سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە قىتايعا قاتىستى سينوفوبيا كۇشەيىپ كەتتى. وسى ورايدا جۇڭگو جىگىتىنە تۇرمىسقا شىعىپ، گۋانچجوۋدا تۇراتىن قازاق قىزىمەن Hola News ءتىلشىسى skype ارقىلى تىلدەسكەن ەدى.
- كۇيەۋىڭىزبەن قالاي، قايدا تانىستىڭىز؟
- مەن ول جىگىتپەن چەحيادا تانىستىم. الماتى قالاسىنداعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتە جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ، ەۋروپانى ارالاۋ تۋرالى وي كەلگەن بولاتىن. سول ماقساتپەن ەڭ الدىمەن چەحيادا بىرنەشە كۇن تۇردىم. جالعىز ءوزىم بولعاندىقتان، قوناق ۇيدە جاتۋعا قورقىپ، حوستەلگە ورنالاسقان بولاتىنمىن. وندا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن مەن سياقتى تۋريستەر، جاستار بولدى. كەيدە ءبارىمىز بىرگە شاي ءىشىپ، اڭگىمەلەسىپ تۇراتىنبىز. اراسىندا قازىرگى كۇيەۋىم دە ءجۇردى. ءۇشىنشى كۇنى ول مۋزەيگە بيلەت الىپ قويعانىن ايتىپ، مەنى بىرگە مۋزەي ارالاۋعا شاقىردى. كورنەكى جەرلەرىن ارالاپ بولعان سوڭ، رەستورانعا تاماقتانۋعا باردىق. شەتەلدە اركىم ءوز ەسەبىن ءوزى تولەيدى عوي. سوندىقتان ءوز ەسەبىمدى تولەيىن دەپ جاتسام، مەن تولەيمىن دەپ دجەنتەلمەندىك تانىتتى. ەرتەڭىندە ول گەرمانياعا كەتتى. گەرمانيانىڭ درامشتادت قالاسىندا تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ماگيستراتۋرادا وقيدى ەكەن. كەتەرىندە مەنىڭ مەكەنجايىمدى الىپ قالعان بولاتىن.
مەنى ۇناتىپ، مەن ءۇشىن قازاقستانعا كەلەتىنىن ويلاعان جوقپىن. ويتكەنى باسىندا مەن وعان دەنساۋلىعىمدا اقاۋ بارىن، وڭەشىمنىڭ جوقتىعىن ايتقان بولاتىنمىن. ءوز ەلىمىزدە كوڭىلىن بىلدىرگەن قازاق جىگىتتەرىنە وڭەشىمنىڭ جوقتىعىن ايتسام، بىردەن ات توندارىن الا قاشاتىن. ءوز اياعىمەن ءجۇرىپ-تۇرىپ، جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىممەن، دەنساۋلىعىما بايلانىستى جىگىتپەن ءجۇرىپ، كۇيەۋگە شىعۋعا قاتتى قۇشتار بولمادىم. ونىڭ ۇستىنە دارىگەرلەر 5-6 جىل تۇرمىسقا شىقپاۋعا كەڭەس بەردى. ءتىپتى ەندى ارالاسا باستاعان قازاق جىگىتىنىڭ اناسىنىڭ حاتىن بايقاپ قالعان كەزىم بولدى. حاتتا «دەنساۋلىعى جوق قىزدى قايتەسىڭ؟» دەگەن بولاتىن. باسىندا ءبارىن بىردەن اشىپ ايتاتىن ەدىم، كەيىن تۇسىنبەستىك تۋدىرماس ءۇشىن. ستۋدەنت كەزىمدە Sprite بوتەلكەسىنە قۇيىلىپ تۇرعان، سىركە سۋىن بايقاماي ءىشىپ قويىپ، وڭەشىمدى كۇيدىرىپ الىپ، بىرنەشە كۇن ەس-تۇسسىز جاتتىم. كەيىن وپەراسيا جاساپ، ءبىراز ۋاقىت ارنايى اپپاراتپەن تاماقتانىپ ءجۇردىم. ال قازىرگى كۇيەۋىم وڭەشىمنىڭ بار-جوقتىعىنا قاراعان جوق. «ەڭ باستىسى ءقازىر امانسىڭ، ەگەر الداعى ۋاقىتتا قانداي دا ءبىر جاعداي تۋىنداسا، ەمدەتەمىن، ءبارى جاقسى بولادى» دەدى. قۇدايعا شۇكىر شاڭىراق كوتەرگەنىمىزگە ءبىر جىل جەتى اي بولىپ قالدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءجابىر كورسەتىپ، رەنجىتكەن ەمەس. سىيلاستىعىمىز باسىم. ەڭ الدىمەن ونىڭ ادامگەرشىلىگىن ۇناتتىم. سىيلاستىعىمىز ۇلكەن ماحابباتقا ۇلاستى، ءسۇيىپ قوسىلدىق. ءبارى تەز بولدى. ول قازاقستانعا كەلىپ، ماعان ۇسىنىس جاسادى. قازاقتىڭ سالت-داستۇرىمەن، ەڭ باستىسى ابىرويمەن ۇزاتىلدىم.
- قاي جاقتىڭ تۋماسىسىز؟ اتا-اناڭىز، تۋعان-تۋىستارىڭىز بۇل تويعا قارسى بولعان جوق پا؟
- قىزىلوردا وبلىسى، جالاعاش اۋدانىنىڭ تۋماسىمىن. اۋىلدان شىققان، قورا تازالاپ وسكەن قاراپايىم قازاقتىڭ قىزىمىن. اكەم مەن اناما قولعابىس بولايىن دەپ، مال باعۋدان باستاپ، ءۇيدىڭ بار تىرلىگىن جاسايتىنمىن. اۋىلدا اكەم مەكتەپ ديرەكتورى، انام ءمۇعالىم قىزمەتىن اتقاردى. مۇمكىن دەنساۋلىعىم اسەر ەتتى مە، مۇمكىن ءوز باقىتىمدى تاپقانىمدى سەزدى مە قارسى بولعان جوق. ونىڭ ۇستىنە 9-سىنىپتان كەيىن كوللەدجگە وقۋعا ءتۇسىپ، ءۇشىنشى كۋرستا اتا-اناما سالماق سالعىم كەلمەي سىرتتاي بولىمگە اۋىسىپ، جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ وقۋىمدى ءبىتىردىم. جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىممەن وقۋعا قۇشتار بولدىم. ءوز بەتىمشە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ، جاقسى مەڭگەرىپ الدىم.
- ءقازىر قىتايدىڭ گۋانچجوۋ قالاسىندا تۇرىپ جاتىرسىز عوي. ول جاقتا نەمەن اينالىساسىز؟ كۇيەۋىڭىز، اتا-ەنەڭىز تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى؟
- گۋانچجوۋداعى اعىلشىن ءتىلى ورتالىعىندا بالالارعا اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرەمىن. وقۋشىلارىم وتە كوپ. قوسىمشا ۇسىنىستار بولىپ جاتسا، سۋرەتكە ءتۇسىپ، كوسمەتيكانى جارنامالايتىن كومپانيادا بيۋتي-مودەل بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. ونىمەن قوسا ونلاين ساۋدامەن اينالىسامىن. دارىگەرلەردىڭ ەسكەرتپەسىنە، دەنساۋلىعىما قاراماستان سپورتپەن تۇراقتى اينالىسامىن. دەنى ساۋ، قالىپتى ادامدار سياقتى تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ، ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن. كۇيەۋىمنىڭ اكەسى، ياعني، اتام سۋن-ياتسەن ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور بولىپ قىزمەت اتقارادى، ەنەم ءمۇعالىم. ەكەۋى دە ءوزىمنىڭ اتا-انام سياقتى وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. اتامنىڭ اسىل تاستاردان ادەمى ءمۇسىن جاسايتىن قوسىمشا ءحوببيى بار. كۇيەۋىم ءقازىر گەرمانيادا اۆياينجەنەر ماماندىعىندا وقىپ جاتىر. كەيدە مەن گەرمانياعا، كەيدە ول قىتايعا كەلىپ، ءجيى كورىسىپ تۇرامىز. جاقىندا وقۋىن اياقتايدى. بۇيىرسا وسى كۇز ايىنان باستاپ ەكەۋمىز ەۋروپادا تۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كۇيەۋىم ەۋروپادا ءومىر ءسۇرۋدى قالايدى.
- العاش تانىسقاندا قىتايلىق جىگىتىڭىز قازاقستان تۋرالى ءبىلدى مە؟ تۋىستارى شە؟ گۋانچجوۋداعى ارىپتەس-تانىستارىڭىزدىڭ قازاقستان تۋرالى پىكىرى قالاي؟
- جىگىتىممەن ەڭ العاش پراگادا تانىسقاندا قازاقستان تۇگىلى، ءبىزدىڭ كورشى ەكەنىمىزدى دە بىلمەيدى ەكەن. مەنى ول كورەيالىق قىز دەپ ويلاپتى، مەن دە ونى كارىستىڭ جىگىتى ەكەن دەپ ءجۇردىم. ونىڭ اكە-شەشەسىنىڭ دە قازاقستان تۋرالى ەش حابارى جوق. الايدا اتا-ەنەم شىڭجاڭ قازاقتارىن بىلەدى ەكەن. قازاقتاردىڭ جەكە تاۋەلسىز مەملەكەتى بارىن بىلمەگەن. شىنىمدى ايتسام، كۇيەۋىمنىڭ قازاقستانعا كەلگىسى جوق، ءومىر سۇرۋگە قولايسىز ەل دەپ سانايدى. اعىلشىن ءتىلى ورتالىعىندا وقۋشىلارىمنىڭ اتا-انالارى «امەريكادان كەلدىڭىز بە، كورەيادان كەلدىڭىز بە؟» سۇراپ جاتادى. قازاقستاننانمىن دەسەم، ەشكىم بىلمەيدى. سول ازداپ كوڭىلىمە تيەدى. سودان كەيىن ولارعا كورشى قازاقستان دەگەن مەملەكەت بارىن ايتىپ، ەسكەرتەمىن. كوبى ومىرىندە ءبىر رەت گەوگرافيالىق كارتاعا قاراپ كورمەگەن سياقتى. گۋانچجوۋدا ارىپتەس-تانىستارىم وتە كوپ. كوبى قازاقستان تۋرالى بىلمەيدى. بىرەن-ساران قىتايلىق ءبىزدى ديماش قۇدايبەرگەن ارقىلى تانيدى. «قازاقستان» دەگەندە بىردەن «و، ديماشي! ول كەرەمەت، عاجاپ ءانشى! ءبىز ونى قۇرمەتتەيمىز!» دەپ شىعادى.
مۇندا ديماشتى، ونىڭ ونەرىن قاتتى باعالايدى. بيىل ورتالىعىمىزعا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋدىڭ ەرەكشە ءادىسىن ەنگىزگەنمىن. وندا بالالار سۋشي، پيسسا سياقتى تاماقتاردى اعىلشىن تىلىندە جاساپ، ۇيرەنەدى. سوندا از-كەم اتا-انا قازاقستاندىق ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ، «تاماقتىڭ ءتۇر-تۇرىن جاساۋدى بىلەدى ەكەنسىز، ديماشتىڭ ەلىنەن ەكەنسىز عوي، قازاقتار ونەرلى حالىق بولىپ كەلەدى» دەپ تاڭدانىپ كەتكەن بولاتىن. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ» بويىنشا اتاقتى اۆتورلارىمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستامىن. ولار دا «اعىلشىنىڭىز سۋداي عوي، قاي مەملەكەتتەنسىز؟» دەپ سۇراپ جاتادى. الايدا ولار قازاقستان تۋرالى بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن ەكەن.
- قىتايداعى اس-مازىرىنە ۇيرەندىڭىز بە؟ كەيبىر قازاقتار الەۋمەتتىك جەلىدە قىتايلار جەمەگەندى جەيدى، باقا-شاياندى دا تۇتىنادى دەپ، ۆيدەولارىمەن ءبولىسىپ جاتادى...
-قىتاي تۋرالى ميفتەر، ستەرەوتيپتەر وتە كوپ قوي. مىسالى، مەن تۇسكەن وتباسى مەنىڭ مۇسىلمان ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ، حالال تاماقتاناتىن بولدى. دەگەنمەن وزدەرى دە شوشقا ەتىن بۇرىننان جەمەيدى ەكەن. مەن كەلگەن سوڭ ءتىپتى حالال تاماقتانۋعا تىرىسادى. باقا جەيتىندەر دە بار. شايان دەگەندە، تەڭىز شاياندارىن جەيدى. ءوزىم دە تاماقتىڭ ءتۇر-تۇرىن پىسىرەمىن. ۇيدە كەلىندىك قىزمەتىمدى ويداعىداي اتقارىپ ءجۇرمىن دەپ ويلايمىن. جات جەردە جۇرسەم دە ناۋرىز، ايت سياقتى مەرەكەلەردى وتباسىمىزبەن اتاپ وتەمىز. باۋىرساعىمىزدى، ۇلتتىق تاعامدارىمىزدى دايىنداپ تۇرامىن. قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىلارىن، ابايدىڭ قارا سوزدەرىن ءجيى وقيمىن. ماماندىعىم قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى عوي. ءيا، الەۋمەتتىك جەلىدە جەكەمە ءتۇرلى ۆيدەولار جىبەرىپ، مەنى بالاعاتتاپ، ار-نامىسىما ءتيىپ جاتاتىن قازاقتار ابدەن قاجىتتى. ماعان بالانىڭ ەتىن جەگەن، ادامنىڭ ەتىن جەگەن ۆيدەولاردى جىبەرەدى. ولاردىڭ ءبارى ميف. ەلدە ونداي جاۋىزدىق تانىتىپ جاتقان ەشكىم جوق. زاڭ بار، ءتارتىپ بار، زايىرلى مەملەكەتتە ونداي باسسىزدىق، بەي-بەرەكەتسىزدىك بولمايتىنىن وقىعان، كوزى اشىق ادام ءبىلۋى كەرەك. ەستۋىمشە جۇڭگو تەكتەس ءبىر تايپا بار كورىنەدى. سونداي جاۋىزدىقتارى ءۇشىن بۇكىل تايپا ەلدەن قۋىلعان.
- ءسىز سياقتى جۇڭگو ازاماتىنا تۇرمىسقا شىققان قانشا قىزدى بىلەسىز؟ ولاردىڭ تاعدىرى تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
-ماعان الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قىتايعا تۇرمىسقا شىققان ءبىردى، ەكىلى قىز جازعان. قالاساڭىز ولاردىڭ حاتتارىن جىبەرە الامىن. ەكى قىزدى بىلەمىن. ءبىر قىز شىمكەنتتە، سونداعى قىتايلىق كومپانيانىڭ مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ بىرىنە تۇرمىسقا شىققان. ول قىز 18 جاسىندا ۇيلەنەمىن دەپ ءسوز بايلاسقان ءوزىمىزدىڭ قازاق جىگىتىنەن بالا كوتەرىپ قالعان ەكەن. قىزدىڭ جاعدايىن بىلگەن جىگىت تەلەفون ءنومىرىن، مەكەن-جايىن وزگەرتىپ، قىزدان تەرىس اينالعان. تاۋى شاعىلعان بويجەتكەن بالاسىن بوسانىپ، اناسىنىڭ قولىنا قالدىرادى دا ءوزى جۇمىسقا شىعادى. جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ تاعى ءبىر قازاقتىڭ جىگىتىمەن تانىسادى. وعان ءبىر بالاسىنىڭ بارىن ايتقان سوڭ، جىگىتتىڭ اتا-اناسى قارسى بولعان ەكەن. كەيىننەن جۇڭگو جىگىتىمەن كوڭىل قوسىپ، ءبىر-بىرىن ۇناتىپ، وتباسىن قۇرادى. ونىڭ بالاسىن دا الگى جىگىت جات ساناماي، بالا-باقشاسىنا تاسىپ، ءوز بالاسىنداي كورىپ باعىپ جاتقان كورىنەدى. تاعى ءبىر قىز ءوزىنىڭ جانىنا جاقىن جاندى تاپقاندىقتان ماحابباتپەن تۇرمىسقا شىققانىن ايتادى. جىگىتىن ءوز كۇشىنە سەنەتىن ەر مىنەزدى، جاقسى ادام دەپ ماقتايدى. بار بىلەتىنىم وسى. مىنە، سولاردىڭ ءبىرىنىڭ حاتى.
- ءسىزدىڭ تاڭداۋىڭىزدى داتتاپ، قارالاپ جاتقاندارعا نە ايتاسىز؟
- قازىرگى تاڭدا نەگىزى بىرەۋدىڭ جەكە ومىرىنە ارالاسۋعا ەشكىمنىڭ قۇقىعى جوق دەپ ويلايمىن. ءار پەندە ءوزى ءۇشىن ەڭبەكتەنەدى، ءوز كەرەگىن ءوزى ساتىپ الاتىندىقتان، مەن ويلايمىن اينالادان اقىل سۇراپ، كەڭەس سۇراپ قاجەتى جوق. ويتكەنى ءبىزدى اسىرايتىن اينالا ەمەس، ءبىز ءوز-وزىمىزدى اسىرايمىز. اش قالعان كۇننىڭ وزىندە ءبىر ءتۇيىر ناندى ءوز ەڭبەگىمىزبەن تابامىز. اسىرەسە، قىتايعا شىققان قىزداردى جەزوكشەگە تەڭەپ، ارىن تاپتاعانى دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. ادام بىرنارسەنى ايتپاستان بۇرىن شىندىققا كوزجەتكىزگەنى دۇرىس سياقتى. بىرەۋدىڭ ءومىرى ويىنشىق ەمەس قوي. ادام نەگىزى وزگەنىڭ ءومىرىن وزگەرتە المايدى. ادامدى وزگەرتەتىن ءومىر سىناقتارى. ءوزى تانىمايتىن ادامعا كۇيە جاعىپ، قارعاپ-سىلەۋ ادەكۆات، كوزى اشىق ادامنىڭ ءىسى مە؟! ەلىنە شىنايى جانى اشيتىن ادامنىڭ بىرەۋگە نەگاتيۆ شاشۋعا نيەتى دە ۋاقىتى دا بولماۋى كەرەك. شىنىمەن كۇيىنسە، ەلىمىزدى كوركەيتۋگە اتسالىسسىن، كاسىپ اشسىن، قانشاما جۇمىسسىزدار ءجۇر، سولارعا جۇمىس تاۋىپ بەرسىن. ەڭبەك ادامدى جانداندىرادى. ءوز بالاسىنان جەرۋ، اجىراسۋ، اليمەنت تولەمەي قاشۋ سونىڭ ءبارى جۇمىسسىزدىقتىڭ سالدارى ما دەيمىن. بىرەۋگە قارعىس ايتىپ، الجەلىدە ءتۇرلى دايەكسىز اقپاراتتى ءبولىسىپ وتىرۋعا ۋاقىت تاپسا، دەمەك ونىڭ جۇمىسى جوق-اۋ. بىرنەشە وپەراسيانى باستان كەشكەن مەنىڭ ءبىر باسىمدا 3،4 جۇمىسىم بار. الەۋمەتتىك جەلىدە ماعان كۇن سايىن قارعىس جاۋدىرعانداردان شارشادىم. ەر-ازاماتتارىمىز مىقتى بولسا، ەشبىر قىز سىرتقا كەتپەس.
P.S. 2010-2016 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ 270 ەر-ازاماتى جۇڭگو ازاماتشاسىمەن وتباسىن قۇردى، ونىڭ ىشىندە 244ء-ى قىتايداعى ەتنيكالىق قازاق قىزدارى. ال 2010-2016 جىلدار ارالىعىندا 253 قازاقستاندىق قىز جۇڭگو ازاماتىمەن باس قۇرادى، ونىڭ ىشىندە 190-ى قىتايداعى ەتنيكالىق قازاق جىگىتتەرى. وسى التى جىل ىشىندە، 34 قازاقستاندىق قىز ەتنيكالىق جۇڭگو جىگىتتەرىنە تۇرمىسقا شىققان. بۇل مالىمەتتى ق ر اقپارات جانە كوممۋنيكاسيا ءمينيسترى داۋرەن ابايەۆ ءوزىنىڭ فەيسبۋك پاراقشاسىندا جازعان بولاتىن.
ابدراحمانوۆا ايدانا
