شىڭعىسحاننىڭ تەگى كىم؟ ءوزى كىم؟ بۇل سۇراق قاشان، قايدان باستالىپ، قاشان توقتارى بەلگىسىز. كىمدەر وعان تالاسپادى، اركىم ءوز بولجامىن ايتىپ اۋرە. كەشە عانا باۋىرلاس ۇيعىر اعايىنداردىڭ ءبىر ماقالاسىن وقىدىم. وندا بىرەۋلەرى «ول قازاق بولۋى مۇمكىن دەپ دالەلدەسە، بىرەۋلەرى نەگىزى سول زامانداعى كەرەي دەگەن رۋ ەرتەدەگى ۇيعىرلاردان قالعان جۇرت، ول سول ەلدەن دەپ وزدەرىنە تارتسا، بىرەۋ جوق ول شىنىندا موڭعۇل دەپ پىكىر جازادى». ايتەۋ بۇل تاقىرىپ قوزعالسا بولدى «يە» كوبەيە كەتەتىنى بار. نەگىزى تالاس ءتۇيىنى قازاق پەن مۇڭعۇل ورتاسىنداعى بۇل داۋ بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدە سان مارتە تالقىلاندى. تاريحي، عىلىمي تۇرعىدان جازىلىماعان جازبا، ايتىلماعان ءاپسانا قالماعان شىعار.
مەن تاريحشى ەمەسپىن، ءبىراق تاريحتىڭ تولقىنىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن. سوندىقتان بۇل سۇراقتى باسقا قىرىنان قاراستىرىپ كوردىم. ياعني جەبىرەيشە (ەۆرەيشە). ءوز قانداستارىن وتانىنا ورالۋىىنا جول اشىپ جاتقان ءتورت مەملەكەتتىڭ ءبىرى وسى جەبىرەي ەلى بولسا، ءبىرى ءبىز – قازاق ەلى. بىزدە شەشەسى كىم ەكەندىگىنە قاراماي، اتاسى قازاق بولسا، بالاسى دا قازاق بولىپ شەجىرەگە دە، كۋالىككە دە سولاي جازىلادى. ال جەبىرەيلەر انالىق قاۋىم رەتىندە اكەسى ەۆرەي شەشەسى باسقا بولسا ول ەۆرەي دەپ سانامايدى دا، شەشەسى ەۆرەي اكەسى كىم بولسا ول بولسىن وعان ەۆرەي رەتىندە يزرايل ازاماتتىعى بەرىلەدى. بۇل «بۇقا كىمدىكى بولسا بولسىن، بۇزاۋ وزىمدىكى» دەگەن اڭگىمەگە سايادى. بۇل سالتتىڭ ءوز شىعۋ تاريحى بار شىعار. الايدا ءبىزدىڭ اتا سالتىمىز حالقىمىزدىڭ انالارىمىزعا دەگەن سەنىمدىلىگىنىڭ وتە جوعارى ەكەندىگىن، بۇگىنگى مىسقىلمەن ايتقاندا «كورشىلەردىڭ بالاسى» بولماعانىن دالەلدەي تۇسەدى. ارۋاعىڭنان اينالايىن اتا-بابامىز قىز بالانىڭ ارى – بەرىسى تۇتاس ءبىر اۋىلدىڭ، ارىسى ۇلتتىڭ ارى-نامىسى ساناعان-عوي. ءبىردى ايتىپ بىرگە كەتپەي ەندى تاقىرىپتىڭ تۇتقاسى تەمىرشى حانعا كەلەيىن. شىڭعىسحاننىڭ شەشەسى ۇلۋن، قۇداي قوسقان قوساعى بورتە جيدەلى بايسىن جەرىنىڭ، قوڭىرات دەگەن ەلىنىڭ قىزى (ءبىر تاريحشىلار شەشەسىن مەركىت قىزى دەپ ءجۇر) ەندى جەبىرەيشە ويلاساڭىز؛ شىڭعىسحاندا ودان تاراعان ۇرپاقتاردا قوڭىرات، ال قوڭىرات-قازاق رۋى. ەكىنشىدەن، ايەلى وزگە ۇلت بولعان قاراپايىم قازاقتان تارتىپ، ۇلت قايراتكەرلەرى سانالاتىن ارالاس نەكەلى ارداگەرلەرىمىزدىڭ كوبىسىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى اناسىنىڭ تىلىندە سويلەپ، سول ۇلتتىڭ باسىمەن ويلاپ ءجۇر. وسىعان قاراپ وتىرىپ، شىڭعىسحان جانە ونىڭ ۇرپاقتارى بويىندا قوڭىرات قانى بار ءاقسۇت بەرىپ وسىرگەن اناسىنىڭ تىلىندە سويلەمەدى دەپ كىم ايتا الادى. سونىمەن بۇل شىڭعىسحاننىڭ تۇركى تەكتەس تايپادان شىققانىن دالەلدەي تۇسەتىن تاعى ءبىر مىسال.
الىبەك ىدىرىس
