جاقىندا اقش-تىڭ WASHINGTONPOST باسىلىمى قازاقستاننىڭ قازىرگى ساياسي پوزيسياسىن وزىنشە باجايلاي كەلە تۇجىرىم جاساعان كولەمدى ماقالا جاريالادى. ميشەل بيرنباۋم (Michael Birnbaum) اقش ءجۋرناليستىنىڭ 2 مامىر كۇنى جارىق كورگەن ماقالاسىن «قامشى» پورتالى قازاق تىلىنە اۋدارىپ، نازارلارىڭىزعا ۇسىنۋدى ءجون كوردى.

استانا، قازاقستان - قازاقستانداعى ساياسي جاعدايلاردىڭ اقىرى ۋكراينا سەناريىنە اكەلىپ سوعۋ مۇمكىن. سەبەبى، قازاقستانداعى ورىس ۇلتشىلدارىنىڭ ەل تەرريتورياسىندا ورىس تىلىنە قىسىم جاسالىپ، شەكتەۋلەر قويىلىپ جاتقانىن ەسكەرتەدى.

بىلتىر، رەسەي ءدال وسىنداي جەلەۋمەن ۋكراينادان قىرىمدى تارتىپ العان بولاتىن.

بيىلعى جىلعى سايلاۋدا پرەزيدەنت نازاربايەۆ 98 پايىزعا جۋىق داۋىس جيناپ، كەزەكتى جەڭىسىنە جەتتى. الايدا، 74 جاستاعى نازاربايەۆ وزىنەن كەيىن تاققا وتىراتىن كانديداتتى (مۇراگەرىن) ءالى اتاپ كورسەتكەن جوق. ءقازىر، ەلدەگى ەكى ۇلتتىڭ دا وكىلدەرى پرەزيدەنت نازاربايەۆتان كەيىنگى ەلدەگى ساياسي احۋالدارعا الاڭداۋشىلىقپەن قارايتىنى ءمالىم.

قازاقستان حالقىنىڭ 1/4ء-ىن ورىس حالقىنىڭ وكىلدەرى قۇرايدى. ءيا، قازاقستانداعى ورىس ۇلتشىلارىنىڭ دا ايتارى سول ۋكرايناداعى ورىس دياسپورالارىنىكىندەي. ءبىر سەناريي. كەيبىر ورىس ۇلتشىلدارى ءقازىردىڭ وزىندە، تىلدىك جاعىنان قىسىم كورىپ جۇرگەندەرىن ايتۋدا. ولاردىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا ورىس ءتىلى اياسىنىڭ تارىلۋى كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەرگە اكەلىپ سوعۋدا. ءتىپتى، كەيبىر ەتنيكالىق ورىستار كرەملدەن اتالمىش ماسەلەگە قاتىستى كومەك سۇراپ، حابارلاسقان. دەسە دە پوست-كەڭەستىك اپپاراتشى نازاربايەۆ قازاقستانداعى ورىس ەتنيكاسىنا اسا قامقورلىق تانىتاتىنى بەلگىلى. ال قازاق ليدەرى ەل ىشىندە ەتنيكالىق الاۋىزدىقتى بولدىرماۋعا ۋادە ەتكەن.

پرەزيدەنت نازاربايەۆ، سايلاۋ الدىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن كەزدەسۋىندە (كونگرەسس ەتنيچەسكيح گرۋپپ، پرەدنازناچەننىح دليا پوستروەنيا كروسس-كۋلتۋرنوە ەدينستۆو)"ءبىز قازاقستاندا ەتنيكالىق راديكاليزمدى بولدىرماۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى اتقارامىز"،-دەگەن بولاتىن. ول بىلتىر، ەل تەرريتورياسىنداعى سەپەراتيزمدى بولدىرماۋ ءۇشىن، ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ، جازانى كۇشەيتكەن. سونداي-اق، نازاربايەۆ مىرزا ەتنيكالىق قازاقتاردى ەلگە قايتارۋعا بار كۇشىن سالۋدا. ول قازاقستانداعى ەتنيكالىق ورىستار ەلدىڭ سولتۇستىك اۋماعىنا شوعىرلانعان.

ال رەسەي پرەزيدەنتى ءپۋتيننىڭ رەسەي جاستارىمەن كەزدەسۋىندە جاساعان مالىمدەمەسى قازاق قوعامىندا داۋ تۋدىردى. ول بىلتىر، جاستارمەن كەزدەسكەندە "پرەزيدەنت نازاربايەۆ تۇڭعىش بولىپ قازاق مەملەكەتىن قۇردى. بۇرىن قازاقتاردا مەملەكەت بولماعان بولاتىن"، دەگەن بولاتىن. سول كەزدە پۋتين بۇكىل الەمدەگى ورىس تىلدىلەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىنىن ايتقان ەدى. قازىرگى تاڭدا، قازاقستان ۋران ءوندىرىسى جونىنەن الەمدىك ليدەرلەر قاتارىنا كىرەدى. ال رەسەي ءوز كەزەگىندە بۋفەر رەتىندە ءرول ويناۋعا نيەتتى ەكەنى تاعى راس.

"نازاربايەۆتان كەيىن ءبىز وتپەلى كەزەڭگە اۋىسامىز. وتە ءقاۋىپتى وتپەلى كەزەڭگە! ءتىپتى، پرو-رەسەيلىك سەپەراتيستەر ەلدىڭ شىعىس تەرريتورياسىن باسىپ العانى سەكىلدى، ۋكراينا سەناريى بىزدە دە قايتالانۋى مۇمكىن. "، - دەيدى ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپايەۆ.

قازاقستان وتە نازىك ساياساتتى ۇستانىپ وتىرعان مەملەكەت. ول كوپ ۇلتتى. ويتكەنى، بۇرىنعى كەڭەستەر وداعى تۇسىندا قازاقستان ساياسي قوقىس الاڭى ءرولىن اتقارعان. كەڭەس ساياساتى مەن سوعىس جىلدارىندا مۇندا ساياسي دەپورتاسياعى تۇسكەن (جەر اۋدارىلعان) ءتۇرلى ەتنيكالىق توپتار مەن تۇتقىندار جەر اۋدارىلىپ اكەلىنگەن. سودان بەرى، ولار وسى جەرگە تۇراقتاپ قالعان. وسىلايشا، ءتۇرلى ۇلتتاردان قۇرالعان مەملەكەت 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك الىپ، بۇرىنعى پارتيا وكىلى نازاربايەۆ مىرزا ەلدى باسقارىپ كەلەدى. ول سونداي-اق، وسى ۇلتتاردى ءتاتۋ-تاتتى، ۇيىستىرىپ باسقارۋدا. پرەزيدەنت نازاربايەۆ حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇتىناتىن يسلام دىنىنە جول اشىپ، مۇسىلماندارعا كومەك بەردى. سونىمەن قاتار، ول ەلدەگى ەكونوميكالىق ساياساتتى دا وتە ۇتىمدى شەشە بىلۋدە. ول رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتاسىندا وتىرىپ، سولارعا عانا ارقا سۇيەمەي، باتىس ەلدەرىمەن دە بايلانىسىن ارتتىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە اقش قازاق مۇنايىنا ميللياردتاعان ينۆەستيسيا سالدى.

دەگەنمەن، قازاقستان ەتنيكالىق قاراما-قايشىلىقتار مەن جانجالداردان تازا ەمەس. قازاقستاننىڭ 38 پايىز حالقىن ەتنيكالىق ورىستار قۇرايدى. بۇل 17 ميلليون حالقى بار ەلدىڭ بەسىنشى بولىگى سەكىلدى. ال رەسمي دەرەكتەردە قازاقستان حالقىنىڭ 66 پايىزىن قازاق ۇلتى قۇرايدى دەپ كورسەتىلگەن جانە بۇل كورسەتكىش وسۋدە. سەبەبى، پرەزيدەنت نازاربايەۆتىڭ ەتنيكالىق قازاقتاردى اتا جۇرتقا اكەلۋ ساياساتى بار. كوپتەگەن ورىس ەتنيكاسى وكىلدەرى رەسەيگە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان. ال قازاقستاندا قالعاندارى "بۇلار نازاربايەۆتان كەيىن باسقا ساياساتتى ازىلەپ جاتىر. ءقازىردىڭ وزىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتەر مەن الەۋمەتتىك ورتادا ءبىزدىڭ ءتىلىمىز، ءدىنىمىز شەكتەلۋدە"،-دەيدى.

بۇل جەردە باق-تىڭ دا ءرولى ەرەكشە. مىسالى، كەشەگى قىرىم اننەكسياسى كەزىندە بارلىق رەسەيلىك تەلەارنالار ناسيوناليستىك جۇيەگە اۋىسىپ كەتتى. ءبىر عانا مىسال، "كييەۆ ەتنيكالىق ورىستاردى اياۋسىزدىقپەن ولتىرۋگە دايىن" دەگەن ماتەريال جارىق كوردى عوي. سول سەكىلدى، قازاقستانداعى ءبىرقاتار، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دا كوزدەگەنى رەسەي مۇددەسى ەكەنى انىق. ۋكراينادا قاقتىعىستار باستالعاندا قازاقستاندىق ارنالار رەسەيدىڭ اقپاراتىن بەرىپ وتىردى. ارينە، ءبىرجاقتى.

سوڭعى كەزدەرى، قازاقستانداعى قازاق ءتىلىنىڭ ستاتۋسى كوتەرىلىپ كەلەدى. بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەگىلەرگە قازاق ءتىلىن ءبىلۋ شارت بولىپ بەكىتىلگەن. ەلدىڭ دەموگرافياسى دا قارقىندى وسۋدە. پرەزيدەنت نازاربايەۆ جاستاردىڭ ءۇش ءتىلدى ەركىن بىلگەنىن قالايتىنىن ايتقان. (قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرى).

"ءبىز قازاقستاندا تۇرامىز. سوندىقتان قازاق ءتىلىن ءبىلۋىمىز كەرەك"،-دەيدى پارلامەنت مۇشەسى سۆەتلانا رومونوۆكسيي. ءبىراق، ءىس جۇزىندە...

راس، قازاقستانداعى ورىس ەتنيكاسىنىڭ الداعى كەزەڭدەرگە قاتىستى ۋايىمى بەلگىلى. ءتىپتى، كەيبىر ورىس بىرلەستىكتەرى باسشىلارى ماسكەۋگە حات تا جولداعان.

"اۋىلدىق جەرلەردە ءبىلىمى تاياز ازاماتتار جەتەرلىك. ولاردى ورىستاعا قارسى قويۋ وتە وڭاي. قىرىمنىڭ رەسەي قۇرامىنا قوسىلۋىنان كەيىن قازاقستاندا انتي-ورىسشىلداردىڭ قاتارى كۇرت ءوسىپ كەتتى. نازاربايەۆ مىرزادان كەيىن ەلدەگى جاعداي قانداي بولاتىنى بەلگىسىز. سوندىقتان بىزگە قولداۋ كەرەك، كومەك كەرەك. تەز ارادا"،- دەيدى قحا، ورىس بىرلەستىكتەرى وكىلى يۋريي بۋناكوۆ.

كوپتەگەن ساياساتتانۋشىلار رەسەي قازاقستاندى جۇڭگو مەن باتىسقا بەرگىسى كەلمەيدى. سوندىقتان، بار كۇشىن سالىپ، ءوزىنىڭ وداعىندا الىپ قالۋعا تىراسادى دەپ ەسەپتەيدى. 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنگەن قۇرامىندا بەلورۋسيا، رەسەي، ارمەنيا جانە قازاقستان كىرەتىن ەاەو اياسىندا، پۋتين مىرزا ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزبەك بولىپ ەدى، پرەزيدەنت نازاربايەۆ مىرزا، ءپۋتيننىڭ بۇل ارەكەتىنە توقتاۋ سالدى.

شەنەۋنىكتەر، قازاقستاننىڭ قازىرگى كوپۇلتتى ساياساتى نازاربايەۆ پرەزيدەنتتىكتەن كەتكەننەن كەيىن دە ساقتالىپ قالادى دەيدى.

ال، قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ مىرزا بولسا، اتالمىش قاۋىپتەردىڭ بارلىعى نەگىزسىز ەكەنىن ايتقان.

ءبىراق، مىنانى ەستەن شىعارماعان ءجون. بۇل ساياسي "ماچت" بولسا، ونداعان جىلدار بويى تەڭ ءتۇسىپ كەلە جاتقان ويىن، ءبىر-اق، كۇندە ۇلكەن جەڭىلىسكە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. كەز-كەلگەن مۋلتي-ەتنيكالىق مەملەكەتتە ۇلتارالىق كيكىلجىڭدەر ءىشىن-ارا بولىپ تۇراتىنى تاعى راس. مۇنىڭ ارتى حالىقارالىق جانجالعارعا دەيىن بارۋى دا بەك مۇمكىن.

ءتۇپنۇسقا ماقالانىڭ سىلتەمەسى وسى جەردە

اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان: نۇرگەلدى ءابدىعاني ۇلى

سۋرەت: washingtonpost.com