بۇل جازبامىزدىڭ «جانرىن» ءوزىمىز دە انىق تۇسىنبەيمىز. قالام الۋعا تۇرتكى بولعان جالعىز عانا سەبەپ – وقىپ شىعۋعا شىدامى جەتەر سابىرلى وقىرمان تابىلسا، ايتقاندارىمىزدىڭ اراسىنان ونىڭ كادەسىنە جاراپ قالار بىردەڭە كەزىگەر دەگەن «دامە». سوندىقتان ءسىز دە جازۋىمىزدىڭ كەدىر-بۇدىر تۇستارىنا كەڭدىكپەن قاراپ، ارا-تۇرا ارلى-بەرلى كەتىپ قالىپ جاتساق، «مۇنىسىنىڭ دا الدەنەگە قاتىسى بار شىعار» دەپ ويلاي سالىڭىز. جالپى، پوەزياعا بايلانىستى الۋان تاراپتا وي ورىستەتە بەرۋگە بولاتىنىن ءوزىڭىز دە بىلەسىز. ايتكەنمەن، ءبىزدىڭ جازبامىز ۇيقاستى عانا توڭىرەكتەمەك. نەگە ولاي ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن قازىرگى پوەزيامىزعا تىكەلەي قاتىسى بار قالامگەرلەر مەن پوەزيانى اينالسوقتاپ جۇرگەندەردىڭ ءوزىن ەكى توپقا جىكتەپ تاستاۋ قاجەت بوپ تۇر. ءبىر قىزىعى، ءبىزدىڭ بۇل جىكتەۋىمىزدە ەشقانداي عىلىمي تياناقتى نەگىز جوق. بۇگىنگى پوەزيادان ءوز ورنىن الىپ قويعاندار مەن سونداي ورىننان دامەلىلەردى جانە دامەلەنۋدەن دە دامەسى جوقتاردىڭ (حالتۋرششيكتەر) ءبارىن ناقتى ۋاقىتقا بايلانىستى، ياعني پوەزياعا تاۋەلسىزدىككە دەيىن كەلگەندەر جانە تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ارالاسقاندار ءھام ارالاسىپ جۇرگەندەر دەپ بولە سالامىز. بۇلاي ەتۋدىڭ «ۇيقاسقا قانداي قاتىسى بارىن» اڭداۋ ءۇشىن وتكەن عاسىردان از-ماز «ەستەلىك» ايتۋعا ءماجبۇرمىز. سول ءداۋىردىڭ جەتپىس-سەكسەنىنشى جىلدارى گازەت-جۋرنالداردا جاريالانعان سىندارعا ارقاۋ بولعان نەمەسە قالامگەرلەردىڭ جيىندارىندا تالقىعا تۇسكەن پوەزيالىق دۇنيەلەردىڭ جەتىستىكتەرى مەن كەمشىن تۇستارى قاتار كورسەتىلەتىن. ۇلكەنى-كىشىسى ارالاس اۆتورلارعا ايتىلعان كەمشىلىكتەردىڭ ەڭ سوراقىسى كىتاپ ىشىندە نەمەسە اۆتوردىڭ ءبىر عانا ولەڭىندە الدەبىر ۇيقاستىڭ قايتالانىپ كەتۋى بولاتىن. ال قايتالانعان ۇيقاس باسقا ءبىر اقىننان «بايقاماي الىنىپ قويعان» بولسا، ول «ۇرلىق» سانالاتىن. «ۇرلىعى» اشكەرەلەنىپ قالعان اۆتور «ەل الدىندا كۇناھارلىعى اشىلعان قارابەتتەي» كۇستانالاتىن. بۇكىل وقىرمان وعان سەنىمسىزدىكپەن قاراپ، رەداكتورلار ونىڭ كەيىنگى جازعاندارىنا شۇيلىگە ءۇڭىلىپ، ونىڭ اقىندىعىنا ءشۇبا تۋاتىن. وسى ءجايتتىڭ ءوزى ۇيقاستىڭ قازاق پوەزياسىندا ۇلكەن ميسسيا اتقارعانىن، پوەزيادان ءۇمىتتى جاننىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋعا دا، كەرىسىنشە، ولەڭ ولكەسىنەن بەزىنىپ كەتۋىنە دە زور ىقپال ەتكەنىن تانىتسا كەرەك. ۇيقاستىڭ وسىنشالىقتى قۇدىرەتتى كۇشى تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى اقىندار ساناسىندا ابدەن شەگەلەنىپ قالعاندىقتان، ولاردىڭ قاي-قايسى دا ۇيقاستان ءمۇلت كەتپەۋدى مەيلىنشە قۇنتتايتىنى تۇسىنىكتى. جوعارىدا ءبىزدىڭ قازىرگى پوەزيا وكىلدەرىن ناقتى ۋاقىت شەكاراسىندا جىكتەپ تاستاۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى جايتكە بايلانىستى. دەمەك، ءبىزدىڭ بۇل جازبامىزدىڭ باعىتى قالاي قاراي باعدار الىپ تۇرعانىن اڭعارۋ دا قيىندىق تۋعىزا قويماس. پوەزيالىق تۋىندىنىڭ بويىندا بولۋعا ءتيىستى نەشە الۋان سيپاتتار مەن قاسيەتتەردىڭ اراسىنان ۇيقاسقا ايرىقشا نازار اۋدارىپ، بولە-جارا ءسوز ەتۋىمىزدىڭ سىرى نەدە؟ ءسوز ونەرىنىڭ جاراتىلىسىن ءتانىپ-بىلۋدى عۇمىرلىق ماقساتى ەتىپ، سول سەبەپتى ادەبيەتتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جىكتەپ-جىلىكتەپ، مۇشەلەپ، ولاردىڭ ءارقايسىنا كوز مايىن تاۋىسا ءۇڭىلىپ، تاپقاندارىن ءسىز بەن بىزگە جەتكىزىپ كەتكەن تالاي-تالاي عۇلامانىڭ ويلارى ءتۇيىسىپ، ورتاق شەشىمگە كەلگەن تۇستارى بار. ونداي تۇستارعا كۇماندانا قاراپ، شاك كەلتىرۋ كىم-كىمگە دە ابىروي اپەرە قويمايدى. سوندىقتان بىزگە ونداي تۇجىرىمداردى بۇلجىماس قاعيدا رەتىندە قابىلداپ، ءوز ارەكەتىمىزدە باسشىلىققا الۋ عانا قالادى. باسشىلىققا الاتىن تۇيىندەردىڭ ءبىرى – جاھان جۇرتىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان پوەزيا ۇلگىلەرىنىڭ ءارقايسىسى بەلگىلى ءبىر جۇيەلەرگە باعىناتىنى. ول جۇيەلەردىڭ ءبارىن بىزگە دەيىنگى تەوريا زەرتتەۋشىلەرى تارتىشتەي ءتۇسىندىرىپ كەتكەندىكتەن، وزىمىزشە بىلگىشسىنبەي-اق، قازاق پوەزياسىنىڭ سيللابيكالىق ولەڭ جۇيەسىنە جاتاتىنىن، سول سەبەپتى وسى جۇيەنىڭ نەگىزگى-نەگىزگى شارتتارى قازاق ولەڭىندە ساقتالۋى مىندەتتىلىك ەكەنىن ەسكە سالۋمەن شەكتەلەيىك. ال سيللابيكالىق ولەڭنىڭ نەگىزگى جۇگىنەرى – ىرعاق پەن ۇيقاس. وسىنىڭ ىشىنەن ءبىزدىڭ ۇيقاسقا باسا دەن قويۋىمىزدىڭ سەبەبى – ۇيقاسسىز قازاق ولەڭى بولمايتىندىقتان. البەتتە، اق ولەڭ، ەكپەريمەنتتىك ولەڭ ۇلگىلەرى باسقا ماسەلە. اقيقاتتان اتتامايىق، ابايدان بەرگى كەزەڭدەردە ەكسپەريمەنتتىك ولەڭ ۇلگىلەرى ۇشىراسىپ تۇرادى. ءالى دە بولا بەرمەك. ايتكەنمەن، سولاردىڭ قاي-قايسى دا الدەبىر اقىننىڭ جاڭاشىل ىزدەنىستەرى رەتىندە تانىلىپ، باعالانعانىمەن، ءداستۇرلى ۇلگى رەتىندە ورنىعا قالماعانى دا انىق. قازاق پوەزياسىندا ۇيقاستىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. ولاردىڭ ءارقايسىن ا.بايتۇرسىنوۆ، ز.احمەتوۆ، ز.قابدولوۆتار ءوز ەڭبەكتەرىندە دالەلدەپ، دايەكتەپ، بىر-بىرىنەن اجىراتىپ، ءتۇرلى مىسالدار ارقىلى ابدەن ءتۇسىندىرىپ بەرگەن. وسى تۇستا قازاق ولەڭىنە ءتان ۇيقاس تۇرلەرىن بىلۋگە قۇمارتقاندار تابىلىپ جاتسا، ولارعا وسى اۆتورلاردى قاراۋعا كەڭەس بەرىپ، ءبىزدىڭ ءوزىمىز قاي-قايسىمىزعا دا جاقسى تانىس «قارا ولەڭ ۇيقاسىمەن» شەكتەلۋدى ءجون كوردىك. بۇل ۇيقاس بويىنشا، ولەڭ شۋماعىن قۇرايتىن ءتورت جولدىڭ (تارماقتىڭ) ۇشەۋى جىمداسا ۇيقاسىپ جاتۋعا ءتيىس. الدەبىر اقىننىڭ ياكي توپتىڭ جاقتاۋشىسى سانالىپ كەتپەۋ ءۇشىن، قازىرگى قارا ولەڭ ۇيقاسىنىڭ جاقسى ءبىر مىسالىن ايتىستان الۋدى ءجون كوردىك. ەسكەرتە كەتەيىك، ءوز تاراپىمىزدان ءبىز ەشقانداي ماسەلەگە كوڭىل بۇرماي، تەك ۇيقاسقا عانا نازار اۋدارامىز.

جان بار ما زامانانىڭ جايىن اڭدار، مۇنىمدى بادىكتىككە سايىماڭدار. بوز بيەنىڭ سۇتىنە شومىلۋشى ەد، شامپانعا شومىلىپ ءجۇر بايىعاندار. (ايبەك قالييەۆ).

ءمىنسىز ۇيقاستىڭ ءبىر ۇلگىسى – وسى. ۇيقاستى ءتۇزىپ تۇرعان «جايىن اڭدار»، «سايىماڭدار»، «بايىعاندار» دەگەن سوزدەردىڭ الدەبىرىنىڭ اراسىنا ءبىر دىبىس كىرىپ كەتكەن جاعدايدا بۇل ۇيقاستىڭ سىنى بۇزىلار ەدى. دەمەك، ولەڭنەن ءابۇيىر تاپقىسى كەلگەن ادامعا قويىلار ەڭ ءبىرىنشى جانە نەگىزگى تالاپ – ۇيقاسىنىڭ ءمىنسىز بولۋى. ال، «ونەر ۇيرەن – قاتار مەڭگەر – استە جيرەن» دەگەن سياقتى، ءار ءسوزى ءار جاققا الا قاشىپ تۇرعان «ۇيقاستار» تۇگىلى، «كوگىمنەن – توگىلگەن – وزىڭنەن» دەگەن ىسپەتتى ۇيقاستاردىڭ ءوزى ءبىزدىڭ پوەزيا ءۇشىن كەشىرۋگە بولمايتىن كەمشىلىك سانالۋعا ءتيىس جانە ۇيقاس تۇرعىسىنان مۇنداي «كەمىستىگى» بار «دۇنيەلەردىڭ» قازاق پوەزياسىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاماق تۇگىلى، جابىعىنان سىعالاۋعا دا حاقىسى جوق. پوەزيامىزدىڭ دامۋ جولىندا ءبىر، ەكى بۋىننان تۇراتىن ۇيقاستار بولعان. ءقازىر دە ارەدىك ۇشىراسىپ قالادى. الايدا ءوزىن ءوزى قادىرلەيتىن قازاق اقىنىنىڭ قاي-قايسى دا ءبىر، ەكى بۋىندى ۇيقاستارمەن ولەڭ جازۋدى وزىنە ۇيات سانايدى. بۇگىنگى پوەزيامىز ءۇشىن ءۇش بۋىندى ۇيقاس ءداستۇرلى ۇلگى بولسا، ءتورت بۋىندى ۇيقاس – قالىپتى جاعداي. بەس بۋىندى ۇيقاس تا ءقازىر تاڭسىق بولا قويمايدى. ويتكەنى بۇگىنگى قازاق اقىندارى التى بۋىندى ۇيقاستارعا دا «كەت ءارى» ەمەس. ولاي بولسا، اقىن اتالعىسى كەلگەن جاننىڭ بۇگىنگى ۇيقاسى، كەمىندە، ءۇش بۋىندى بولۋى ءلازىم. ارينە، ۇيقاس – قازاق ولەڭىنە قويىلار بىردەن-بىر جالعىز تالاپ ەمەس، ءبىراق ەڭ ماڭىزدى، ەڭ شەشۋشى تالاپ ەكەنى داۋسىز. ءمىنسىز ۇيقاس – شەبەرلىك كورىنىسى، سونىمەن قاتار، اۆتوردىڭ ءتىل بايلىعىنىڭ ايعاعى. سەبەبى ءتىلى جۇتاڭ اۆتور وزىنە بەلگىلى سوزدەردىڭ اۋقىمىندا عانا اينالشىقتاي بەرمەك. اڭداساڭىز، ۇيقاسقا نازار اۋدار وتىرىپ، اۆتوردىڭ قابىلەتىن جانە وعان ءتان سوزدىك قور بايلىعىن باعامداۋعا بولادى ەكەن. ۇيات تا بولسا، ايتايىق، تاۋەلسىزدىكپەن ىلەسە كەلگەن پوەزيا وكىلدەرىنەن وراشولاق ۇيقاستاردى ۇشىراستىرۋ قيىندىق كەلتىرە قويمايدى. الايدا ءبىز ءتۇرلى باسىلىمدار مەن جيناقتاردى، سايتتاردى ەمىن-ەركىن جايلاپ العان ولپى-سولپى ۇيقاستاردى تەرىپ الىپ، اۆتورلارىنىڭ اتىن اتاپ، ولەڭدەرىن تۇستەي كورسەتىپ، ۋلىعان-شۋلىعان تۋعىزۋدى ماقسات ەتكەن جوقپىز. ءبىزدىڭ كوزدەگەنىمىز – «ولەڭگە تالاسى بار» جاننىڭ، ءبىرىنشى كەزەكتە، وزىنە ءوزىنىڭ سىن كوزىمەن قاراۋى قاجەتتىگىن ەسكە سالۋ. اعايىن-تۋعاننىڭ داقپىرتىمەن، اينالاسىندا جۇرگەندەردىڭ دارىپتەۋىمەن ەشكىمنىڭ اقىنعا اينالىپ كەتپەيتىنىن جانە كەمشىلىگى بادىرايىپ تۇرعان دۇنيەنىڭ تۇبىندە ءبىر وپىق جەگىزەتىنىن ەسكەرتۋ. ابىرويعا جەتكىزەتىن نارسەلەردىڭ ءبىرى ءبىلىم بولسا، كەلەسى ءبىرى – ەڭبەك. ءبىلىم شەكسىز، ەڭبەك تولاسسىز. پوەزياعا بايلانىستى ءبىلىمدى قۇرايتىن ماسەلەلەر دە سان الۋان. ءبىز سولاردىڭ ءبىرى – ۇيقاسقا بايلانىستى عانا كەيبىر جايتتەردى ءسوز ەتتىك. ولەڭدى ومىرىنە سەرىك ەتۋدى ماقسۇت تۇتقان ءىنى-قارىنداستارىمىزدىڭ قاي-قايسىنىڭ دا اتىن اتاپ، كەمشىلىكتەرىن بادىرايتا كورسەتىپ، جاندارىنا جارا سالعىمىز كەلمەدى. الايدا بۇل – جاقسى ۇيقاس تۋعىزۋعا دا دارمەنى جەتپەيتىندەر ۇلتتىق پوەزيامىزعا ەنتەلەپ ەنە بەرۋىنە كوز جۇمىپ قاراۋعا بولادى دەگەن ءسوز ەمەس. جازبامىزدىڭ سوڭىنا قاراي ءبىزدىڭ ايتقىمىز كەلەتىنى مىناۋ: ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ بۇگىنگى كەزەڭدەگى كوشىن باستاپ جۇرگەن اعا بۋىن ۇيقاسقا نەمقۇرايدىلىق تانىتىپ جاتسا، ونداي جاعدايدا «تۇز ساسىسا، نە سەبەمىزدىڭ» كەرىن قۇشقان بولار ەدىك. وندايدىڭ بەتى اۋلاق! ال، جاس جاعىنان وتىزدىڭ ارعى-بەرگى جاعىندا جۇرگەنىمەن، جازىپ تاستاعاندارىنىڭ سانى مەن كولەمى جاعىنان كەيبىرەۋلەرى مۇقاعالي اقىننان دا اسىپ كەتكەن كەيىنگى بۋىن ءوز جازعاندارىنىڭ ۇيقاسىنا، ەڭ اۋەلى، وزدەرى زەر سالىپ، قايتالانا بەرەتىن نەمەسە وزىنەن بۇرىن جازىلعان ولەڭدەردەن «كوشىپ كەلگەن» ۇيقاستار كەزىگىپ جاتسا، سولاردان ارىلۋ قاجەتتىگىن ۇققانى ورىندى بولار ەدى. ويتكەنى اقىن بىرىنەن-بىرى اۋمايتىن سارىالا بالاپانداردى شىعارا بەرەتىن ينكۋباتور ەمەس. ال، باۋىرىم، ءسوز سوڭىندا وزىڭە سۇراق: وسىعان دەيىن جازىپ ۇلگەرگەن دۇنيەلەرىڭە ۇيقاس جاعىنان عانا سىناي قاراپ، بىردى-ەكىلى بولسا دا، جوعارىدا ءبىز ايتىپ وتكەندەي ءمىنى بارلارىنان بوي تارتۋعا شاماڭ جەتە مە؟ ولاي ەتە العان جاعدايدا سەن قازاق پوەزياسىن ءالجۋاز جازۋلاردان ارىلتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان بولار ەدىڭ جانە بولمىسىڭا اشەيىن اتاق شىعارۋ ەمەس، شىن مانىندە، ۇلتتىق پوەزياعا ادال نيەتپەن قىزمەت ەتۋ ءتان ەكەنىن ايعاقتار ەدىڭ. ال، ءبىز بولساق، ولەڭگە قويىلار تالاپتاردىڭ كەيبىرىن الداعى ۋاقىتتا تاعى دا ورتاعا سالىپ، وي بولىسۋگە ۋادە بەرەر ەدىك. ءسويتىپ-سويتىپ، ءسىز بەن ءبىز ورتاق ءتىل تابىسىپ، ماقساتىمىزدى ۇشتاستىرىپ، بىرىنەن-بىرى اۋمايتىن «ولەڭ پىشىندەس دۇنيەلەردەن» قازىرگى پوەزيامىزدى سەيىلتىپ الۋعا سەپتەسەر مە ەدىك، كىم بىلەدى؟ ەڭ ابزالى، ۇلى مارتەبەلى پوەزيامىزدىڭ كوركەمدىك ساپا تۇرعىسىنان جوعارىلاۋىنا جول تابا الار ما ەدىك؟!. ايتپەسە، جالعان داقپىرت ەتەك الىپ بارا جاتقان سياقتى ما، قالاي ءوزى؟!. اقىندىقتان ءۇمىتتى ءار ادام بىلۋگە ءتيىستى قاراپايىم ماسەلە – ۇيقاس جايىن، ۇيات تا بولسا، ءسوز ەتۋىمىزدىڭ سىرى دا وسىعان بايلانىستى.

كەنجەباي احمەتوۆ