حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جاۋاپتى دا بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە باستامالار كوتەرىپ جۇرگەن قازاقستانعا  الەم نازارى اۋىپ وتىرعانى ءبارىمىزدى قۋانتادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن العاشقى كۇننەن باستاپ-اق بەيبىتشىل ساياسات ۇستانىپ جانە حالىقارالىق ساياساتتا ءوز ورنىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۇلكەن دە ماڭىزدى ساياسي باستامالار كوتەرۋدى قولعا العانى بەلگىلى.  حالىقارالىق ارەنادا ماڭىزدى ماسەلەلەردى كوتەرىپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ  شەشىلۋىنە تىكەلەي اتسالىسىپ تا ءجۇر. قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك باستامالارى مەن ەلدىڭ ىشكى دامۋىنا قىزمەت ەتىپ جاتقان باعدارلامالارى ورتالىق ازيادا كوشباسشى بولۋىمىزعا سەپتىگىن تيگىزۋدە. اقش جانە باسقاداي ءىرى مەملەكەتتەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستارىمىز دا ءوز جەمىسىن بەرۋدە. بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ءتوراعالىق ەتكەنىمىز دە قازاق ەلىنىڭ بەدەلى حالىقارالىق ارەنادا ارتىپ كەلە جاتقانىنىڭ ناقتى دالەلى دەۋگە تۇرادى. بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ ەل تاراپىنان حالىقارالىق ماڭىزى بار مىنانداي باستامالار كوتەرىلىپ، جۇزەگە اسىرىلعان ەدى.

1. ونىڭ ەڭ العاشقىسى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ دەپ ايتۋعا بولادى. 1991 جىلى 29 تامىزدا ەلباسى سەمەي جەرىندەگى يادرولىق پوليگوندى ءوز جارلىعىمەن جاپسا، 1992 جىلى كەڭەستەر وداعىنان قالعان ۇلكەن يادرولىق ارسەنالدان باس تارتىپ، ەلىمىز بەيبىتشىلىك ساياساتىن ۇستانۋدى باستى ماقسات ەتىپ قويدى. ءبىراق تاۋەلسىزدىك الدىق دەگەنمەن دە، بۇل قارۋدان ايرىلماۋعا دا كەڭەس بەرگەن ادامدار نەمەسە مەملەكەتتەر دە بولدى. قازاق ەلى ازيا قۇرىلىعىندا جاتقاندىقتان كوپتەگەن يسلام مەملەكەتتەرى ءبىزدىڭ «قارۋعا» قۇدا تۇسپەكشى دە بولدى. دەگەنمەن «كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلىڭە بايلاما» دەگەن پايىم ءوز الدىنا جەكە ءبىر اڭگىمە بولسا، ەل باسشىلىعى تەك قازاقستاننىڭ عانا تىنىشتىعىن ويلاپ قانا قويماي، ازيا قۇرلىعىنىڭ، ونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بولاشاعىنا دا بەي-جاي قاراماي وڭدى دا دۇرىس شەشىم قابىلدادى. يادرولىق قارۋدان باس تارتا وتىرىپ، ن.نازاربايەۆ اقش، رەسەي، جۇڭگو جانە ۇلىبريتانيا سياقتى الەمدىك الپاۋىت ەلدەردەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە بەرەتىن كەپىلدىكتەرىن الۋى ۇلكەن جەتىستىك بولىپ تابىلادى. وسىلايشا، جاس قازاق ەلىنە شەتەلدەن ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا ارقاۋ بولاتىن ينۆەستيسيالار كەلە باستادى. ەگەر مۇنداي ءساتتى باستاما بولماعاندا، سولتۇستىك كورەيا نەمەسە يران مەملەكەتتەرى سياقتى حالىقارالىق وقشاۋلاۋعا ءتۇسىپ، قازىرگى تاڭدا ەكنوميكامىز ۇلكەن كۇيزەلىس ۇستىندە بولار ەدى.
2. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆ 2003 جىلى قوعام مەن مەملەكەتتەردىڭ دامۋىنداعى ءدىننىڭ ەرەكشە ءرولىن ەسەپكە الا وتىرىپ، الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سيەزىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. سول جىلى 23-24 قىركۇيەكتە استانا قالاسىندا يسلام، حريستيان، يۋدايزم، بۋدديزم جانە باسقاداي ءىرى ءدىن وكىلدەرىنىڭ العاشقى سيەزى بولدى. مۇنداي كەزدەسۋ وتكىزۋدىڭ يدەياسىنا سول كەزدەگى كوفي اننان، دجوردج بۋش، مارگارەت تەچەر، سزيان سزەمين، نەلسون ماندەللا سياقتى ءىرى ساياسي تۇلعالار قولداۋ بىلدىرگەن. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى اراسىنداعى سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن ديالوگ وسى سالاداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءۇشىن كەڭ مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ، كۇش كورسەتۋ، ەكسترەميزم جانە تەرروريزم سياقتى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى ەڭسەرۋگە ىقپال ەتىپ وتىر. العاشقى سيەزدەن كەيىن 2006، 2009، 2012، 2015 جانە 2018 جىلدارى دا جالعاسىن تاۋىپ، قازىرگە دەيىن التى فورۋم وتكەن. عالامدىق رۋحاني داعدارىستارعا بىرىگىپ قارسى تۇرۋعا وسىنداي قادامدار جاساپ وتىرعان ەلىمىز بۇل باعىتتا ءالى تالاي شارالارعا ۇيىتقى بولۋىنا سەنىمدىمىز.
3. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى قازاقستان ءتوراعالىق ەتكەن 2010 جىلى بولدى. قازىرگى تاڭدا ەۋروپا، ورتالىق ازيا جانە سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىنىڭ 56 ەلى مۇشە بولىپ وتىرعان سالماقتى ساياسي ۇيىمعا تمد ەلدەرىنىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ باسشىلىق ەتۋ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ قانداي ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. ەلىمىزدىڭ باسشىلىعى اتالعان ۇيىمعا باسشىلىق ەتىپ قانا قويماي، 1999 جىلدان بەرى بولماي كەلە جاتقان ءسامميتتى دە وتكىزۋدى قولعا الدى. 2010 جىلعى 1-2 جەلتوقساندا استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ بەسىنشى رەت ءسامميتى ءوتتى. سامميتكە ەقىۇ-عا مۇشە 38 مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىسى، جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر، سونىمەن قاتار  باسقا دا حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ولاردىڭ اراسىندا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن، ەقىۇ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو، رەسەي پرەزيدەنتى دميتريي مەدۆەديەۆ، اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتون، گەرمانيا فەدەرالدىق كانسلەرى انگەلا مەركەل، يتاليا پرەمەر-مينيسترى Cيلۆيو بەرلۋسكوني جانە تاعى باسقالار بولدى. ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەردەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى، اۋعانستانداعى جاعداي جانە كوپكە سوزىلىپ كەلە جاتقان قاقتىعىستاردى شەشۋ جايى ءسامميتتىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارى رەتىندە تالقىلاندى. كەزدەسۋ سوڭىندا استانا دەكلاراسياسى قابىلداندى. دەكلاراسيادا سامميتكە قاتىسۋشىلار ەقىۇ-نىڭ حەلسينكي اكتىسىندە جانە جاڭا ەۋروپاعا ارنالعان پاريج حارتياسىندا، ۇيىمنىڭ وزگە دە قۇجاتتارىندا بەكىتىلگەن مىندەتتەمەلەرىن، قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن قۋاتتاۋ تۋرالى ايتىلدى. سونىمەن بىرگە، قاتىسۋشى ەلدەر وكىلدەرى الەمدە ورىن الىپ وتىرعان قاقتىعىستاردى رەتتەۋدە كۇش-جىگەردى ارتىرۋعا، ادام  قۇقىقتارىن قورعاۋعا، زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە جاڭا قاتەرلەرگە لايىقتى تۇردە قارسى تۇرۋ مۇددەسى جولىندا ۇيىم جۇمىسىن جاڭاشا جولعا قويۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
4. استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ءوزىنىڭ اۋقىمى بويىنشا بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندە تەڭدەسى جوق جاھاندىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا جانە شەشۋگە ارنالعان جىل سايىنعى سۇحبات الاڭىنا اينالعان الەمدىك ماسشتابتاعى ۇلكەن شارالاردىڭ ءبىرى. فورۋمدا 120 ەلدەن الەمگە تانىمال ساياساتكەرلەر، ساراپشىلار، عالىمدار، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى جانە ءتۇرلى قارجى ينستيتۋتتارى مەن بيزنەس-قوعامداستىقتار وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسادى. 2008 جىلى العاشقى فورۋم ءوتىپ، سول كەزدە باستىلىپ جاتقان الەمدىك قارجى داعدارىسى جاعدايىندا دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا مەن قارجى جۇيەسىن وڭالتۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاپ، بىردەن ىقپالدى حالىقارالىق الاڭعا اينالىپ ۇلگەردى. جىل سايىن ءوتىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق سۇحبات الاڭىندا الەمدىك وزەكتى ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق پروبلەمالار تالقىلانىپ قانا قويماي، وندا ناقتى شەشىمدەر بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان باستاپ ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدارعا ۇسىنىلىپ كەلەدى. بيىل XI استانالىق ەكونوميكالىق فورۋمى 17-19 مامىردا Global Challenges Summit جاڭارتىلعان فورماتىندا ءوتىپ، وعان الەمنىڭ 101 ەلىنەن 300-دەن استام سپيكەر جانە 6120 قاتىسۋشى جينالدى. فورۋم بارىسىندا الەمدىك ساراپشىلار قاۋىمداستىعى بۇگىنگى كۇنى ادامزاتتىڭ الدىندا تۇرعان سىن-تەگەۋرىندەردى - رەسۋرستىق تۇراقتىلىقتان جانە ۇزاق عۇمىرعا دەيىن، جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتەن جانە بولاشاقتىڭ مەگا-قالالارىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن بىرىكتى.
5. سيريا بويىنشا استانا پروسەسى. سيريا اراب رەسپۋبليكاسىندا تالاي جىلدان بەرى جەرگىلىكتى حالىقتى ابدەن مەزى قىلىپ، ۇلتتىق تراگەدياعا اينالعان سوعىس ءجۇرىپ جاتقانىن بىلەمىز. قازاقستان باسشىلىعى جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، بەيبىتشىلىك ساياساتىن ۇستاناتىن ەل بولعاندىقتان باسقا ەلدەردى، اسىرەسە قانتوگىستەر كوپ بولىپ جاتقان مەملەكەتتەردى ىمىراعا شاقىرىپ، بىتىمگەرشىلىك شارالارىمەن اينالىسىپ جۇرگەنى بەلگىلى. شام ەلىندەگى ازاماتتىق سوعىس لاڭكەس ۇيىمداردىڭ قازىرگى سيريا بيلىگىنە قارسى اسكەري ءىس-قيمىلدارىنان باستاۋ العان. 2017 جىلعى 23-24 قاڭتاردا قازاقستاننىڭ باستاماشىلدىعىمەن جانە تۇركيا، يران، اقش جانە رەسەي سياقتى ەلدەردىڭ قولداۋىمەن ەكى تاراپ – سيريا ۇكىمەتى مەن وزدەرىن باشار اساد بيلىگىنە وپپوزيسيالىق دەپ ەسەپتەيتىن قارۋلى توپتىڭ وكىلدەرى شاقىرىلدى. سونىمەن قاتار جوعارىدا اتالعان ەلدەر وكىلدەرىمەن بىرگە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دا دەلەگاسياسى كەلىسسوزدەرگە قاتىستى. بۇل سوعىسۋشى ەكى جاقتىڭ رەسمي جوعارى دەڭگەيدەگى ەڭ العاشقى كەزدەسۋى بولدى. كەزدەسۋ بارىسىندا اسكەري جانە گۋمانيتارلىق سيپاتتاعى كەلىسىمدەردى بۇزباۋ مەن 2016 جىلعى 30 جەلتوقسانداعى رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى اتىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ تولىقتاي ساقتالۋى ايتىلدى. وپپوزيسيالىق كۇشتەر ءوز تالاپتارىن تەك ماسكەۋ مەن انكاراعا عانا قويعانىمەن، رەسەي، تۇركيا جانە يران دەلەگاسيالارى بىرلەسكەن مالىمدەمە جاساپ، ەڭ الدىمەن سيريانىڭ تۇتاستىعى ساقاتالۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى. اتالعان ساياسي شارا وسى تالاي جلداردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان اسكەري قاقتىعىستاردى رەتتەۋدىڭ العاشقى باسقوسۋى بولدى. بۇدان كەيىن سيرياداعى جاعداي بويىنشا ءوتىپ جاتقان بىتىمگەرشىلىك كەزدەسۋلەرى وسى استانا پروسەسىنىڭ جالعاسقان راۋندى بولىپ كەلەدى. اتالعان جاعدايدى رەتتەۋدىڭ باسقا ەشقانداي تەتىگى بولماعاندىقتان ءبىزدىڭ ەلدىڭ وسى باستاماسى تۇبىندە وڭ ناتيجەگە جەتكىزەتىن قۇرال بولاتىنىنا سەنىمدىمىز.
6. EXPO-2017 حالىقارالىق كورمەسى بىلتىرعى جىلدىڭ 1 ماۋسىم مەن 1 قىركۇيەك ارالىعىندا ەلوردادا وتكەنى بەلگىلى. قازىرگى جاھاندىق ۇلكەن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى ەكولوگيا بولسا، ونىڭ ىشىندە جەر پلانەتاسىنىڭ جىلدان جىلعا جىلىپ بارا جاتقاندىعى الەم ەلدەرىنىڭ باستى كوڭىل قويىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلە بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن كەزەكتى كورمە تاقىرىبى بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى – جاسىل ەنەرگياعا ارنالدى. كورمەگە 115 مەملەكەت پەن 22 حالىقارالىق ۇيىم قاتىسسا، ونى تاماشالاۋعا 3 ملن ادام كەلگەن. قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ بولاشاقتا ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيانى پايدالاناتىن قۇرىلعىلار مەن ماشينالارىن جالپى تاماشالاۋعا قويدى. دۇنيە جۇزىندەگى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار ءبىتىپ، ەكولوگيا ماسەلەسى ۋشىعىپ تۇرعاندا بالامالى ەنەرگيا كوزىنە كوشۋ ادامزات دامۋىندا ۇلكەن وزگەرىستەردىڭ ءبىرى بولماقشى.
7. يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا قازاقستاننىڭ ءتوراعالىق ەتۋى دە ەلىمىزدىڭ باۋىرلاس مۇسىلمان ەلدەر اراسىنداعى وتە جوارى بەدەلىن كورسەتتى. 1969 جىلى نەگىزى قالانعان ۇيىمعا مۇشە 57 ەلدە 1،5 ميلليارد حالىق تۇرادى. 2011 جىلعى 28-30 ماۋسىمدا ەلوردادا قازاقستان ءتوراعالىق ەتكەن ۇيىمنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38ء-شى سەسسياسى ءوتتى. بۇل باسقوسۋدا يسلام كونفەرەنسياسى ۇيىمى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى دەپ وزگەرتىلىپ تاريحي شەشىم قابىلداندى. سونىمەن بىرگە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى تۇراقتى كوميسسيا قۇرىلىپ، تۇڭعىش رەت ۇيىمنىڭ ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ىس-ارەكەت جوسپارى قابىلداندى.

قازاقستاننىڭ جاھاندىق باستامالارى  مۇنىمەن بىتپەك ەمەس. الەمدىك ساياساتتا سارابدال كوزقاراس ۇستانىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ بۇگىنگى كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەلەرى وتە كوكەيكەستى. سوندىقتان بۇل باستامالاردىڭ باياندى بولۋى ءبىز ءۇشىن قاشان دا ماڭىزدى.

سەرىكقازى كوكەناي ۇلى