قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ سەمەي وڭىرىندەگى وكىل يمامى، سەمەي قالاسىنداعى ورتالىق مەشىتتىڭ باس يمامى ماقسات قاجى التىباي شاريعاتتاعى نەكە شارتتارى تۋرالى ايتىپ بەردى.
– قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ اياسىندا 2018 - «يسلام جانە وتباسى» جىلى دەپ جاريالانعانى بارشامىزعا ايان...
– نەگىزىندە بۇل باستامانى ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جوباسىنا وراي ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان ۇلكەن شارا دەپ بىلەمىز
وسى اۋقىمدى شارانىڭ اياسىندا باس ءمۇفتي سەرىكباي قاجى وراز حازىرەتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «نەكە جانە وتباسى»، «جانۇيا جاراسىمى»، «ەر مەن ايەلدىڭ مىندەتتەرى»، «تالاق ايتۋدىڭ ادەبى»، «ازاماتتىق نەكەنىڭ زاردابى»، «قىزتەكەلىك – جامان قاسيەت»، «ءوزىن-وزى ءولتىرۋ – تىعىرىقتان شىعار جول ەمەس»، «قازاقتىڭ تانىم-تۇسىنىگى بويىنشا وتباسى قۇندىلىقتارى»، «جانۇياداعى اكەنىڭ ءرولى»، «بالا تاربيەسىندەگى انانىڭ ءرولى»، «ويناستىق جاساۋ – وتپەن ويناۋ»، «بالا تاربيەسىنىڭ مۇسىلماندىق باستاۋلارى»، ت.ب. تاقىرىپتار بويىنشا ارنايى ءىس-شارالار وتەدى.
«وتان - وتباسىنان باستالادى» -دەپ بەكەر ايتىلماعان عوي. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «وتباسىندا ادام بويىنداعى اسىل قاسيەتتەر جارقىراي كورىنىپ قالىپتاسادى. وتانعا دەگەن ىستىق سەزىم جاقىندارىنا، تۋعان-تۋىسقاندارىنا دەگەن سءۇيىسپەنشىلىكتەن باستالادى" - دەگەن ەدى.
راسىندا، بالا ءبىرىنشى كەزەكتە جانۇياىنىڭ تاربيەسىمەن بوي تۇزەيدى.
وكىنىشكە قاراي كەيبىرەۋىمىز كۇنكورىستىڭ قامى دەپ بالا تاربيەسىن ۋىستان شىعارىپ الدىق. جاس جەتكىنشەكتەردى اتا-انا ەمەس توردەگى تەلەديدار مەن ينتەرنەت تاربيەلەپ جاتىر. بۇل وتە ءقاۋىپتى جاعداي. ءبىز كوپ جاعدايدا بار مىندەتتى مەكتەپكە ارتىپ قويامىز.
جاسىراتىنى جوق ءبىز بەرەر تاعىلىمى مول ۇلتتىق تاربيەمىزدەن قول ءۇزىپ قالدىق. قازاقي تاربيە ۇيات، وبال، ساۋاپ دەگەن ۇعىمعا نەگىزدەلەتىن. وسىنداي يماني تاربيەلەردى جاڭعىرتىپ، ۇلتتىق تاربيەمىزدىڭ مايەگىنە قايتا ورالۋىمىز كەرەك. ارينە بۇل ۇلت الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. بۇل ارادا مەملەكەت، زيالى قاۋىم، ءدىن قىزمەتكەرلەرى بىرلەسە جۇمىس ىستەگەنى ابزال.
نەگە تاستاندى بالالار كوپ؟ جاس وتباسىلارىنىڭ ايىرىلىسۋى نەگە ۇدەپ بارادى؟... قوعامىمىزدا وسىنداي ساۋالدار كوبەيىپ بارادى. كەزىندە عۇلاما جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «ەل بولام دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ بەكەر ايتقان جوق عوي.
ءبىز بولاشاقتا ىرگەلى ەل بولامىز دەسەك، ۇرپاق تاربيەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. مىنە وسى باعىتتا باس ءمۇفتي سەرىكباي قاجى وراز حازىرەتتىڭ باستاماسىمەن وسىنداي يگىلىكتى شارا قولعا الىنىپ وتىر. ارينە بۇل ءبىر جىلدىڭ شەڭبەرىندە شەشىمىن تاباتىن ءىس ەمەس. مەنىڭشە بۇل ءمۇفتيات تاراپىنان قوعامعا، حالىققا قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن سوعىلىپ وتىرعان ۇلكەن دابىل.
ءبىرىنشى كەزەكتە جاس ۇرپاق بويىنا ۇلتتىق تاربيەنى كوبىرەك دارىتۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ بارلىق ۇلتتىق تاربيەلىك قۇندىلىقتارىمىز يماني تاربيەمەن ساباقتاس. ەل بولاشاعىن ويلاساق، كەلەشەكتە ۇلتتىق جانە يماني تاربيە بەرەتىن پاندەردى مەكتەپ باعدارلامالارىنا كىرگىزۋىمىز كەرەك سياقتى.
– وتاندىق باق-تار جاس وتاۋ يەلەرىنىڭ اجىراسۋى جيىلەپ بارادى دەپ دابىل قاعۋدا. سەبەبى نە دەپ ويلايسىز؟
– قارتتار ۇيلەرىنە وتكىزىلگەن قاريالارىمىزدىڭ سانى سوڭعى بەس جىلدا 25 پايىزعا وسكەن. ولاردىڭ 40 پايىزىنىڭ تۋعان بالالارى بولا تۇرا، الەۋمەتتىك مەكەمەلەردىڭ بوساعاسىن اتتاۋعا ءماجبۇر بولعان. جەتىمدەر ۇيلەرىندەگى بالالاردىڭ 62 پايىزىنىڭ اكە-شەشەسى بۇل ومىردە بار ەكەن. ال الەم بويىنشا اجىراسۋدان العاشقى وندىقتىڭ ىشىندە تۇرمىز.
اجىراسۋ - ۇلت بولاشاعىنا تونگەن ۇلكەن قاتەر. ەلىمىزدە ءاربىر ءۇشىنشى نەكە اجىراسۋىمەن اياقتالادى. تەك سەمەي وڭىرىندە جىل سايىن شامامەن 1 500 وتباسى اجىراسادى ەكەن. 2016 جىلى ەلىمىزدە ۇيلەنگەندەردىڭ اجىراسۋى 27 پايىز بولسا، كورشىلەس وزبەك ەلىندە 8 پايىز، ال تاجىكستاندا 6 پايىز بولعان ەكەن.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا نەكەنىڭ بۇزىلۋىنا جاستاردىڭ مىنەز-قۇلقى، الەۋمەتتىك جاعدايى، پەرزەنت سۇيە الماۋ، اتا-ەنەنىڭ اراعا ءتۇسۋى، وتباسى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەۋ سىندى سەبەپتەر اسەر ەتەدى ەكەن. ومىردە ءجيى كەزدەسەتىن اۋىرتپالىقتارعا جاستاردىڭ توزە الماۋىنىڭ باستى سەبەبى تاعى سول تاربيەدەن. ال كورشىلەس ەلدەردەگى وتباسىنىڭ تۇراقتىلىق كورسەتكىشىنىڭ جوعارى بولۋى ۇلتتىق تاربيەنىڭ ءالى دە بولسا باسىمدىلىق الىپ وتىرۋى دەپ ويلايمىن.
اتا-بابالارىمىز قىز تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ: «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» - دەگەن ءسوزدى بەكەر ايتپاعان. قىز ءبىر ەلدىڭ، ءبىر رۋدىڭ ابىرويى، نامىسى بولعان.
سوڭعى جىلدارى كەيبىر بويجەتكەندەرىمىزدىڭ بويىنداعى جاماندىقتاردى ەستىپ، كەلەڭسىز اڭگىمەلەردى ءجيى تىڭداپ ءجۇرمىز. جاسىراتىنى جوق، قىزدار اراسىندا وڭ جاقتا وتىرىپ، بالا تابۋ قالىپتاسقان ادەتكە اينالىپ كەتتى. بۇعان قىز دا، اتا-انا دا قىمسىنبايدى. اجىراسۋلاردىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكا بويىنشا تولىق ەمەس وتباسىلاردا تاربيەلەنىپ جاتقان بالالار سانى جىلىنا 40 مىڭنان اسىپ وتىر ەكەن.
بۇگىنگى قىزىمىز – ەرتەڭگى ۇلت اناسى. سوندىقتان قىز بالا تاربيەسىنە ۇلتتىق تۇرعىدان ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ قاجەت.
– اسىل ءدىنىمىز جار تاڭداۋدا قانداي ۇستانىم ۇسىنادى؟
– ءدىنىمىز بەن ۇلتتىق سالت- ءداستۇرىمىز ۇرپاق تاربيەسى جونىندە بىر-بىرىمەن ۇندەس. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) حاديسىندە اتا-انالارعا: «بالاعا ءبىر مارتە كوڭىل ءبولىپ، تاربيە بەرۋ – ءبىر ساع كولەمىندە (ءبىر ساع – 2120 گراممعا تەڭ) ساداقا بەرگەنەن دە جاقسى»، - دەسە تاعى ءبىر ۇلاعاتتى سوزىندە:«اكەنىڭ بالاسى ءۇشىن جاقسى تاربيە بەرۋدەن ارتىق سىيى جوق» - دەگەن. ياعني يسلام ءدىنى ىزگى ۇرپاق تاربيەلەۋدى باستى ورىنعا قوياادى.
ءدىنىمىز قالىڭدىق تاڭداۋ كەزىندە ءبىرىنشى كەزەكتە بويىنداعى يماندىلىققا ايرىقشا كوڭىل بولۋگە شاقىرادى. اللا ەلشىسى:«ايەلگە ءتورت قاسيەتىنە قاراي ۇيلەنەدى: ونىڭ دۇنيەسىنە، تەگىنە، سۇلۋلىعى مەن ءدىندارلىعى. سەن ايەلگە ونىڭ ءدىندارلىعىنا قاراي ۇيلەنۋگە تىرىس.سوندا دۇنيەدەگى ەڭ باي ادام بولاسىڭ» - دەپ يماندى ايەلدى العا شىعارادى. ال حاكىم اباي بابامىز:
جاساۋلى دەپ، مالدى دەپ بايدان الما،
كەدەي قىزى ارزان دەپ قۇمارلانبا.
ارى بار، اقىلى بار، ۇياتى بار
اتا-انانىڭ قىزىنان عاپىل قالما، - دەسە، بۇقار جىراۋ:
جاماننان قاتىن الساڭىز،
توپقا تۇسەر ۇل تۋماس...، دەيدى.
انانىڭ تەكتىلىگى، يماندىلىعى دۇنيەگە كەلەتىن ۇرپاق ءۇشىن اسا ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى. بابالارىمىز: «جىگىتتىڭ جاقسىسى ناعاشىدان» - دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. تەگى جاقسى قالىڭدىق دۇنيەگە تەكتى ۇرپاق اكەلەدى. بۇل قاعيدا اتام زاماننان قازاق قوعامىندا دالەلدەنگەن اقيقات. جار تاڭداۋ كەزىندە ونىڭ بايلىعى،سۇلۋلىعى ەمەس، ءبىرىنشى ونىڭ تاربيەسىنە كوڭىل بولگەن ابزال.
اللا ەلشىسى ءبىر حاديسىندە: «قوقسىقتا وسكەن قىزىل گۇلگە قىزىقپاڭدار!» دەگەن ەكەن. وسى ءسوزدىڭ ماعىناسىن سۇراعان سەرىكتەرىنە: «ايتپاعىم ناشار ورتادا وسكەن ايەل» - دەپ ءتۇسىندىرىپتى.
جاسىراتىنى بۇگىنگى جاستاردىڭ اراسىندا جار تاڭداۋدا قاتەلەسىپ، وپىق جەپ جاتاتىندار كوپ. ءبىرىن - ءبىرى كورمەي ينتەرنەت ارقىلى تانىسىپ، ۇيلەنگەندەردى دە ەستىپ جاتىرمىز. ءتىپتى كەيبىر تەلەباعدارلامالاردان كۇيەۋدەن كۇيەۋ تاڭداپ، استام سويلەپ جاتقان بويجەتكەندەردى كورگەندە بۇلاردى كىم تاربيەلەدى؟ اتا- اناسى،تۋعان تۋىسى قايدا؟- دەگەن قالىڭ ويعا قالاسىڭ. قازاق داستۇرىندە وڭ جاقتا وتىرعان قىزعا «قاشان تۇرمىسقا شىعاسىڭ؟ - دەگەن ءسوزدى ايتۋدىڭ ءوزى ابەستىك بولعان. وسىنداي باعدارلامالار ارقىلى شوۋ جاسايمىز دەپ، ۇلتتىق بولمىسىمىزعا زور نۇقسان كەلتىرىپ جاتقانىن باعدارلاما اۆتورلارىنىڭ وزدەرى تۇسىنبەيتىن سياقتى.
– نەكە تازالىعى جونىندە كوپ ايتامىز. ازاماتتىق نەكەگە ءدىنىمىزدىڭ كوزقاراسى قانداي؟
– نەكە تازالىعى ءدىنىمىزدىڭ باس ۇستانىمى بولىپ تابىلادى. شاريعات شارتى بويىنشا نەكەسى قيىلماعان ەكى جاستىڭ جەكە قالۋىنا تىيىم سالىنعان. اتا – بابالارىمىز دا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرگەن. جاس ارۋدى جامان اتتان قىزعىشتاي قورعاپ، نەكەسى قيىلعانشا ەكى جاستىڭ ورتاسىندا قىزدىڭ جەڭگەسى جۇرگەن ەكەن.
ازاماتتىق نەكەگە ءدىنىمىز قارسى. قولدامايدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ازاماتتىق نەكەگە بايلانىستى ارنايى ءپاتۋاسى بار.
ازاماتتىق نەكەدە نەكە قيىلماي ەر مەن ايەل توسەك قاتىناسىنا بارادى. ياعني، بۇل زينا بولىپ سانالادى. ال زينا شاريعاتتا ۇلكەن كۇنا بولىپ ەسەپتەلەدى. اللا تاعالا قۇران كارىمدە: «زيناعا مۇلدە جولاماڭدار. شىن مانىندە، ول – انىق ارسىزدىق ءارى ەڭ جامان جول» («يسرا» سۇرەسى، 32-اياتى) - دەپ زينانىڭ حارام ەكەندىگىن قاتاڭ ەسكەرتكەن.
احاج بولىمىنەن تىركەۋدەن وتپەگەن جانە مەشىتتە نەكەسى قيىلماعان ادامداردىڭ جۇپتاسۋى زاڭ بويىنشا جانە شاريعات شارتى بويىنشا زاڭسىز بولىپ تابىلادى. بۇلاردا ەشقانداي وتباسىلىق جاۋاپكەرشىلىك بولمايدى. ۇناماسا ءبىر-بىرىن تاستاپ جۇرە بەرەدى. ال ازاماتتىق نەكەنىڭ سالدارىنان دۇنيەگە كەلگەن بالا ويناستان تۋعان بولىپ ەسەپتەلەدى جانە شاريعي تۇرعىدان مۇراگەرلىك، قامقورلىق قۇقىقتارىنان ايىرىلادى.
قورىتا ايتقاندا، وتباسىلىق قۇندىلىقتارىمىزدى كەڭىنەن دارىپتەۋ بۇگىنگى وسكەلەڭ زاماننىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جاھاندانۋ داۋىرىندە ءار ۇلت ءوزىن - ءوزى قورعاماسا، باسقا ءبىر الىپتىڭ ۋىسىندا كەتەرى حاق. ال ۇلتتىڭ باسقادان قورعانۋ يممۋنيتەتى - ول عاسىرلار بويى جيناقتالعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، ونى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا دارىتۋ دەپ بىلەمىن.
اللا تاعالا ەل تاۋەلسىزدىگىن تۇعىرلى ەتىپ، ەل بولاشاعى بولاتىن يماندى ۇرپاق ءناسىپ ەتسىن! ەلىمىز امان، جۇرتىمىز تىنىش بولسىن!
سۇحباتتاسقان داۋلەت تىلەۋبەردييەۆ،
سەمەي قالاسى.
