وسپان وسپان وسپان!...... "... وسپاننىڭ جەكە ومىرىنە، ىس-ارەكەتىنە قاتىستى ءبىرشاما دەرەك كوزى – وسپاننىڭ سولتۇستىك شينجيانداعى التاي قازاقتارىنىڭ قوزعالىسىنا باسشى رەتىندە قاتىسا باستاعان 1940-شى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جۇزبە-جۇز جولىعىپ، اڭگىمەلەسكەن باتىس ساياحاتشىلارى، جۋرناليستەرى، ارنايى ادامدارىنىڭ جازبالارىندا، ماقالالارىندا، اقپاراتتارىندا، ەستەلىكتەرىندە ساقتالعان. مىسالى: كلۋبب، ۆارد، پاكستون، ەكۆالە، ماكيەرنان، بارنەتت، مورريسون، بەسساك، راند، دياكە، ليەبەرمان، ماستەرسون، پاركەر، ستەفەنس سياقتى ادامداردى اتاۋعا بولادى. مۇنىڭ سىرتىندا ايتىلعان ۋاقىتتاعى شيانجانداعى وقيعا تۋرالى كوپتەگەن ادامنىڭ ەستەلىگى، جاندى كۋاگەرلەردىڭ اقپارلارى، جازعان ماقالالارى وسپان جونىندەگى قىزىقتى دۇنيەلەردى از دا بولسا، قامتىپ وتىرعان. بۇل ادامداردىڭ بەرگەن اقپاراتىنان كىتابىمىزعا ەنگىزىلگەن جانە قولدانىلعاندارىن سوڭىندا بەرىلگەن كورسەتكىشتە ارنايى تىزگەندىكتەن، وسىمەن ءسوزىمىزدى قىسقارتىپ، سوڭعى جازىلعان ءبىر كىتاپتى عانا قىسقاشا ءسوز ەتسەك: 2002 جىلى توماس لايرد «Into Tibet The CIA's First Atomic Spy and His Secret Expedition to Lhasa» دەپ اتالاتىن تۋىندىسىن كوپشىلىككە ۇسىندى. بۇل كىتاپتا 40-شى جىلدارداعى شينجياننىڭ ساياسي وقيعالارىن اقش-تا ساقتالعان دەرەك، جازبالار، سول كەزدە شينجياندا جۇمىستاعان OSS-تىڭ اگەنتى بەسساك پەن كونسۋلدىڭ جۇرگىزۋشىسى بولعان ە. كونتەسچين، جۋرناليست پ. پاركەر جانە سول كەزدەگى وزگە دە كوپتەگەن كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىك، جازبا دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ، وسپانعا قاتىستى، دالىرەك ايتساق، ۇرىمجىدەگى اقش كونسۋلىنىڭ قىزمەتكەرى بولعان د. ماككيەرنان مەن وسپان ەكەۋىنىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى قىزىقتى مول دەرەكتەر كەلتىرگەن... وسپاننىڭ ىس-ارەكەتى تۋرالى تاعى ءبىر اقپارات اتالمىش ۋاقىتتاعى شينجياننىڭ اسكەري-ساياسي جانە بارلاۋ باسقارمالارىنىڭ دەرەكتەرىندە كورسەتىلەتىن اقپارلار. ايتكەنمەن، بۇل تاقىرىپتاعى اقپار، دەرەك جازبالار مازمۇنى جاعىنان الۋان ءتۇرلى ۇستانىمدا. سەبەبى، 1940-شى جىلدارداعى شينجياننىڭ ساياسي ءومىرى ءار قالاي قۇبىلىپ تۇرعاندىقتان، ءتۇرلى باعىتتاعى ساياسي كۇشتەردىڭ دەرەكتەرىندەگى وسپانعا قاتىستى دۇنيەلەر سول ساياسي كۇشتەردىڭ ۇستانىمىنا قاتىستى اسىرە ءبىر جاقتىلانعان، تالاستى دەرەكتەر. مىسالى: شينجياننىڭ ۇكىمەت بيلىگىن ۇستاۋشىلار، گوميندان كۇشىنىڭ وكىلدەرى، قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ساياساتىن تۇتىنۋشىلار، شينجياننىڭ سولتۇستىك ءۇش ايماعىن جاۋاپتانعان شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسقارۋشىلارى، جەرگىلىكتى ۇلت قوزعالىستارىنىڭ جەتەكشىلەرى سياقتى الۋان ءتۇرلى ساياسي كۇشتەردىڭ دەرەكتەرىندەگى وسپانعا قاتىستى اقپاراتتاردا تەك قانا وزدەرىنىڭ ۇستانىم، كوزقاراستارى تۇرعىسىنان باعا بەرگەندىگى بايقالادى. بۇل كەزدەگى تاريحي دەرەك، جازبالاردىڭ كوبى قىتايدىڭ جانە تايۋاننىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتتارىندا ساقتالىنعان. تايۋاننىڭ مەملەكەتتىك مۇراعات دەرەكتەرى شينجياننىڭ تاريحي زەرتتەۋلەرىندە سالىستىرمالى تۇردە اشىق قولدانىلاتىندىقتان، ولاردا وسپان تۋرالى اقپاراتتار ايتارلىقتاي مول قامتىلادى. سول كەزدە قىتايدىڭ اسكەري بارلاۋ قىزمەتىندە وفيسەر، ينجەنەر بولعان جان داجۋن (1954؛1980) جانە داۆيد ۆان (1999) قاتارلى زەرتتەۋشىلەر سول كەزدەگى شينجيان تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن ماتەريالدى تايۋان مەملەكەتىنىڭ مۇراعاتىنان ءسۇزىپ ءجۇرىپ، ايتارلىقتاي ەڭبەكتەر جازعانىن، وندا وسپاننىڭ ىس-ارەكەتى تۋرالى كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەردى قامتىعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ال، قىتايدىڭ مۇراعاتتارىندا ساقتالعان 40-شى جىلدارداعى شينجياننىڭ تاريحىنا قاتىستى جازبا دەرەكتەرى زەرتتەۋگە الىنباعاندىقتان، ونداعى وسپانعا قاتىستى اقپاراتتار ءالى دە جابىق كۇيىندە، كەزىندە شينجياننىڭ بۇقارالىق قۇرالدارىندا جاريا ەتىلگەن اقپاراتتارمەن عانا شەكتەلەدى. وسپاننىڭ ءومىرىن، ىس-ارەكەتىن انىقتاۋعا اقپار بولاتىن نەگىزگى دەرەكتەر ونىمەن جاقىن قارىم-قاتىناستا بولعان، بىرگە كۇرەسكەن ادامداردىڭ ەستەلىكتەرىندە ايتىلادى. مۇنداي ەستەلىكتەردىڭ العاشقىسى – 1949 جىلى قىتايدىڭ حالىقتى ازات ەتۋ ارمياسى شينجيانعا كىرىپ، ۇلتتاردىڭ كوتەرىلىسى ىدىراپ، تاراي باستاعان كەزدە ۇلگەرىپ تۇركياعا بوسىپ شىققان قازاقتاردىڭ كەيىننەن جازعان ەستەلىكتەرى. شينجيان قازاقتارىنىڭ ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسى مەن وسپاننىڭ كۇرەسى تۋرالى ەڭ العاش جارىق كورگەن ەستەلىك – بريتان ساياحاتشىسى، جازۋشى گ. لياستىڭ 1956 جىلى لوندون باسپاسىنان شىعارعان «Kazakh Exodus» دەيتىن ەڭبەگى. بۇل ەڭبەك ءبىر كەزدە وسپانمەن يىق تىرەستىرە كۇرەسىپ ءجۇرىپ، شينجيانعا قىتايدىڭ كوممۋنيستىك كۇشتەرى كەلە باستاعان تۇستا، ۇلگەرە قاشىپ، تۇركياعا باس ساۋعالاعان ءالي بەكتىڭ ەستەلىگىنىڭ جەلىسىمەن جازىلعان شىعارما. شىعارمادا وسپاننىڭ ىس-ارەكەتى تۋرالى كەڭ كولەمدە باياندالعان، كەيبىر اسىرا سىلتەگەن تۇستارىن قاپەرگە الماساق، سول كەزدىڭ تاريحىن قىزىقتاۋشى كەز-كەلگەن ادامنىڭ وقۋىنا تۇرارلىق مۇجىمى مول، تاتىمدى دۇنيە. بۇل ەڭبەكتەن كەيىن تۇركياعا قونىستانعان شينجيان قازاقتارىنىڭ ەستەلىكتەرى جارىق كورە باستادى. ولاردا نەگىزىنەن وسپاندى ماقتان ەتىپ، ماداقتاعان تاريحي اڭىزدار كوبىرەك جازىلعانى اڭعارىلادى. سوڭعى جىلدارى مۇنداي ماقالالار، باسپا ءسوز ءماسليحاتتارى تىپتەن جيىلەپ، كەڭ قانات جايىپ كەلەدى. مىسالى: «شىعىس تۇركىستاننىڭ بوسقىندار قوعامى («Doğu Türkistan Göçmenler Derneği»: Istandul/Zeytunburnu)» تاراپىنان وسپاننىڭ ىس-ارەكەتىن ەسكە الىپ، جىل سايىن كوكتەمدە كىشى قۇرىلتاي ۇيىمداستىرۋ داستۇرگە اينالعان. وسپان تۋرالى مۇنداي شارالار وتكىزۋ – ونىڭ ۇلت ازاتتىعىنىڭ جالىندى كۇرەسكەرى ەكەنىن ايقىنداۋداعى يگى ءىس ەكەندىگى ماقتان تۇتارلىق. ءبىراق، بۇعان قوسا ونىڭ ءىس-قيمىلىن ءار تاراپتا اسىرەلەپ، اسىرە تۇرلەندىرىپ، 1940-شى جىلدارداعى شينجياندا بولعان ۇلت ازاتتىق كۇرەستەرىنىنىڭ تاريحىن وسپانعا عانا توپتاستىرىپ، ءبىر جاقتى باعا بەرۋ ماسەلەسى ورىن الاتىنى وكىنىشتى. بۇلاي ەتۋ – شينجيان ۇلتتارىنىڭ ۇلت ازاتتىق كۇرەستەرىندەگى وزگە دە كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ قاتىسىن كومەسكىلەۋگە، تاريحي شىندىقتاردىڭ بۇرمالانۋىنا جول بەرەتىن، ناقتى عىلىمعا جات كوزقاراس ەكەنى بەلگىلى. زەرتتەۋشى ج. جاكوبس بۇل كوزقاراستى سىنعا الىپ، اتا-باباسى مەن شىققان تەگىن ساعىنعان بوسقىنداردىڭ ىشكى تەبىرەنىسىنەن پايدا بولعان ۇلتشىلدىق ۇستانىم، دەپ قورتىندىلايدى (Jacobs 2010). سوڭعى جيىرما جىلدا قازاقستاننىڭ قازاقتارى دا ءوز قانداسىنىڭ تاريحىن قىزىعا قۋاتتاپ، وسپاننىڭ ءومىربايانى، ىس-ارەكەتى تاقىرىبىندا تاريحي- زەرتتەۋ، ادەبي- كوركەم تۋىندىلار جازىپ، فيلم ءتۇسىرۋدى قولعا الا باستادى..."... دەگەن كولەمدى ەڭبەكپەن الدا تولىقتاي تانىساسىزدىر!
جۇكەل حاماي
