قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى — 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان مەملەكەت باسشىسى جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان.

اسسامبلەيا قۇرىلعانىنا - 24 جىل. الايدا، وسى اسسامبلەيا دەگەنىمىز جويىلىپ كەتۋگە اينالعان ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىزدىڭ، سالتىمىز بەن ءداستۇرىمىزدىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋىنە «تىرناقتاي دا» ۇلەس قوسقان جوق. ايشىقتاپ ايتقاندا، قازاق ۇلتىنىڭ بۋىنى بەكىپ، قالىپتاسۋىنا قولداۋ بىلدىرمەدى. كەرىسىنشە، شەتىنەن «ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگۋگە» تالپىنۋدا. مىسالى، ءورىستىلدى بيلىك كەزىندە ارنايى زاڭداستىرىلعان ۇيعىر اۋدانى، ورىس-كازاكتاردىڭ ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ، اسكەري كيىم كيىپ، كوشەمىز دە قىلىش اسىنىپ ءجۇرۋى، وزبەكتەردىڭ شىمكەنت وبلىسى جەرىنەن بولەك اكىمشىلىك اۋدان قۇرۋعا تالپىنۋى وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق. مىنە، سولاردىڭ بىردە-بىرى مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى مەڭگەرمەدى.

ق ر «تىلدەر تۋرالى» زاڭىنىڭ 4 بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك تiلi - قازاق تiلi» دەپ ايقىن كورسەتىلىپ، وندا «مەملەكەتتiك تiل - مەملەكەتتiڭ بۇكiل اۋماعىندا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلاتىن مەملەكەتتiك باسقارۋ، زاڭ شىعارۋ، سوت iسiن جۇرگiزۋ جانە iس قاعازدارىن جۇرگiزۋ تiلi.

قازاقستان حالقىن توپتاستىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتiك تiلدi مەڭگەرۋ - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءاربiر ازاماتىنىڭ پارىزى» دەلىنگەن. اسسامبلەيا «ءتىل تۋرالى» زاڭعا باعىنبادى، ياعني مەملەكەتقۇرۋشى قازاق حالقى الدىنداعى پارىزىن ورىنداي الماي وتىر.

قازاقستان پرەزيدەنتى ن. ءا. نازاربايەۆتىڭ «بۇگىنگى كۇندى ءتۇسىنىپ-تۇيسىنۋ ءۇشىن دە، بولاشاقتىڭ ديدارىن كوزگە ەلەستەتۋ ءۇشىن دە كەشەگى كەزەڭگە كوز جىبەرۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوزىن باسشىلىققا الساق، ەلىمىزدەگى اتا زاڭىمىزعا قايشى قۇرىلعان اسكەري (فورما كيىپ، قىلىش اسىنادى، اتامانى بار، باس اتامانى رەسەيدە. قازاققا قارسى قولدانىلۋعا دايىن تۇرعان ىشىمىزدەگى رەسەيدىڭ اسكەري كۇشى) كازاك ۇيىمدارى كەزىندە «ولكەدە اكىمشىلىك رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوتەرىلىستەرىن باسۋدا كازاك اسكەرلەرى ەلەۋلى ءرول اتقاردى. ولار قازاقستانمەن شەكارالاس جەرلەردە دە، ونىڭ تىكەلەي ىشكى اۋماقتارىنا دا ورنالاستىرىلدى.

قازاقستاندا جانە ونىمەن شەكتەس اۋماقتاردا ءتورت كازاك اسكەرى بولدى. ولار جايىق، ءسىبىر، ورىنبور جانە جەتىسۋ كازاك اسكەرلەرى ەدى.

رەسەي يمپەرياسىنداعى كازاك اسكەري بولىمدەرىنىڭ نەگىزگى قىزمەت تۇرلەرى، بىرىنشىدەن، رەسەيگە جاڭا جەرلەردى قوسىپ الۋعا بەلسەنە قاتىسۋ؛ ەكىنشىدەن، كورشى مەملەكەت اسكەرلەرىنىڭ شەكاراعا باسىپ كىرۋىنەن قورعاۋ؛ ۇشىنشىدەن، رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنداعى بۇراتانا حالىقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن، ورىس شارۋالارى مەن جۇمىسشى تابىنىڭ كوتەرىلىستەرىن اياۋسىز باسۋعا بەلسەنە قاتىسۋ بولاتىن. ماسەلەن، كازاكتار پولشاداعى كوتەرىلىسشىلەردى، كاۆكاز، ورتا ازيا جانە قازاقستان حالىقتارىنىڭ كوتەرىلىستەرىن اياۋسىز جازالاۋعا بەلسەنە قاتىستى. كازاكتار 1905—1907 جىلدارداعى ءبىرىنشى ورىس ريەۆوليۋسياسىن باسىپ-جانشۋدا دا ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. تورتىنشىدەن، كازاكتار ورىس ارمياسىنىڭ XVIII عاسىر مەن XIX عاسىردىڭ باس كەزىندەگى شەتەلدەرگە جاساعان جورىقتارىنىڭ بارلىعىنا دا قاتىستى (ۋيكيپەديا — اشىق ەنسيكلوپەدياسىنان الىنعان مالىمەت). وسى كازاكتاردىڭ قولىنان قازا تاپقان اتا-بابالارىمىزدىڭ سانىنا دا جەتە الماسپىز.

قازاقستانداعى كازاك ۇيىمدارى سول كازاكتاردىڭ زاڭدى جالعاسى. دەمەك، قازاقستاننىڭ ءورىستىلدى بيلىگى باياعى پاتشالىق رەسەيدىڭ سول ساياساتىن سول كۇيىندە جالعاستىرىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك العان تۇستاعى كازاكتاردىڭ ەلىمىزدىڭ باتىسى ورال قالاسىنداعى باس كوتەرۋلەرى، ودان كەيىنگى ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە ارنايى فورمالى، قارۋلى جاساقتار قۇرۋى، ولارعا كەيبىر وبلىس اكىمدەرىنىڭ قارجىلاي كومەك كورسەتۋلەرى، وسى ايتقانىمنىڭ ايداي ايعاعى بولماق. .

اسسامبلەيا اتامەكەن تۋعان جەرىنىڭ جەرىنىڭ cاۋداعا سالىنباۋىن تالاپ ەتكەن قازاق حالقىن قولدامادى.

"ەندى اسسامبلەيا بىزگە كەلەشەكتە نە بەرەدى؟" دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك:

الداعى حالىق ساناعىندا (2020 جىلى وتەدى دەگەن سىبىس بار) ەلىمىزدىڭ ازاماتتىعىن العان العاشقى «جۇڭگو دياسپوراسى» دا تىركەلەدى. قىتايلاردى دياسپورا رەتىندە مويىنداپ، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلىگىنە تىركەيتىن بولساق، ولارعا ءبىز ءوز قولىمىزبەن ەلىمىزدىڭ قىتايلانۋىنا جول اشىپ بەرەتىن بولامىز.

ۋاقىتى كەلگەندە ولاردا وزدەرىن مەملەكەتتىك ساياسي قاتىناستاردىڭ سۇبەكتىسى رەتىندە تانۋدى تالاپ ەتىپ، قازاقستاندىق ۇلت دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ، الىپ كۇشكە اينالادى.

ءبىزدىڭ ءورىستىلدى بيلىك جۇڭگو شوۆينيزم يدەيالارىنىڭ ەلىمىزدە تارالۋىنا ساياسي پلاتفورمانى ءوز قولىمەن جاساپ بەرىپ وتىر.

تاريح تاعلىمى: قازاق حالقى ەجەلدەن دوسقا ادالدىعى، قوناعىن قۇدايىنداي سىيلايتىن قوناقجايلىلىعى جانە باۋىرمالدىعىمەن اتى الەمگە ءماشھۇر بولعان ەل. دوستىق نيەتتەن اينىماسا، قازاق ەلىندە شەتەلدىكتەرگە اسسامبلەياسىز دا ەشقانداي قيانات جاسالمايدى. اسسامبلەيا بۇل جەردە سونىڭ ءبارىن جوققا شىعارىپ تۇر. «ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگۋدىڭ» سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى.

وزدەرىڭىز كورىپ جۇرگەندەي، اسسامبلەيا ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ رەتتەلۋىنە ەمەس، كەرىسىنشە ورشۋىنە ىقپال جاساۋدا. وسى «اسسامبلەيا» دەگەن  ۇيىم بولماعاندا سارىاعاشتا تاجىكتەر، الماتىدا شەشەندەر، شەلەكتە ۇيعىرلار، اقتوعايدا قىتايلار، شىمقالادا كۇردتەر، اتىراۋدا تۇرىكتەر «توبەمىزدە ويناماعان» بولار ەدى.

دياسپورالار وزدەرىنىڭ ورنىن، جۇرەر جولىن، ايتار ءسوزىن، ىستەر ءىسىن بىلسە، مەملەكەت قۇراپ، اتامەكەن تۋعان جەرىندە وتىرعان قازاق حالقىن قۇرمەتتەسە – مىناداي ۇلتارازدىق ماسەلەلەردىڭ بىردە-بىرى بولماعان بولار ەدى.

قر-سىنىڭ كونستيتۋسيا باپتارىنا، قر-ىڭ «سايلاۋ تۋرالى» باپتارىنا قايشى «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى» دەگەن زاڭنان تىس ۇيىمنىڭ تاراتىلعانى ءجون بولادى.

مۇحامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى، ماڭعىستاۋ