– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە، ءسىزدىڭ جەر­شا­رىنىڭ ارعى بەتىندە، اقش-تا، قازاق حال­­قى عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتقا اسا ما­ڭىزدى تاقىرىپ بويىنشا عىلىمي-زەرت­تەۋمەن اينالىسىپ جاتقانىڭىزعا 15-16 جىل بولىپتى. عالىم ساناتىندا شاقىرۋمەن قا­زاقستاندا، قىتايدا لەكسيا وقىعان ەكەن­ءسىز. سول ورايدا سوندا جاريالانعان م­ا­قالالاردان وقىعانىم بار. ولاردا «ءتۇپ تابيعاتى تەكتى قاسىم ءوز ۇلتىنىڭ ۋى­زىنا قانا ءوسىپ، يبالى، شىنشىل، ەڭ­­­بەكشىل، مادەنيەتتى بولىپ جەتىلگەن. ول جاپونيا مەن اقش-قا بارعاسىن ونداعى عالىمداردىڭ ارتىقشى­لىق­تارىن دا (شىنشىلدىق، كىشىپەيىلدىلىك، يبالىلىق، اشىق-جارقىندىق، قىز­عىن­دىلىق، شوگەلدىك، تاباندىلىق، ت.ب.) بويىنا سىڭدىرە بىلگەن. ول «ءوز انا ءتىلىن­دە وقىسا، وقتالعان ماماندىعىنا بە­رىك سەنىممەن، قايتپاس تاباندىلىقپەن ءتۇس­سە، قاجىماي-تالماي تىرىسىپ ەڭ­بەك­تەنسە، عىلىم شىڭىنا شىعۋعا ءاب­دەن بولادى. بيلىك عىلىم مەن تەحنيكا­عا شىن جۇرەكتەن مىقتاپ ءمان بەرسە، ورەلى پروفەسسورلاردى، ناعىز عالىم­داردى جاپونيا مەن اقش ەلدەرى سىقىلدى اسا قۇرمەتتەپ، ولاردىڭ ورنىن شىنايى جو­عارىلاتىپ، ەڭبەگىنە دۇرىس جاعداي جا­ساسا، ەلدىڭ عىلىمى مەن تەحنيكاسى قار­قىندى داميتىن بولادى. ال بۇل تاۋ­سىلمايتىن بايلىق، رەسۋرس دەپ قا­راي­دى» دەگەن سوزدەردى جازىسقان بولاتىن. مەنىڭ سىزگە ىنتامنىڭ اۋعانى وسى­لاردان. الدىمەن، تۋىپ-وسكەن ور­تاڭىز، وقۋ جولىڭىز، وتباسىڭىز جايىندا بىلگىمىز كەلىپ تۇر؟ – مەن قىتايدىڭ ءۇرىمجى قالاسىنان 120 شاقىرىم شىعىستا جاتقان، ءتاڭىر­تاۋ­دىڭ بوعدا شىڭىنىڭ كۇنگەي ەتەگىندەگى اقسۋ اتتى قازاق اۋىلىندا، 1964 جىلدىڭ 29-قاڭتارىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپپىن. شەشەم گۇلعاسىل اۋىل دارىگەرى بولاتىن. اكەم قابىلحاق عازەز ۇلى «مادەنيەت توڭكەرىسى» ات­تى الاساپىراندا، عازەز اتامنىڭ الاش ارىستارىنىڭ جولىن قۋعان ازاماتتىعىن جەلەۋ ەتىپ تابالاعانداردىڭ سوققى­سى­نان، مەنىڭ 10 جاسىمدا (1974 ج.) قايتىس بولعان. ول كەز بۇكىل قىتايدا اۋىر جىلدار ەدى. مەن تۇرعان قازاق اۋىلىنىڭ ءحالى ءتىپتى مۇشكىل بولاتىن. ارعى اتالارىمىزدىڭ (حاكىم اباي باستاعان رۋحي كوسەمدەرىمىزدى ايتىپ وتىرمىن) بەرگەن اقىلي مەدەتىنەن شىعار، ساياسي ناۋقاننىڭ ۋ-شۋىنا ەلەڭ ەتپەي، ەكونوميكادا ىڭىرشاق شىققان ءجايىت (جارتىلاي اشارشىلىق) پەن لابوراتورياسىز كۇيدى بىلاي قويعاندا، نە مۇعا­ءلىم، نە وقۋلىق تولىق ەمەس جاعدايدا جانتالاسا وقىدىم. 1981 جىلى سول اۋىلىمدا، ون جىلدىق مەك­تەپتى قازاق تىلىندە تاۋىسىپ، بۇكىل قى­تايلىق ءبىرتۇتاس ەمتيحاننان ۇزدىك بال الىپ، العاش بەيجىڭدەگى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دايىندىق بولىمىنە (ءتىل ۇيرەنۋ ساتىسىندا)، سوسىن بەيجىڭ پەدا­گوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا ما­مان­دىعىنا ءتۇسىپ وقىدىم. ۇلتتار ۋني­ۆەر­سي­تەتىندەگى ەكى جىلدىق دايىندىق، جان­­­­تالاسا ۇمتىلۋ، مەنى تىلدەن ساباق­تاس­تارىمنىڭ ەڭ سوڭىنداعى كۇيدەن ەڭ العى رەتكە شىعاردى. ءسويتىپ، وزىمە سەنىمىم كۇشەيدى. بەيجىڭ پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەر­سيتەتىندە دە، العاشىندا اعىلشىن تىلىنەن، ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەس كۇيدە ەدىم. جانتالاسا ۇيرەنە ءجۇرىپ، سوڭعى جىلى وزدىم. 1987 جىلى تولىق كۋرستى بىتىرە سالا، سول بەي­ءجىڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە فيزيولوگيا ماماندىعى بويىنشا اسپيران-تۋراعا ءتۇستىم. ونى بىتىرگەن سوڭ 1991 جىلى ۇرىمجىگە قاي­تىپ كەلىپ، ەكى جىلداي وقىتۋشى بولا ءجۇرىپ، جاپونعا شىعىپ وقۋعا دايىندالدىم. 1993 جىلى جاپونيانىڭ حوككايداۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىنا ءتۇسىپ، قابىنۋ مەن راكتىڭ (Inflammation and cancer) بايلانىسىن زەرتتەدىم. شۇكىرلىك، زەرت­تەۋ ەڭبەكتەرىم عالىمدار نازارىن تارتتى، بۇل سالانىڭ حالىقارالىق ەڭ بە­دەلدى جۋرنالدارىندا (مىسالى، “Cancer Immunology and Immunotherapy” مەن “Oncogene” سەكىلدى) جاريالانادى. سونىمەن، 1998 جىلى ءارى مەديسينا عىلىمىنىڭ دوك­تورى (Phd) اتاعىن، ءارى بۇكىل جاپونيا مە­ديسينا قوعامىنىڭ سىيلىعىن يەلەن­ءدىم. 1989 جىلى بايان ەكەۋمىز (سۇل­تان­قىزىمەن) باس قۇرادىق. ءبىر قىزىمىز بار. شينجياڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا ما­مان­دىعىن تاۋىسىپ، باكالاۆرلىك العاننان كەيىن بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋرا­سىندا ءبىلىم اسىرعان، شينجياڭ ۋنيۆەر­سي­تەتىندە وقىتۋشى بولعان بايان ءقازىر ايوۆا (Iowa) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديسينا زەرتحاناسىندا ىستەيدى. قىزىمىز گۇلبارشىن ۋني­ۆەرسيتەت تاۋىستى. ەندى اسپيرانتۋراعا كىرمەك. ءوزىم راك تۋرالى زەرتتەۋمەن اينالىسۋدامىن. اقش-قا كەلگەلى 15 جىلدان اسىپ بارادى. – بارەكەلدى! تاماشا ءومىربايان! ءال­گىندە، «اكەم قابىلحاق عازەز ۇلى قى­تايداعى «مادەنيەت توڭكەرىسى» اتتى الا­ساپىراندا، عازەز اتامنىڭ الاش ارىستارىنىڭ جولىن قۋعان ازا­مات­تى­عىن جەلەۋ ەتىپ تابالاعانداردىڭ سوق­قىسىنان قايتىس بولدى» دەپ قالدىڭىز. اتا-تەگىڭىز، اكەڭىز جايلى ايتا كەتسەڭىز ءتىپتى جاقسى بولار ەدى؟ – سەرجان، ول ءبىر ۇزاق اڭگىمە. سۇراپ قال­دىڭ. قىسقا قايىرايىن. شىعىس قازاقستاندا كەزىندەگى ەلگە ايگىلى قالبان قاجى دەگەن كىسى وتكەن. ول اتامىزدىڭ ۇرپاعىنىڭ دەنى قازاقستاندا، ءبىرازى شىڭجاڭدا (ۇرىمجىدە، سانجىدا) تۇرادى. مەنىڭ اكەم قابىلحاق – سول قالبان قاجىنىڭ ۇرپاعى، 1903 جىلى تۋ­عان عازەز نۇرمۇقاممەت ۇلى قالبانوۆتىڭ ۇلى. اتام عازەز سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن تاۋىسىپ، ءاليحان بوكەيحانوۆتارعا ەرگەن، كەيىن سەمەيدە كەڭەس ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا شەيىن كوتەرىلگەن ەكەن. ءبىراق ارتىنان ءارى بايدىڭ قىزىن العانى، ءارى الاششىلدارعا ەرگەنى ءۇشىن قاعىلادى، جازالانادى. 1928 جىلى پارتيادان شىعارىلىپ، قىزمەتتەن قۋىلادى. اتام عازەز مۇنىڭ ارتى قۋعىنعا ۇلاس­قالى تۇرعاندا، جۇڭگو اسىپتى. ال قىزىل سولاقايلاردىڭ بايدىڭ قى­زىن العانى دەگەندەگى بايى ناعاشى اتامىز ابدىكارىم بولىس ەكەن. وتكەن عاسىردىڭ با­سىندا، شىعىس قازاقستاندا مەكتەپ اشىپ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتاردى وقىتۋشى ەتىپ، ەل كوزىن اشۋعا ەڭبەك ءسىڭىر­گەن، ەكى دۇركىن مەملەكەتتىك دۋماعا جانە الاش پارتياسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنە ءمۇ­شە بولعان، 1998 جىلى كاتونقاراعاي اۋ­دانىنداعى مەكتەپكە اتى بەرىلگەن ەرە­جەپ ۇلى ابدىكارىم بولىس دەگەن ايگىلى ادام­دى ەستىگەن بولارسىز. ناعاشى اتامىز دە­گەنىم سول كىسى. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋ­شىسى قاليحان ىسقاق جازعان “جان­قي­م­اق” دراماسىنداعى باس كەيىپكەر دە سول ابدىكارىم اتا. ول وتىزىنشى جىلدارداعى رەپرەسسيا كەزىندە قىتايدى باسپانالاپ بارسا دا، وكشەلەي قۋعان كەڭەس وداعىنىڭ چەكيس-جەندەتتەرى تاراپىنان قۇرتىلىپتى (ەستۋىمشە، التاي قالاسىنداعى كەڭەس كونسۋلى قىمىزعا ۋ قوسىپ بەرىپ ءولتىرىپتى). اتام عازەز وسى ابدىكارىم بولىستىڭ باعدات دەي­ءتىن قىزىن العان ەكەن. ابدىكارىم بولىستىڭ سۇل­تانماحمۇت عاشىق بولىپ، قوسىلا ال­ما­عان قىزى باعيلا – وسى باعدات اجەمىزدىڭ اپكەسى. اتام عازەز ءۇرىمجى قالاسىنداعى از جى­لىندا (ۇستالعانعا شەيىن) قازاق ءۇشىن كوپ ەڭبەك سىڭىرەدى. شىڭجاڭ قازاق-قىرعىز ۇي­شىماسىنىڭ (قوعامىنىڭ) ءتوراعاسى، قا­زاقشا شىڭجاڭ گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولادى. قوعامنان پايدالانىپ ءار ايماقتا تالاي مەكتەپتىڭ اشىلۋىنا تۇرتكى بولادى. امال نە، كەزىندە شينجياڭدى بيلەپ تۇرعان، بيلىگىن نىعايتقانشا ستالينمەن استاسقان شىڭ شىساي ۇكىمەتىنىڭ جەندەتتەرى كەڭەس وداعىنان كەلگەن ۋگولين، فالەنوۆ، مۇقان­بايەۆ­تار اكەلگەن قارا ءتىزىم بويىنشا عا­زەز اتام باستاعان ءبىر توپتى ۇستاپ اكەتەدى. ەستۋىمشە، سسرو-داعى ءنوۆو-سىبىر تۇرمەسىنە قاماپ، ارتىنان كوزدەرىن جويعان ەكەن. – ءيا، ول ارىستاردىڭ جاندارى ءجان­ناتتا بولسىن! ارتىن مىنە قايىرلى ەتتى عوي. ...سونىمەن، اقش-قا قالاي بار­دىڭىز؟ وكىمەت قارجىسىمەن بە، جوق الدە، ...؟! اقش-تا قاي ورىنداردا نەندەي تاقىرىپتاردى زەرتتەۋمەن اينالىسۋداسىز؟ قانداي ىلگەرىلەۋلەر بار؟ – مەن جاپونياعا بارماقشى بولعان­نان تارتىپ، وكىمەت جوسپارىنا، قارجىسىنا سۇيەنبەۋگە بەكىدىم. ونى ءجىپسىز ارقان سە­ءزىندىم. بايان ەكەۋمىز بارىمىزدى جيىپ، ءتىپ­ءتى ۇيدەگى جيھازىمىزدى ساتىپ، سول ار­قىلى شەتەل اسىپ وقۋعا تىرىستىق. جاپونيادا ءبىر جاعىنان ەڭبەك ەتىپ، ءبىر جاعىنان وقىدىم. پوستدوكتورلىقتا جۇرگەندە جاريالاعان ەڭبەكتەرىم دە وزگە ەل عالىمدارىنىڭ نازارىن اۋدارعان ەكەن. شاقىرا باستادى. 1999 جىلى اقش-تىڭ ماۋنت سايناي مەديسينا ورتالىعىنىڭ (‘Mount Sinai Medetsia Centiri’) شاقىرۋىن قۇپ كوردىك. سونىمەن، نيۋ-يورك قالاسىنا كەلىپ، قابىنۋ مەن راكتىڭ بايلانىسىن جالعاستى زەرتتەۋگە كىرىستىم. مۇنداعى زەرتتەۋلەرىم دە الەمدىك ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى جۋرنالداردا (مىسالى، “Nature Cell Biology”، “EMBO Journal”، “Journal of Biochemistry” سىقىلدىلاردا) جاريالانىپ، عالىمدار نازارىن ءتىپتى دە تارت­تى. ول كەزدە اسسيستەنت پروفەسسور، پوست­دوكتور ەدىم. 2005 جىلى ايوۆا (Iowa) ۋنيۆەرسيتەتى تاراپىنان دەربەس زەرتتەۋ لابوراتوريامدى قۇرۋعا شاقىرۋ كەلدى. سونىمەن، ماۋنت سايناي مەديسينا ورتا­لى­عىن­دا پروفەسسوردىڭ باعدارلاماسى بو­يىن­شا زەرتتەي بەرگەننەن گورى، ءوز باع­­دار­لامام بويىنشا ەڭبەكتەنگەندى ءجون ساناپ، شاقىرۋدى قابىلداپ، ايوۆا ۋني­ۆەرسيتەتىنە كەلدىم. ەڭبەگىم جانىپ، جو­عارى ورەلى حالىقارالىق باسىلىمداردا زەرتتەۋ ناتيجەلەرىم ۇزدىكسىز جاريالانىپ، پروفەسسور بولدىم. ول تابىستارىمدى جوعارى باعالاعان اقش دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 2005 جىلى 1 ميلليون 400 مىڭ دوللارلىق، ال، 2009 جىلى 1 ميل­ليون 800 مىڭ دوللارلىق مەملەكەتتىك گرانت بەردى. ارينە، جەكە ءوز قاجەتىمە جۇم­ساۋعا ەمەس، لابوراتورياما، ونىڭ زەرت­تەۋ جۇمىس­تارىنىڭ قاجەتىنە جۇمساۋعا. ءقازىر زەرت­تەۋىم ءتىپتى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. قو­لىمدا زەرتتەرمەن عالىمداردان سىرت، ما­­گيسترلىك جانە دوكتورلىق دەڭگەيگە ۇم­تىل­عان شاكىرتتەرىم بار. ونىڭ ىشىندەگى قان­­داستارىما ەرەكشە قول ۇشىن بەرۋ­دە­ءمىن. – اقش-تا قانشا قازاق تۇرادى ءوزى؟ – جالپى سانىن ناق بىلمەيمىن. ينتەر­نەت­تە 2-3 مىڭداي بار دەسىسەدى. اقش-تا عىلىمي زەرتتەۋمەن اينالىساتىن قازاقتار وتە از. قىتايدان كەلگەن بىرنەشەۋ عانا­مىز. قا­زاقستاننان كەلگەندەردى ءوزىڭىز بىلەتىن شى­عارسىز. وقۋدا جۇرگەندەر كوپ. ەكى مىڭ­عا تاياۋ. باسقا جۇمىستارمەن كەلىپ تۇرىپ قالعاندار نەشە جۇزدەي. – ونداعى قازاقتار باسقا قازاق­تار­دان (ماسەلەن، قازاقستاندا، قىتايدا، موڭعوليادا، ەۋروپادا تۇراتىن) نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟ – مەنىڭ بايقاۋىمشا، اقش-تاعى قا­زاق­تاردىڭ ەرەكشەلىگى – ەڭبەكشىلدىك، قارا­پايىم­دىلىق، كىشىپەيىلدىلىك، شىنشىلدىق تا­راپىنىڭ باسىمدىلىعىندا. بۇل وزىندەگى تەكتىلىكتەن سىرت، مۇنداعى قوعامدىق ور­تا­نىڭ اسەرىنەن سەكىلدى. بۇل ەلدە بارلىق جۇمىس زاڭ بويىنشا ءجۇ­ءرى­لەتىن بولعان سوڭ، جاي بۇقارا پارا­قور­لىق، ارتقى ەسىك، سىبايلاس جەمقورلىق، ءوز­گەگە جاعاتسۋ دەگەندەردى بىلمەيدى. دۇرىس تا قالىپتى ادامي بايلانىستى دارىپتەيدى. ادامدى سىرتقى سانىمەن (كيگەن كيىمى، ت.ب.)، ماقتانعان سىلدىر سوزىمەن، شىرەنگەن مىسىمەن ەمەس، يگەرگەن بىلىمىمەن، مادەني ءمى­نەزىمەن، ءسوزىنىڭ جونىمەن، سوزىندە تۇرا­تىن شىنشىلدىعىمەن، تىندىرعان ىسىمەن با­عالايدى. جۇمىسقا شىنايى قابىلەتىمەن ىلىنەدى. بىتىرگەن شارۋاسىنا ساي ەڭبەكاقى الادى. باستىقتارى قۇقىعىنان پايدالانىپ بايىپ الاتىن جول جوق. باستىقتاردىڭ جۇمىسى زاڭدى، ساياساتتى، ەرەجەلەردى ءمۇل­تىكسىز اتقارۋ عانا. وسى سىقىلدى سەبەپتەردەن، ءار ەلدەن (اسىرەسە، قىتايدان، قازاق­ستان­نان) كەلگەن قازاقتار، ەگەر سەزگىر دە ەل­پەك بولسا، كوپ ۇزاماي قوعامعا لايىق­تاسىپ، وزگەرىپ كەتەدى. – اقش-تا تۇراتىن قازاقتار جەر­شا­رىنىڭ ءار تۇسىنان بارعان قازاقتار عوي. ولاردىڭ مەنتاليتەتى جانە قازاق رۋ­حانياتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى قان­داي؟ اقش-تاعى قازاقتار ۇلتتىق تامىردان قانشالىقتى الىستاپ قالدى دەپ ويلايسىز؟ ولاردىڭ قازاق رۋحانياتىنا دەگەن جاقىندىعى قانشالىق؟ قازاق رە­تىندەگى بولمىسىن، بولاشاعىن قان­شا­لىقتى ەلەستەتە الاسىز؟ – اقش-تاعى قازاقتاردىڭ 99% ءتى قازاق­ستان­نان، قىتايدان كەلگەندەر. ءبىراق مۇن­داعىلار قايدان كەلسە دە، قازاقستاندىقپىز نەمەسە اتامەكەنىمىز قازاقستان دەسەدى. قا­زاقستاننىڭ حالىقاراداعى بەدەلى قان­شالىقتى جوعارى بولسا، مۇنداعى قا­زاق­تار­دىڭ ەڭسەسى دە سونشالىق جوعا­رى­لاي­دى. قۇدايعا شۇكىرلىك، اقش-تا قا­زاق­ستاننىڭ اتى وزگە ورتا ازيا ەل­دە­رىنەن گورى كوپ ايتىلادى. بەدەلى دە ەڭ جو­عارى سانالادى. 2022 جىلعى قىسقى وليمپيادانى الماتى السا ەكەن دەپ تىلەيمىز. سويتە قالسا، قا­زاق­ستان الەمگە ءتىپتى تانىلا تۇسەر ەدى. مۇن­داعى قازاقتاردىڭ مەنتاليتەتى مەن ەل­گە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن وسىدان-اق باي­قارسىز. اقش-تا تۇرىپ قالعان قازاقتاردىڭ كوبى 1990 جىلدان كەيىن كەلگەندەر. بۇلاردىڭ قا­زاقى رۋحانياتى ءالى كۇشتى. قازاقتىعىن ماق­تانىشپەن سەزىنەدى. ءوز ەلىن، ءوز ۇلتىن، ءوز انا ءتىلىن، ءوز سالت-عۇرپىن توبەلەرىنە قويا ءبى­لەدى. ۇيلەرىنەن قازاقى دۇنيەلەر (سۋرەتتەر، ويۋ-ورنەكتەر، دومبىرا، ان-كۇي ديس­كىلەرى، ت.ب.) ۇزىلمەيدى. كوبى ۇيىندە قازاقشا سويلەسەدى. بىر-بىرىمەن حابارلاسىپ، ىزدەسىپ تۇرادى. قوناق داستارحاندارىنان قازاقى ءدام ۇزىلمەيدى. اقش-تا جوقتارىن ەلدەن الدىرتىپ تۇرادى. قوناقاسىدا كەزىككەندە، ءوز انا تىلىمەن سويلەسىپ قانا قويماي، ءتىپتى اڭگىمە، ءازىل-قالجىڭدارى دا قازاقى قى­زادى. ءان ايتادى، كۇي شەرتەدى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى مەن ناۋرىزدى ايرىقشا اتاپ وتەمىز. ءوزارا تەلەفونمەن قۇتتىقتاسامىز دا. قازاقستاننىڭ بولاشاعى، اسىرەسە، نازاربايەۆتان كەيىنگى قازاقستان قالاي بو­لار دەگەن تاقىرىپتار ۇنەمى جانە قىزۋ ءسوز بولادى. الايدا، اقش-تا تۋىپ-وسكەن بالا­لاردىڭ وسىن­داعى قوعام مەن مەكتەپ ءتالىم-تار­بيە­ءسىنىڭ اسەرىنەن امەريكاندىق بولىپ كەتۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. ولاردى تامىرىنان ايرىلمايتىنداي ەتۋ ءۇشىن، اتا-انا عانا ەمەس، ەل جاق تا امال قولدانعانى ءجون. مى­سالى، ولاردى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تارتىپ، ءار جازدا قازاق دياس­پوراسىنداعى جاستاردىڭ ەلدەگى لاگەرلەرىن وتكىزىپ، ولارعا قازاقى ءتالىم-تار­بيە بەرىپ، وركەندەگەن قازاقستاندى تانىتىپ، ... دەگەندەي. بۇل قازاقستاننىڭ الەمگە تانىلا ءتۇسۋى ءۇشىن دە، الەممەن ءما­دەني ءاۋىس-تۇيىسىنىڭ كۇشەيۋىنە دە پايدالى عوي. – سىزدەر تەك اعىلشىن تىلىندە قا­رىم-قاتىناس جاسايسىزدار ما؟ ءسىز وت­باسىڭىزدا قازاقتىڭ ءتىلىن، ءدىلىن، ءسالت-داستۇرىن قانشالىقتى ساقتاۋعا تىرىساسىز؟ – قىتايدان كەلگەن قازاقتار قازاقپەن قازاقشا سويلەسەدى. ءوزارا ءوز تىلىمەن بايلانىس جاسايدى. قازاقستاننان كەلگەن قا­زاقتاردىڭ كوبى ءوزارا ورىسشا ءسوي­لە­سەدى. مەنىڭ وتباسىمداعىلار ۇيدە قازاقشا ءسوي­لەسەمىز. تۇزدە جولىققان ادامنىڭ ءتىلى­مەن. قىزىم گۇلبارشىن جاپوندا، اقش-تا ءوستى. وسىنداي تىلدىك ورتادا جەتىلسە دە، قا­زاق­شانى جاقسى تۇسىنەدى. ۇيدە مىندەتتى ءتۇر­دە قازاقشا سويلەيمىز. – قازاقستان تۋرالى ويلارىڭىزدى اي­تا ءتۇسىڭىزشى! ءسىزدى نازاربايەۆ ۋنيۆەر­سي­تەتىنە كەلەدى ەكەن دەپ ەستىپ قالىپ ەدىك؟ – قازاقستان ءۇشىن تىنىشتىق، ور­نىق­تىلىق، سول نەگىزدەگى ەكونوميكالىق دامۋ ەڭ ماڭىزدى. نازاربايەۆتىڭ ساياساتتارى قا­زىرگە دەيىن جاقسى كەلە جاتىر دەپ قا­راي­مىن. مىڭ دوسىڭ بولسا دا، ءبىر جاۋىڭ بول­ماسىن دەگەن بار. قازاقستان ەكى ءىرى ەل­ءدىڭ ورتاسىندا تۇر. ءارى ىرگەلەس، ءارى ءىرى ەلدى رەن­جىتۋدەن پايدا جوق. «اسىعۋ – شايتاننىڭ ءىسى» دەگەن بار. تالاي ءىس­كە وتە اسىققان بومايدى. مىسالى، قازاق تىلىنە، ونى جالپىلاستىرۋعا كەلگەندە دە سون­داي. قازاقستان ەگەمەندىگىن، تاۋەل­ءسىز­دىگىن قولىنا قايتا الدى. وسىدان ايرىلماسا (ارينە ايرىلمايدى!)، قازاق ءتىلى ەندى ولمەيدى. قازاق ءتىلىن كۇشتەپ جالپىلاستىرامىن دەپ، قازاقستانداعى وزگە ۇلتتاردى قيناۋ دا پايداسىز. ودان كەيىنگى ءبىر ۇلكەن ماسەلە – يسلام ءدى­ءنىن جەلەۋ ەتكەن راديكالداردىڭ، ەكست­رە­ميستەردىڭ الدىن الۋ. قازاق ەجەلدەن سابىرلى، سالماقتى حالىق ەدى. اسىرەلىلىگى، ۇش­قا­رىلىعى جوق بولاتىن. دىنگە كەلگەندە دە سو­لاي-دى. وسى ءداستۇردى ساقتاعان جاقسى. قا­زىرگى زامان – ءبىلىمنىڭ زامانى. بىلىمنەن ارت­تا قالساڭ، بەيبىت كۇندە دە، تاياق جەۋىڭ، دا­م­ىعان ەلدەرگە قور بولۋىڭ مۇمكىن. با­تىس­تاعى دامىعان ەلدەردىڭ، ءوز بۇقاراسىنا ساياساتى جاقسى بولعانىمەن، سىرتقى سايا­ساتقا كەلگەندە، ولاردىڭ الدىمەن ويلايتىنى – ەكونوميكالىق جاقتان پايدا تابۋ. قازاقستان دەربەس بولعاننان تارتىپ، باتىس ەلدەرىنىڭ قازاقستانعا كوپ ينۆەستيسيا سالۋداعى تۇپكىلىكتى ماقساتى – قازاق­ستان­نىڭ جەر رەسۋرستارىنان كوبىرەك پايدا كورۋ. بۇل قازاقستانعا دا پايدا كەلتىردى. ءبى­راق بۇل جەر بايلىعى (مۇناي دا، گاز دا، ت.ب. دا) تاۋسىلادى. باتىس ەلدەرى قازاق­ستان­عا عىلىمي-تەحنيكالىق جاقتان ينۆەس­تيسيا سالا قويمايدى. عىلىم-تەحنيكالىق سىرىن بەرە قويمايدى. باسقالارعا قورلانۋ وسى جاقتان تۋىندايدى. قازاقستان ءوز كۇشىنە سۇيەنىپ، عىلىمىن، تەحنيكاسىن دامىتۋى كەرەك. بولاشاق باعدارلاماسى كوپ وقۋشى­لاردى شەتەلدەرگە شىعاردى. بۇلاردان جاق­سى وقىپ، قازاقستانعا ەڭبەك ءسىڭى­رە­ءتىن­دەرى دە از ەمەس. ءبىراق عىلىمعا شىنداپ بە­رىلگەندەرى كوپ ەمەس. مەن مۇندا جۇرگەن قا­زاقستاندىق وقۋشىلارمەن كوپ اڭگى­مە­لەستىم. كوبىنىڭ ويى بىرەر اتاق الىپ، ەل­گە قايتىپ، تاۋىرىرەك جۇمىس تابۋ عانا. ولار: «قازاقستاندا عىلىممەن شۇعىلدانساڭ، جانىڭدى ارەڭ باعاسىڭ. ونان دا بانكتەردە، شەتەلدىك كومپانيالاردا، وكىمەت ورگاندارىنا كىرىپ الساڭ، كۇشتى تۇراسىڭ» دەسەدى. بۇل قازىرگى قازاقستان قوعامىنداعى، وسى جاستارداعى قازاقستانعا، ونىڭ عىلىمىنا پايداسىز نىسايدى بىلدىرەدى. مۇنى ەل جاق قاتتى ەسكەرۋى كەرەك.