بيىل ەەو-قا كىرۋ، الدىمىزدا بولۋى مۇمكىن ەكونوميكالىق داعدارىس سياقتى احۋالدار بولىپ جاتىر. ءولىارا شاقتا ەل سەنىمىن كىم اقتايدى؟ ءار زاماندا ءبىر بۋىنعا، سالاعا وسىنداي ەل جۇگىن كوتەرەتىن بۋىندار بولعان.
مامبەت قويگەلدىنىڭ «ۇلتتىق ەليتا» كىتابىندا بىلاي دەيدى: «حVIII-XIX – عاسىرلاردا وتارلىق ۇستەمدىككە قارسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ازاتتىق قوزعالىسى رۋ-تايپا اقسۇيەكتەرى، سۇلتان-تورەلەرى باستاپ شىقتى، حح- عاسىردىڭ العاشىق ازاقتتىق ءۇشىن قوزعالىستىڭ باسىنا ۇلت زيالىلارى مەن جاڭا عانا قالىپتاسا باستاعان ساياسي ەليتا كەلدى، ءسويتىپ وعان جاڭا مازمۇن جانە سەرپىن بەردى.» دەيدى. ءار ۋاقىتتا بەلگىلى ءبىر سالا دەيمىز بە، بۋىن دەيمىز بە ەرەكشەلەنىپ ەل ءۇمىتىن بارىنشا سولاردىڭ مويىنا الادى. ەندى قازىرگى جاعدايدا ەلدەگى ماسەلەگە ساياسي ەليتا دەيىك دەسەك، مۇنايدىڭ قۇنىنىڭ تومەندەۋى ولار ەلدەگى ءدال قازىرگى ەكونوميكاداعى تۇراقتىلىققا كەپىلدىك بەرە المايتىنىڭ كورسەتىپ قالعان سياقتى. كاسىپكەرلىكتى قولداۋ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ايتىلىپ جاتىر. دامىعان ەلدەردەگىدەي ورتا تاپ پايىزدىق دەڭگەيى الپىس-جەتپىز پايىزعا جەتكەندە قازىرگىدەي مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلادى ەكەنبىز. دامىعان ەلدەردە باسىم بولىگىن شاعىن، ورتا جانە جوعارى كاسىپپەن اينالىساتىن بيزنەسمەندەر قۇرايدى. بىزدە سول مەجەگە جەتۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىككە جاعداي جاساۋمىز كەرەگى انىق. ۇلتتىق بۋرجۋازيا عانا ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن وسىمگە كەپىلدىك بولادى. بىزدە ۇلتتىق بۋرجۋازيا ءالى قالىپتاستى دەۋگە كەلمەيدى. ول ءۇشىن الدىمەن ۇيدەگى بەرىلەتىن تاربيەنى دە وزگەرتۋگە تۋرا كەلىپ تۇرعانعا ۇقسايدى. وسىعان دەيىن «زاڭعا، ەكونوميكاعا ءتۇس اكىم بولاسىڭ، شەنەۋنىك بولاسىڭ» دەگەن تاربيەنى وزگەرتىپ، «بيلل گەيتس الەمنىڭ بەينەسىن وزگەرتكەن بيزنەسمەن، ونەرتاپقىش بولسا، سەن قازاقتىڭ بەينەسىن وڭ جاققا وزگەرتەتىن ازامات بولاسىن» دەگەن تاربيە بەرۋدەن باستاۋ قاجەت بولىپ تۇرعان. قازاق قوعامى ءۇشىن بيزنەسمەندەردىڭ باتىس ەلدەرىنەدىگىدەي بەت بەينەسىن قالىپتاسىرۋ قاجەت-اق. وقۋ بىتىرگەندە اكىمدىككە، مينيسترلىككە جۇمىسقا تۇرامىن (اتالعان مەكەمەلەردە ونسىزدا بوس ورىن كوپ كەزدەسپەيدى) ەمەس، «ەل ەكونوميكاسىنا پايدالى بولاتىن بيزنەس اشىپ بيزنەسمەن بولامىن» دەپ كوزقاراستى وزگەرتۋدەن باستاۋ كەرەك. وتكەن جىلى الەمدەگى ەڭ تانىمال ادام ساۋالناماسى شىقتى. ناتيجەسى كەلەسىدەي: «قازاقپارات» - بريتاندىق «Times» گازەتى ءۇشىن «You.Gov» گازەتى جۇرگىزگەن حالىقارالىق قوعامدىق پىكىر ساۋالناماسىنا سايكەس «Microsoft» كورپوراسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بيلل گەيتس الەمدەگى ەڭ تانىمال ادام بولىپ تانىلدى، دەپ جازادى شەتەلدىك ب ا ق. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنعا اقش جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرى باراك وباما مەن ۆلاديمير پۋتين جايعاستى. قىتايدا قحر باسشىسى سي سزينپينگە قاراعاندا بيلل گەيتسكە ەكى ەسە كوپ داۋىس بەرگەن. كورىپ وتىرعانىمىزداي الەمدەگى كەيبىر وسى ۋاقىتقا دەيىن كەلگەن بىزدەگى تاپتاۋىرىن بولعان تۇسىنىكتەر وزگەرىپ جاتىر. جالپى الەمدەگى جەتەكشى بۋىن بيلل گەيتس سياقتى بيزنەسمەن، ءارى ينتەللەكتۋالدى جانە قايىرىمدىلىق جاساۋدا الدارىنا جان سالمايتىن ادامدار توبى بولىپ تۇر. بىزدە دە الداعى ۋاقىتتا وسى تارىزدەس بيزنەس ەليتا شىعۋى كەرەك. بىزدە بيزنەس ەليتا جوق ەمەس، بار. بار بولسادا جوعارىداعى اتالعان ىسكەر جاندارعا ساي كەلە بەرمەيدى. ءبىز مۇناي ارقىلى قولدان روكفەللەر جاساي الۋىمىز مۇمكىن. ءبىراق قولدان گ.فورد، ستيب دجوبس جانە بيلل گەيتستەردى جاساي المايمىز. ول ءۇشىن تاربيەنى وزگەرتۋ جانە وعان قولداۋ جاساۋدان باستالادى. ۇلتتىق بۋرجاۋزيا، بيزنەس ەليتا، ورتا تاپ ەل ەكونوميكاسىنا تىرەك بولاتىن بۋىن، تاپ دەسەك. ولار تومەندەگىدەي تالاپتارعا ساي كەلگەن دە عانا مۇمكىن بولادى.
ىسكەر ازاماتتار وبرازى مىناداي تومەندەگىدەي التى شارتقا ساي بولۋى كەرەك:
- ءبىرىنشى، بيزنەس يدەياسى، بيزنەسپەن اينالىساتىن سالاسى؛
- ەكىنشى، ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيى جوعارى بولۋى؛
- ءۇشىنشى، «جەرۇيىق» يدەياسى مەن قاعيداسىن ۇستانۋى؛
- ءتورتىنشىسى، رۋحانياتى بيىك بولۋى؛
- بەسىنشىسى، قايىرىمدىلىقپەن اينالىسۋ؛
- التىنشىسى، قازاق ءۇشىن قىزمەت ەتۋدى، ءىس قىلۋدى ءومىرىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ساناۋى كەرەك.
ءبىرىنشى، بيزنەس يدەياسى، بيزنەسپەن اينالىساتىن سالاسى
كاسىپ اشۋ بيزنەس يدەيا ارقىلى باستالادى. بيزنەستە كاسىپ سالاسى قىزمەت كورسەتۋ، ساۋدا، ءوندىرىس بولىپ ۇشكە بولىنەدى. سونىنمەن قاتار، ىسكەر ادام ءۇشىن باتىس ەلدەرىندە جارىق كورىپ جاتقان ىسكەرلىك ادەبيەتتەردەگىدەي بەلسەندىلىگى، قابىلەتى، جاڭاشىلدىعى، ءتىل تابىسا ءبىلۋ قابىلەتى سياقتى قاسيەتتەرى كەرەك. قازاق بولعاندىقتان كەيىن ونىڭ اينالىسقان كاسىپ ءتۇرى ادال (حالال) ستاندارتىنا ساي بولعانى ورىندى.
ەكىنشى، ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيى جوعارى بولۋى
بيزنەسپەن اينالىسىپ، بازاردا سان جىلدار جۇرسەدە، سول بۇرىنعى دەڭگەيىنەن ءارى اسپاي جاتقاندار كوپتەپ كەزدەسەدى. بيزنەسپەن اينالىسقان ادامدا ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيى جوعارى بولۋى كەرەك. «بالا كەزىمدە مەنىڭ، راسىندا، ارماندارىم كوپ بولاتىن، جانە مەن ولاردىڭ كوبى مەنىڭ كوپ وقۋعا دەگەن مۇمكىندىگىمنىڭ بولعانى ارقاسىندا جۇزەگە استى دەپ ويلايمىن» بيلل گەيتس ينتەللەكتۋالى جوعارى ادام زاماننىڭ قايدا باعىت العانىن شامالاپ بولسا دا ءبىلىپ وتىرادى. ينتەللەكتۋالدى بولسا ونىڭ بويىندا جاڭاشىلدىقپەن، ىزدەنىستە بولادى. ينتەللەكتۋالى تومەن ءبىراق قولىندا كوپ اقشاسى بولسا، وزىنە دە، ەلگەدە قايىرى بولۋى ەكى تالاي.
ءۇشىنشى، «جەرۇيىق» يدەياسى مەن قاعيداسىن قاتان ۇستانۋى
ورتا جانە ءىرى كومپانيا باسقاراتىن ىسكەر ازاماتتاردا ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيى تىم جوعارى دەمەسەكتە بارشىلىق. ەندى مۇنداي ازاماتتاردا كوپ جاعدايدا اسان قايعى بابامىزدىڭ «جەرۇيىق» يدەياسى مەن قاعيداسى جەتىسپەي جاتاتىن سياقتى. نەگە دەيسىزدەر مە؟ جاقىندا عانا قازاقستاندىقتاردىڭ 500 مىڭدايىنىڭ شەتەلدە ءۇيى بار ەكەندىگىن جاريالادى. ايتىلعان ساننىڭ جارتىسىنان كوبى بيزنەسمەندەر ەكەندىگى انىق. جوعارى تاپ وكىلدەرىنىڭ اراسىندا جارتىسىنا جۋىعى بولاشاعىن قازاق ەلىمەن بايلانىستىرمايتىن بايقالادى. دالىرەك ايتقاندا الداعى ۋاقىتتا ەلدىڭ ومىرىنە ءقاۋىپ ءتونىپ جاتسا، ۇشاقتار باتىسقا باعىت الىپ، شامامەن ەكى ميلليوننان اسا ادام ەلدەن كەتۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى ءوزى، ايەلى، ورتا ەسەپپەن ەكى بالاسى دەپ قاراستىرساق ەكى ميلليون ادام بولىپ شىعا كەلەدى. وسىندايدا «جەرۇيىق» يدەياسى دەگەنىمىز اسان بابامىز «ءومىر بويى مال جاياتىن جايلاۋ ىزدەۋمەن كەتتى» دەپ ءبىر جاقتى ءتۇسىنىپ قالماۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ قۇت بەرەكەسىن ارتتىراتىن ۋاقىت پەن كەڭىستىك اراسىنداعى مەكەندى ىزدەدى. اسان قايعى بابامىز «جەرۇيىقتى» قازاقتىڭ جەرىنەن ىزدەدى. قازاق ءۇشىن «جەردىڭ جانناتى - جەرۇيىق» قازاقتىڭ جەرىندە عانا. ودان باسقا جەردە «جەر جانناتىن تابامىن» دەگەن ويدا بولماۋى كەرەك. جوعارىدا 500 مىن ادام شەتەلدە ءۇي بار ەكەندىگىن ايتتىق. وسى نارسە جەرۇيىق قاعيداسىنا قارسى كەلەدى. سول شەتەلدەگە اسىرعان اقشالارىن قازاقتىڭ جەرىندە، ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلدا بارىپ شەتەلدەگىندەي قىلىپ اق ۆيللاسىن جانە حالىققا ارناپ بالا باقشا نەمەسە حالىق قاجەتى ءۇشىن كەرەك نارسە سالىپ قويسا ەكى جاقتا ريزا بولۋشى ەدى. سول ارقىلى قازاق ەلىن «جەر جانناتى جەرۇيىققا» اينالدىرۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان بولار ەدى.
ءتورتىنشىسى، رۋحانياتى بيىك بولۋى
بيزنەسپەن، ىسكەر ادام ءۇشىن ءوز بولاشاعىن ءوز ەلىمەن بايلانىستىرۋمەن بىرگە رۋحاني پاراساتتا كەرەك اق نارسە. ادام بايىعان دا ماستانىپ، دۇنيەگە ماس بولىپ، قىزىلدى-جاسىل دۇنيە ءناپسىنىڭ جەتەگىندە كەتۋى ابدەن مۇمكىن جانە سولايدا بولاتىندىعى دا راس. «قولدا اقشا باردا قىز-قىرعىندى قويماي، قىرعيداي تيدىك قوي. ال ءقازىر اقشا جوق، ۇيدەن ءارى اتتاپ باسا قويمايمىز» دەگەن سوزدەردى ەستىپتە ءجۇرمىز. دۇنيەنىڭ بايلىعى قولعا تيگەندە مول رۋحاني ىشكى بايلىق بولماسا، ءناپسىنىڭ جەتەگىندە كەتىپ جانۋاردان ايىرماشىلىعى جوق دەڭگەيگە دە تومەندەيدى ەكەن. داۋىرلەپ تۇرعاندارى: «دۇنيەنى اراق، شاراپ ءىشىپ ماسايراپ،، قىز-قىرعىنمەن راحاتتانۋ ءۇشىن جينادىم» دەپ وسىنداي تۇسىنىكتە جۇرگەن بيزنەسمەندەر مەن ازدى كوپتى باسشىلىقتا جۇرگەندەر دە بار. زاماننىڭ ۋاقىت كەڭىستىگىندەگى قازاق ىسكەر ازاماتتىنىڭ وبرازىنىڭ رۋحاني تارازى تۇرعىسىنان دا قاراۋىمىز قاجەت سەكىلدى. سوڭعى كۇندەرى بولىپ جاتقان، ينتەرنەتتە بارشا ەلدىن دۇرلىگىپ جاتقان وقيعاعا باعا بەرۋشىلەر «بۇل وقيعا ەلىمىزدەگى شىندىقتى اشىپ بەردى» دەسىپ جاتىر. بايىعان داۋلەتتى جانداردا ءناپسىنى تىيا الاتىنداي رۋحاني ىشكى بايلىعى بولماسا، وسىلاي ءناسىنىڭ قالاۋىمەن كەتىپ، قوعام ءۇشىن داعدارىسقا الىپ باراتىنىڭ كورسەتىپ وتىرعان سياقتى.
بەسىنشىسى، قايىرىمدىلىقپەن اينالىسۋ؛
ءبىزدىڭ جاناعى ايتقان رۋحاني دەڭگەي ماسەلەسى باتىس ىسكەر توپتارى ءبىرازىندا ماسەلە ەمەس، اقشاسى بار بولسا ءناپسىنى بارىنشا توياتتاندىرۋ دۇرىس كورەتىن شىعار. ال ءبىز ءدىنى، ءدىلى، مادەنيەتى بولەك ەلمىز. ءبىز ءۇشىن ادامداعى رۋحاني دەڭگەيى دە ماڭىزدى. بالكي ءبىز ازداپ بولسادا رۋحاني دەڭگەيىمىزدە باتىس ەلدەرىنەن الدا شىعارمىز، ءبىراق قايىرىمدىلىق جاساۋدان ارتتامىز. دۇنيەنىڭ ءنومىرى ءبىرىنشى بايى بيلل گەيتس پەن ايەلى ەكەۋىنىڭ قايىرىمدىلىق قورىنا 28 ملرد اقش دوللارىن ءبولىپتى. باتىس ەلدەرىندەگى بيزنەسمەندەردە قايىرىمدىلىق جاساۋ، ولار ءۇشىن تابيعي زاڭدىلىق رەتىندە قارايدى. ەلىمىزدە دە قايىرىمدىلىققا قاراجاتىن ءبولىپ جۇرگەن ىسكەر ازاماتتار بار، سوعان قاراماستار وتە از دەڭگەيدە دەۋگە بولادى. ايتەكە بي بابامىز ايتپاقشى «باتىر بولىپ جاۋىنا نايزان تيمەسە، باي بولىپ حالقىنا پايدان تيمەسە، ەلدەن الا بوتەن ءۇيىڭ كۇيسىن» دەگەن ەكەن. ءبىز اباي جولى رومانىن وقىپ وتىرعاندا ابايدى ساباعان ورازباي دەگەن باي بار. ول كەيىن ءوزىنىڭ ىسىنەن وكىنىپ، كەشىرىمدە سۇراعان ەكەن. سول ورازباي الاش ارداقتىلارىنا «الاش» يدەياسىن تۋ ەتىپ ۇستاعان ازاماتتارعا بەس ءجۇز جىلقىسىن ساداقا ەتىپ بەرە سالعان ەكەن. ورازبايدى ابايعا قول كوتەرگەن ارەكەتى ءۇشىن جالپى جاماندايمىز، نادان دەيمىز. ءبىراق سول ورازباي قازىرگى بايلاردان الدە قايدا ءىرى جانە جومارت بولعان سياقتى. قازاق ىسكەر ازاماتىنىڭ ءبىر بەينەسى ول قايىرىمدىلىقپەن اينالىسىپ اتىمتاي جومارت بولۋى.
التىنشىسى، قازاق ەلى ءۇشىن قىزمەت ەتۋدى، ءىس قىلۋدى ءومىرىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ساناۋى كەرەك
جوعارى جەتىستىككە جەتكەن تۇلعالاردىڭ ءومىر جولىن قاراپ وتىرساق، ولار ۇلكەن ارمان، مۇراتتاردى ماقسات تۇتقان ءدال سوعان جەتپەسەدە سونىن ماڭايلاعان ەكەن. ءار قازاق بالاسىنىڭ ەڭ باستى ماقساتى وسى ەل ءۇشىن قىزمەت ەتۋ، ءىس قىلۋ قاي سالادا بولماسىن سول سالانى جوعارى دەڭگەيدە كوتەرىپ، ەلگە قولىننان كەلگەن پايداسىن تەيگىزۋدى ماقسات ەتىپ الۋ. بۇل تالاپ ءاربىر قازاق ازاماتىنا قويىلاتىن شارت، مۇمكىن ول باسقا سالادا جۇرسەدە ومىرگە بەلگىلى ءبىر ميسسيامەن كەلگەندىگىن ءتۇسىنىپ، ەل ءۇشىن ءبىر كىرپىش بولىپ قالانۋى. بيزنەسمەن بيزنەس باستاعاندا ەل ءۇشىن بولاشاقتا اتقاراتىن ارمان-مۇراتتى ماقسات ەتكەندە عانا ەلگە پايدالى بولار ەدى. حالىقتا وعان تىلەۋلەس بولار ەدى. ونى كورگەن كەلەر ۇرپاقتا سولاي جاقسىلىقتا جارىسىپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا جاقسى ءداستۇر قالار ەدى.
اتالعان تالاپتارعا قازىرگى تاڭداعى ىسكەرلىك سالاداعى ءبىراز ازاماتتار ساي كەلمەۋى مۇمكىن. ازدا بولسا وسى تالاپتارعا ساي كەلەتىن ازاماتتار دا بار. ايتايىن دەگەنىمىز، ىسكەرلىك مەكتەپتەر مەن ستارتاپ جوبالارى ىسكە قوسىلىپ جاتىر. ءبىرى يدەياسى بارلارعا قولداۋ جاساسا، ەكىنشىسى قاتىسۋشىلاردى بيزنەسمەن رەتىندە قالىپتاستىرىپ شىعۋدى كوزدەۋدە. كوبىنەسە وسى ماقالاداعى ءبىرىنشى تالاپتى قويىپ، قالعاندارىنا ءمان بەرمەيدى. بيزنەس يدەياسى بولىپ، داۋلەتتى ماگنات بولا جاتار. قالعان بەس تالاپقا ساي كەلمەسە ونىڭ ىسكەرلىگى قازاق ءۇشىن قايىرلى بولا قويۋى ەكى تالاي. وسى التى تالاپتى سول جوباعا قاتىسۋشى نەمەسە جالپى بيزنەسمەندەرگە قويا ءبىلۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق بۋرجۋازيا قالىپتاسۋى ءۇشىن كەم دەگەندە ولاردىڭ بويىنان وسى التى شارت تابىلعاندا عانا مۇمكىن بولادى. ۇلتتىق بۋرجۋازيا ءوز ەلىنە قىزمەت جاسايتىن توپ، جالپى بۋرجۋازيادان ايىرماشىلىعى وسىندا.
رۋسلان احماعانبەتوۆ، پوليتولوگ
