«ورامالمەن ورانعان، الەمدە ەش بولماعان، حيدجابتاعى قىز سۇلۋ، جاراتۋشىم قولداعان» – دەپ، قازىرگى انشىلەرىمىز  انگە قوسىپ جۇرگەن ارۋلارىمىزدىڭ ورنى قازىرگى قوعامدا قانداي؟ بۇل سۇراق قاراپايىم بولعانىمەن، قازىرگى كەزدە كەز-كەلگەن وڭىردە ۇلكەن داۋ تۋدىراتىن ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. باستاپقى كەزدە حيدجاب كيگەن ايەل ادامدى كورە قالسا تاڭدانىپ، كوزدەرى جەتكەن جەرگە دەيىن قاراپ، ۇزاق تۇراتىن حالىق قازىرگى كەزدە تاڭدانۋدى قويعان. سەبەبى، كوشەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن، ايالدامالاردان، كولىكتەردەن، قوعامدىق ورىنداردان، ءتىپتى وقۋ مەكەمەلەرىنەن دە حيدجاب كيگەن ارۋلارىمىزدى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. جالپى، حيدجاب كيۋ قازاق قىزدارىنا ءتان بە، جوق پا؟ – دەگەن سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا.  سولاردىڭ ىشىندە، ەڭ كوپ ايتىلاتىن ناقتى ەكى پىكىر بار. سونىڭ ءبىرىنشىسى، « حيدجاب كيۋ قازاق قىزدارىنا جات قىلىق. قازاق قىزىنا ەش ۋاقىتتا ورامال تاققىزباعان. كۇيەۋگە شىعىپ، كەلىن اتانىپ، وتباسى، وشاق قاسىندا جۇرگەن ايەل، انالارىمىز ورامالدارىن ارتىنان تارتىپ، بالا تاربيەلەسە، اجەلەرىمىز بۇرمە كويلەك كيىپ، كيمەشەك تاعىنىپ، نەمەرە سۇيگەن. قازاق ايەلدەرىنىڭ قاي كەزەڭدە بولماسىن كيىم ۇلگىلەرىندە حيدجاب بولماعان. حيدجاب – اراب ايەلدەرىنىڭ ۇلتتىق كيىمى. قازاق ايەلدەرىنە ءتان ەمەس» – دەگەن پىكىردى ۇستاناتىندار. ەكىنشىسى، «حيدجاب كيۋدىڭ ەشقانداي ەرسىلىگى جوق. حيدجاب – ار-نامىس قورعانى، يماندىلىقتىڭ بەلگىسى. اشىق-شاشىق كيىنىپ، كوشە كەزگەنشە، قىزدارىمىز حيدجاب كيسىن. جارتىلاي جالاڭاشتانىپ، ار-ۇياتتان بەزگەن قىزدارىمىزدىڭ جاساعان كۇنالارىنان، حيدجاب كيىپ، ناماز وقىعان قىزدارىمىزدىڭ ساۋابى ارتىق»  – دەۋشىلەر. بۇل ءبىر جاعىنان اتا-بابا ءداستۇرىن ساقتاپ، دارىپتەۋشىلەر مەن ءدىندى سۇيۋشىلەر اراسىنداعى داۋ ىسپەتتەس. حيدجاب – اراب ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق كيىمى.  قازاق تىلىنە اۋدارعاندا « جابىق كيىم» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. نيەتى ءتۇزۋ، يماندى ادامعا ارابتىڭ ۇلتتىق كيىمىن كيىپ، بەت اۋىزىن وراپ الۋ مىندەتتى ەمەس. دەنەسىن جاۋىپ تۇراتىن كەڭ كيىم كيىپ جۇرسە جەتكىلىكتى. ءبىراق، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، قىزدارىمىز ءوز ۇلتىنىڭ بۇرمەلى كويلەگىن كيمەسە دە، وزگە ۇلتتىڭ حيدجابىن  كيۋگە قۇمار. 1979 جىلعى يسلام توڭكەرىسىنەن كەيىن يران ايەلدەرى ءۇشىن حيدجاب كيۋ مىندەتتى بولدى. بۇل مەملەكەتتىك كيىم ۇلگىسىن كيمەگەن مىڭداعان ايەل قاماۋعا الىنىپ، حيدجاب كيۋگە كەلىسپەگەندەرىن وقشاۋلاندىرىپ تاربيەلەگەن. يراندىق بەلگىلى جۋرناليست، ايەلدەر قۇقىعىن قورعاۋشى فاريبا داۆۋدي موحادجەر «ازاتتىق ەۋروپا / ازاتتىق» راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا وسى ماسەلە جونىندە ءبىراز ماعلۇمات بەرگەن. ول وزگە ايەلدەردىڭ ەمەس، تىكەلەي ءوز باسىنان وتكەن جايتتاردى بايانداي وتىرىپ، كۇللى يران ايەلدەرىنىڭ مۇڭىن جەتكىزگەندەي. فاريبا موحادجەر حيدجابتى 13 جاسىنان كيە باستاعان. 2006 جىلدىڭ قىسىندا ءوزىنىڭ باس ورامالىن تەڭىزگە لاقتىرىپ تاستاعان. يرلانديادا وتكەن بۇل كۇننىڭ ءاربىر ءساتى ونىڭ ەسىندە ساقتالىپ قالىپتى. فاريبا بىرنەشە ساعات بويى دۋبليندەگى تەڭىز جاعاسىندا جاياۋلاپ ءجۇرىپ، حيدجابىن ءبىرجولا قالاي شەشىپ تاستاۋ كەرەكتىگىن ويلاستىرىپ، تولقىنعا اعىپ كەتكەن ورامالىنسىز ءوزىنىڭ قالاي كورىنەتىندىگىن كوزگە ەلەستەتۋمەن بولعانىن ايتادى. ونىڭ ەسىندە ءتىپتى ءبىرىنشى رەت سامال جەلدى شاشىنىڭ قالاي سەزگەنى قالعان. «ءبىر ءسات مەن بۇل الەمدە شاشىمنىڭ سامال جەلدى سەزىنگەنىنەن ۇلكەن ءلاززات جوق ەكەن دەپ ءتۇسىندىم» – دەپ فاريبا ءوز سەزىمىمەن ءبولىستى. 13 جاسىنان حيدجاب كيگەن فاريباعا يرانداعى يسلام زاڭدارى بويىنشا بۇل كيىم ۇلگىسى شەكتەۋ مەن ادىلەتسىزدىك نىشانى سياقتى كورىندى. ول حيدجابىن تاستاعاننان كەيىن، ءوزىنىڭ يران ۇكىمەتىنىڭ قوعامدىق بۇعاۋىنان بوساعانداي سەزىنگەنىن ايتادى: «مەن حيدجابتى ايەلدەرگە قارسى، ولاردى باقىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن ءارى قۋعىنداۋعا قولدانىلىپ كەلە جاتقان قۇرال رەتىندە كوردىم. سول سەبەپتى مەن ونى ەندى بۇدان بىلاي كيمەۋگە بەل بۋدىم». وسىلايشا، ءوز ويىن اشىق بىلدىرە وتىرىپ، ايەل قۇقىعىن، تەڭدىگىن قورعاۋعا ات سالىسقان فاريبا قاماۋعا ءبىر ەمەس بىرنەشە رەت الىنعان. ونى يسلام توڭكەرىسى ساقشىلارىنىڭ باقىلاۋىنداعى قاۋىپسىزدىك تۇرمەسىندە 40 كۇنگە جابىلعان كەزدە ۇرىپ-سوققان. سول كەزدە كيىپ جۇرگەن پارانجاسى ەشتەڭەدەن قورعاي المايتىنىن تۇسىنگەن. «دىندە ماجبۇرلەۋ جوق» دەپ قۇراندا ايتىلعان. وكىنىشكە وراي، حيدجاب كيۋدى مىندەت ەتىپ قويعان ءدىني مەملەكەتتەر بار ەكەن. سول بۇعاۋدان قالاي قۇتىلارىن بىلمەي جۇرگەن ايەلدەر قارسىلىق ءبىلدىرىپ جاتسا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە حيدجاب كيۋ «سانگە» اينالعان. حيدجاب كيىپ، بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ، نيەتى ءتۇزۋ، ارى تازا قىزدارىمىزعا ايتار داۋىمىز جوق قوي، ءبىراق، سول حيدجابتى كيىپ جۇرگەندەردىڭ ءبارى ادال، سۇتتەن اق، سۋدان تازا دەپ ايتۋ قيىنعا سوعىپ تۇر. تەمەكىسىن شەگىپ، ىشىمدىك ءىشىپ، تۇنگى كلۋبتاردىڭ گ ۇلى بولىپ جۇرگەن قىزدارىمىز، سول كۇنالارىن جۋىپ-شايماق بولىپ ناماز وقىپ، حيدجاب كيەدى. ىستەر ىستەرىن ءبىر جولا تاستاپ بارىپ نامازعا جىعىلسا ءبىر ءسارى، كۇناسىمەن نامازىن قاتار الىپ جۇرگەن اقىماق قىزدارىمىز قانشاما. يسلام ءدىنىن قابىلداۋ، نامازعا جىعىلۋ، ورازا ۇستاۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى، تۇراقتىلىقتى، توزىمدىلىكتى تالاپ ەتەدى. سول سەبەپتى دە، ادام بۇل ىستەردى باستاماس بۇرىن ءوز-وزىن دايىنداپ، ءوزىنىڭ ءنابسىسىن جەڭە الاتىنىنا، سول ىستەرگە نيەتتى ەكەنىنە كوزى جەتكەننەن كەيىن بارىپ نامازعا جىعىلادى.  ال، ءقازىر، كوپشىلىك جاعدايدا، ناماز وقۋ، حيدجاب كيۋ قانشالىقتى وڭاي بولسا، سونشالىقتى، كەز-كەلگەن ۋاقىتتا حيدجابىن شەشىپ تاستاپ، نامازىن تاستاپ كەتۋ  وڭايلىققا سوعىپ وتىر. بۇل، ەڭ الدىمەن، دىنگە دەگەن قۇرمەتتىڭ تاپتالۋىن اڭعارتسا، ءبىر جاعىنان ادامزاتتىڭ، بولاشاقتىڭ ادامگەرشىلىككە دەگەن نيەتىنىڭ تايازدىعىن بىلدىرەدى. پارانجا كيىپ وزدەرىنىڭ شىن كەسكىن كەلبەتىن جاسىرامىن دەپ ويلاپ جۇرگەن ارۋلارىمىزعا ايتار ءبىرىر ءسوز: «سۇلۋلىق بەتتە ەمەس جۇرەكتە». ادامنىڭ كيىمى، سىرتقى كەلبەتى – ىشكى جان-دۇنيەسىن ەش ۋاقىتتا جاسىرا المايدى. حيدجابتى كيمەي-اق، اللاعا قۇلشىلىق ەتىپ، دۇعا وقۋعا بولادى. ەڭ باستىسى، جان تازالىعى، ار تازالىعى. سوندىقتان، پارانجاڭدى كيە تۇرا، باسقا دا جامان ىستەرىڭمەن ەكى ەسە كۇناعا باتقانشا، قاراپايىم ەلمەن بىرگە قازاقتىڭ يبالى، يناباتتى، سىپايى قىزى بولىپ جۇرگەنگە نە جەتسىن.  

 جارقىننۇر بولىسحان قىزى