جەر-سۋ اتتارىن قازاقشالاۋ كەرەك دەگەندە پەتروپاۆل مەن پاۆلوداردى ايتپاي كەتە المايمىز. قازاقتىڭ ءبىر بۇيىرىنە شانشۋداي قادالىپ جۇرگەن ماسەلە بۇل. Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى اتالمىش تاقىرىپتى تاعى دا جاڭعىرتىپ، بيلىكتىڭ قاپەرىنە سالىپ قويعاندى ءجون كوردى.

وسى ۋاقىتقا دەيىن پەتروپاۆلعا – قىزىلجار، ال پاۆلودارعا – كەرەكۋ نەمەسە باياناۋىل اتاۋلارىن بەرۋ ماسەلەسى تالاي كوتەرىلدى. بۇدان دا باسقا نۇسقالار بار. ماسەلەن، ءتىل كۇرەسكەرى رۋزا بەيسەنبايتەگى پاۆلودارعا قازاقتىڭ قايسار ۇلى جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋدى ۇسىندى. قوعام قايراتكەرى ورازگۇل اسانعازى پاۆلوداردى «قيماق» دەپ اتاۋدى ءجون سانايدى. سەبەبى قيماق قاعاناتى وسى ءوڭىردى جايلاعان.

تاريحشى ماناش قوزىبايەۆ ءوزىنىڭ «اقتاڭداقتار اقيقاتى» ماقالاسىندا پاۆلودار ءوڭىرىن جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ «قىزىلشىرپى» دەپ اتاعانىن جازادى.

2014 جىلى پورتالىمىز قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي ەكى قالانىڭ اتاۋىن كەرەي مەن جانىبەك دەپ وزگەرتۋ كەرەك دەگەن باستاما كوتەرگەن.

جەر كىمدىكى بولسا، قالا سونىكى

الدىمەن پەتروپاۆل مەن پاۆلودار قالالارى قازاق دالاسىندا بوي كوتەرمەي تۇرىپ بۇل ايماقتى كىمدەر مەكەندەگەنىنە كوز جۇگىرتىپ وتەيىك.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تالاس وماربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل دالادا ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى تۇركىلەر كوشىپ-قونىپ جۇرگەن.

تاريحقا بۇل ايماق «قۇلىندى دالا» دەگەن اتپەن ەنگەن ەكەن. قۇلىندى دالادا قىپشاقتار ۇستەمدىك ەتتى جانە ول «قىپشاق دالاسى» دەپ اتالدى. ال قازاق ءتىلى تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندەگى قىپشاق توبىنا جاتاتىنى الدەقاشان دالەلدەنگەن.

ەگەمەندىگىمىزدى الىپ، دەربەس مەملەكەت بولساق تا، رەسەيگە ءتان تاريحي اتاۋلاردان ارىلۋ بىلاي تۇرسىن، ءالى كۇنگە دەيىن ءوز قۇندىلىعىمىزداي كورىپ وتىرعانىمىز وكىنىشتى. قوس قالانىڭ اتاۋىن قازاقشالاۋعا كىم قارسى جانە نەگە قارسى؟ بۇل ساۋالدىڭ جاۋابى بەيمالىم.

كەرەكۋ مە، كورياكوۆ پا؟

«كەرەكۋ» دەگەن سوزدەن قانداي دا ءبىر ماعىنا تابۋ قيىن سەكىلدى كورىنەدى. قايدان شىققان ءسوز دەپ ويلاۋىڭىز بەك مۇمكىن.

الدىمەن كونە تۇركى تىلىنە ءۇڭىلىپ كورەلىك. 1969 جىلى لەنينگرادتا جارىق كورگەن، سسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى دايىنداعان «ەجەلگى تۇركى سوزدىگىندە» («دريەۆنەتيۋركسكيي سلوۆار») كەرەكۋدىڭ ماعىناسىن «شاتەر، يۋرتا» دەپ بەرگەن. بۇل تۇسىنىگىمىزدى ماحمۇد ءقاشقاريدىڭ «سوزدىگى» (ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك) كەڭەيتە تۇسەدى. عالىمنىڭ جازۋىنشا، كونە تۇركىلەردە «كەرەكۋلەن» دەگەن ەتىستىك ءسوز بار، ول «وزىنە كيىز ءۇي جاساپ الدى»، «شاتىر تىكتى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. مىسالى، «ەر كەرەكۋلەندى» - «ەر شاتىر تىكتى».

ال تالاس وماربەكوۆ پاۆلوداردىڭ كەرەكۋ اتالۋىنا قارسى. سەبەبى ول «كەرەكۋ» دەگەننىڭ استارىندا رەسەيگە قاتىستى تۇسىنىك بارىن ايتادى.

وماربەكوۆتىڭ سوزىنشە، ەرتىس بويىنا كوشىپ كەلگەن ورىس شارۋالارى بۇل وڭىردە تۇز كاسىپشىلىگىمەن اينالىسقان. ويتكەنى مۇندا تۇزدى كولدەر كوپ كەزدەسەدى. وسىنداي ءبىر كولدىڭ ماڭىنان كورياكوۆ دەگەن ورىس كازاگى تۇز وندىرەتىن كەن ورنىن اشادى. كورياكوۆ دەگەندى قازاق تىلىنە يكەمدەپ العان جەرگىلىكتى قازاقتار ونى كەرەكۋ دەپ اتاپ كەتكەن.

1720 جىلى ءسىبىر كازاكتارى سالعان كورياكوۆ بەكىنىسى بار. 1838 جىلى قازىرگى پاۆلودار قالاسى تۇرعان ورىنعا كورياكوۆ ستانيساسى سالىنادى.

الايدا ستانيسانىڭ ەلگە بەلگىسىز كورياكوۆ دەگەننىڭ ەسىمىمەن اتالۋى ورىس شەنەۋنىكتەرىن قاناعاتتاندىرا قويعان جوق. ءىىى پەتر پەن ءىى ەكاتەرينانىڭ ۇلى ءى پاۆەلدىڭ قۇرمەتىنە ول جەردى «پاۆەل فورپوستى» دەپ اتادى. «پاۆلودار» دەگەن اتاۋ سودان شىققان.

اڭگۇدىك پاتشانى ءالى كۇنگە اسپەنسىتىپ وتىرمىز

ال قازاقتىڭ قالاسىنا اتىن بەرەتىندەي رەسەي يمپەراتورى ءى پاۆەل كىم ەدى؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرگەن تالاس وماربەكوۆ ورىس تاريحشىلارىنىڭ الگى پاتشاعا بەرگەن مىناداي سيپاتتاماسىن وقىپ بەردى: «مەلكايا پريديرچيۆوست پاۆەلا ءى، ۋسۋگۋبلياۆشاياسيا ەگو پسيحيچەسكوي نەۋراۆنوۆەشەننوستيۋ، سامودۋرستۆو، روست سەنتراليزاسيي ي بيۋروكراتيزاسيي گوس. اپپاراتا ۆىزۆالي نەدوۆولستۆو داجە سرەدي دۆوريان.ۆ سرەدە گۆاردەيسكيح وفيسەروۆ سوزرەل زاگوۆور پروتيۆ پاۆەلا ءى. ۆ نوچ س 11 نا 12 مارتا 1801 ۆ ميحايلوۆسكوم زامكە زاگوۆورششيكي ۋبيلي پاۆلا ءى».

ال ەندى ويلاپ قاراڭىز، وزگە تۇگىل ءوز ەلىندە ابىرويىنان ايىرىلىپ، ءقادىرى قاشقان پاتشانىڭ اتى قازاقستاننىڭ ءىرى قالاسىندا ءالى ساقتالىپ تۇر. مۇنىڭ قاجەتى قانشا؟ ادەتتەگىدەي سۇراعىمىز بيلىكتىڭ نازارىنا جولدانادى.

قىزىلجار – تاريحي اتاۋ

پرەزيدەنتىمىز سوناۋ 2008 جىلى 29 مامىردا ءقازاقتىلدى باسىلىمداردىڭ رەداكتورلارىنا بەرگەن سۇحباتىندا ءبۇي دەگەن ەدى: «قازاقتا «جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى» دەگەن ءسوز بار. حالىق جەرگە ات قويۋ ارقىلى ەلىنىڭ تاريحىن جازىپ وتىرعان. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ءبىر بەلگىسى – ونىڭ ۇلتتىق نىشاندارى دەسەك، سول ۇلتتىق نىشاندار ەلدى مەكەندەردىڭ، كوشەلەردىڭ، الاڭداردىڭ دا اتتارىنان كورىنىپ تۇرۋعا ءتيىس. ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىمى ءبىرازدان بەرى «پەتروپاۆل مەن پاۆلودار سەكىلدى قالالاردىڭ اتاۋلارىن دا وزگەرتسەك» دەگەن ۇسىنىستار ايتىپ ءجۇر. لەنينگراد، ستالينگراد، ۋليانوۆسك سەكىلدى قالالار، باسقا دا جەر اتتارى وزگەرىپ جاتقاندا، بۇل دا – ورىندى ۇسىنىس».

مۇنى ەلباسىمىز 2008 جىلى ايتسا، 2009 جىلدىڭ 27 اقپانىندا پەتروپاۆلعا بارعان ساپارىندا ەڭ اۋەلگى ءسوزىن «قۇرمەتتى قىزىلجارلىقتار!» دەپ باستادى.

جالپى پەتروپاۆلدىڭ تاريحي اتى قىزىلجار ەكەنىن دالەلدەيتىن فاكتىلەر جەتكىلىكتى. 1925 جىلى قالا رەسمي تۇردە قىزىلجار دەپ اتالعان. سودان باستاپ ۇكىمەت ورىندارى جولداعان حاتتاردا بۇرىنعى «پەتروپاۆل» اتاۋى توقتاتىلىپ، «قىزىلجار» دەپ جازىلاتىن بولعان. «پراۆدا» گازەتى پەتروپاۆلدىڭ قىزىلجار بولىپ وزگەرگەنى تۋرالى حابار جاريالاعان. 1925 جىلعى شىلدەنىڭ 18-ىندە اقمولا گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى (ول كەزدە قىزىلجار – وسى گۋبەرنيانىڭ ورتالىعى) ءتورالقاسىنىڭ پەتروپاۆلدى رەسمي تۇردە قىزىلجار دەپ اتاۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان. سول قاۋلى نەگىزىندە پەتروپاۆلدىڭ اتاۋىن قىزىلجارعا وزگەرتسە، زاڭنان اتتاپ وتپەس ەدىك. شىنىندا دا، 1925 جىلعى قازاق جەرىندە قابىلدانعان قاۋلىنى ەشكىم بۇزعان جوق. دەمەك، ونىڭ زاڭدى كۇشى ساقتالعان دەۋگە نەگىز بار.

تاريحشى تالاس وماربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل ايماق سول تۇستا وزەنگە ءتونىپ تۇرعان قىزىل جاردىڭ اتىمەن قىزىلجار اتالعان.

بۇل دەرەكتى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى ج. سامرات تا قۋاتتاپ: «قىزىلجار اتاۋىن قايتارۋ – تاريحي ادىلدىك»، - دەپ تالاي ايتتى.

پەتروپاۆل اتاۋى قايدان شىققان؟

تاريحشىلار بۇل ايماقتىڭ «اۋليە پەتر» جانە «اۋليە پاۆەل» اتتى كەمەلەردىڭ اتاۋلارىنا سايكەس پەتروپاۆل اتالعانىن ايتادى. ال بۇل كەمەلەر 1740 جىلى بەرينگ پەن چيريكوۆ باستاعان ەكسپەديسياعا تيەسىلى.

– 1740 جىلى بەرينگ پەن چيريكوۆ باستاعان  ەكسپەديسيا قار باسقان كامچاتكاعا جەتتى. ولار وسىندا جاڭا اسكەري بەكىنىس سالدى. ول بەكىنىستەر ولاردىڭ وزدەرى ءمىنىپ بارعان «سۆياتوي پەتر» جانە «سۆياتوي پاۆەل» اتتى كەمەلەرىنىڭ اتاۋلارىنا سايكەس پەتروپاۆل اتالدى، – دەيدى تالاس وماربەكوۆ.

پەتر اۋليە مەن پاۆەل اۋليە كىم؟

شىركەۋ اڭىزدارى بويىنشا پەتر ءريمنىڭ العاشقى ەپيسكوپى بولعان جانە نەروننىڭ تۇسىندا حريستيانداردى قۋدالاۋ كەزىندە ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن.

ال پاۆەل ەرتە حريستياندىق داستۇردە اپوستولداردىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلىپ كەلدى.  و باستاعى ەسىمى – ساۆل. پاۆەل العاش حريستيانداردى قۋدالاۋشى رەتىندە دە تانىمال. كەيىننەن شوقىنىپ، ءوزىنىڭ ەسىمىن ساۆلدان پاۆەلگە وزگەرتىپ، حريستيان ءىلىمىن قولداۋعا كوشتى.

قالانىڭ دايىن تاريحي اتاۋى تۇرعاندا، حريستيان اۋليەلەرىن اسپەتتەپ وتىرا بەرەمىز بە؟ ارى-بەرىدەن سوڭ «سۆياتوي پەتر» جانە «سۆياتوي پاۆەل» كەمەلەرىنىڭ كامچاتكاعا جەتۋىنە قازاقتىڭ نە قاتىسى بار؟

پاۆلودار مەن پەتروپاۆلدىڭ اتاۋىن وزگەرتەيىك دەپ ءبىر كەزدەرى باس كوتەرگەن حالىق بۇل كۇندە ءۇمىتىن ۇزگەندەي سايابىرسىعان. ارينە، مۇندايدا بيلىكتىڭ قۇلاعى تىنىش. الايدا تاۋەلسىز ەلدە ءومىر سۇرەتىن تاۋەلسىز ۇرپاق ۇندەمەي وتىرا المايدى. ارنايى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇلدىق پسيحولوگيا قۇرساۋىنان ارىلىپ، تاۋەلسىزدىك ەل مۇددەسىنە ساي ارەكەتتەرگە بارىپ، ءبىز كوتەرگەن ماسەلەنى قوزعاماسا، بۇل تاقىرىپقا اينالىپ سوعا بەرمەكپىز.