قاراپايىم ادامداردىڭ ءوڭى تۇگىلى تۇسىنە دە كىرمەيتىن سانداردى بىلەسىز بە؟ قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزى، جان سانى، ۇلتتىق كاپيتال، ءجىو، جوعارىداعى شەندى اعالاردىڭ ايلىق جالاقى مولشەرى ت.س.س. ءيا، ق ر ستاتيستيكالىق اگەنتتىگىنىڭ ساندارى ءسىز بەن ءبىز ويلاعاننان مۇلدە باسقاشا دەرەكتەردى كەلتىرەدى. مىسالى، قازاقستاندىقتاردىڭ جىلدىق ورتاشا تابىسى 14 مىڭ اقش دوللارىنا پارا-پار. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟ وسىنداي ەسىتىگەن قۇلاققا سەنىمسىزدەۋ دەرەكتەردىڭ ءبىر سىپىراسىن "قامشى" پورتالى تىزبەلەپ كوردى.
- قازاقستاندا ءتۇرلى دياسپورالار مەن ەتنيكالىق ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى تۇراتىنى بەلگىلى. سوندىقتان قازاقستان - كوپۇلتتى مەملەكەت دەپ، دارالاپ ايدار تاعاتىنىمىز بار. ءبىزدىڭ ەلدەگى كەيبىر بەيرەسمي دەرەك كوزدەرىندە قازاقستاندا بارلىعى 140-قا جۋىق ۇلت پەن ۇلىس ۇيىسىپ، ءومىر سۇرۋدە دەپ كورسەتسە، رەسمي دەرەكتەر بارلىعى 130 ۇلت دەپ سويلەيدى. شىنىمەن 130 ۇلت بولسا، ولار كىمدەر؟
1.1. ق ر ستاتيستيكا اگەنتتiگiنiڭ ءمالiمەتiندە قازاقستاندا رەسمي تۇردە تiركەلگەن ەتنوستاردىڭ ساندىق كورسەتكiشiن تومەندەگىدەي تىزبەلەگەن. مەملەكەتتى قۇرۋشى ۇلت - قازاقتار 9 540 806، ورىستار 3 869 661، وزبەكتەر 463 381، ۋكرايندار 422 680، ۇيعىرلار 241 946، تاتارلار 226 803، نەمiستەر 220 975، كارiستەر 103 931، ءازiربايجاندار 93 972، بەلورۋستار 87 090، ءتۇرiكتەر 89 083 جانە ت.ب. ەتنيكالىق ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى تۇرادى. ءبىز جوعارىدا اتتارىن اتاپ، تۇستەرىن تۇستەپ وتكەن ءىرى-ىرى ۇلتتارمەن قاتار، نيۆحيلەر 10، ەنەستەر 9، يۋكاگيرلەر 8، سەلكۋپتار 4، ساامدار 3، وروكتار 2، نگاناساندار 2، ەسكيموستار 0 ادام تۇرادى. بارلىعى 128 ۇلت. ەسكيموستاردى بۇل تىزىمنەن سىزىپ تاستاعاندا بارلىعى 127 ۇلت وكىلى بار.
- ادام كاپيتالى. مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى بايلىعى ادام كاپيتالى دەسەك، قازاقستاننىڭ قانشالىقتى باي ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. قازاقستان ءوزىنىڭ دامۋىن وزبەكستان سياقتى ەلدەرمەن سالىستىرىپ، قارقىندى دامىپ جاتقانىن ءجيى ايتادى. ەندەشە سول، وزبەكستاندى بىزبەن سالىسىتىرىپ كورەيىك.
وزبەكستاننىڭ حالىق سانى 1991 جىلى 20 ملن 708 مىڭدى قۇراسا، 2012 جىلعى 1 قازانداعى دەرەك بويىنشا 29 ملن 874 مىڭ بولعان ەكەن. بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 30 ملن-عا جەتەتىنىن ەسكەرسەك 22 جىلدا وزبەكستان 10 ملن-عا كوبەيەدى. ال قازاقستان 1989 جىلى 16 ميلليون ادام بولسا، 24 جىلدان سوڭ سول باياعى سان وزگەرمەگەن، تەك 1 ميلليونعا عانا وسكەن. حالىق سانى ەڭ باستى ساياسات ەكەنىن، ەلدىڭ دامۋ كورسەتكىشى ەكەنىن ەسكەرسەك، ءبىزدىڭ وسى كۇنگە دەيىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىمىزگە كۇدىكتەر ۇيالايدى. 2015 جىلعى 1 اقپاندا ەلىمىزدەگى حالىق سانى 17 439،3 مىڭ ادامدى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە قالالىقتار - 9 646،3 مىڭ (55،3 پايىز)، اۋىلدىقتار - 7 793،0 مىڭ ادامدى (44،7 پايىزدى) قۇرادى. وسىلايشا، 2014 جىلعى 1 اقپانمەن سالىستىرعاندا حالىق سانى 252،3 مىڭ ادامعا نەمەسە 1،5 پايىزعا ءوسىپ وتىر.
- ق ر پرەمەر-مينيستردىڭ رەسمي سايتىنداعى، ق ر ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك، 2014 جىلدىڭ سوڭىنداعى زەرتتەۋلەر بويىنشا قازاقستانداعى جۇمىسسىزدار سانى 459،8 مىڭ ادامدى، جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5،0% قۇراعان.
- پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا رەسپۋبليكا بويىنشا جولداردى سالۋ ەسەبىنەن 200 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانعان بولسا، يندۋستريالدى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ، يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى، «بيزنەستىڭ جول كارتاسى - 2020» سەكىلدى باعدارلامالار ارقىلى مىڭداعان ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. ەندەشە، ساندار نەگە وزگەرمەيدى؟
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءجىو جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق كورسەتكىشى جونىنەن الەمنىڭ 144 مەملەكەتىنىڭ ىشىندە 50-ورىنعا تۇراقتاعان. رەسمي دەرەكتەردە قازاقستاندىقتاردىڭ جىلدىق تابىسى 14 000 دوللاردى قۇرايدى دەپ كورسەتىلگەن.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى تاراتقان مالىمەتتە 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ ءجىو 4،3%-عا ءوستى دەپ حابارلاعان. ءجىو قۇرىلىمىندا تاۋار ءوندىرىسى 37،8%-دى، قىزمەتتەر 55،6%-دى قامتيدى. 2014 جىلى نومينالدى ءجىو 38،033 ترلن تەڭگە بولدى. بۇرىندارى بەلگىلى بولعانداي، قازاقستان ۇكىمەتى 2014 جىلى 4،3% دەڭگەيىندەگى ءجىو ءوسىمىن بولجاعان ەدى. 2013 جىلى قازاقستان ءجىو 6%-عا ارتقان بولاتىن. ق ر ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوسايەۆ مىرزا بولسا، ءجىو 14،6 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. 2018 جىلى ول 24 مىڭ دوللارعا دەيىن وسپەك دەگەننەن تانباۋدا.
- الەم مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحىندا قارىزى جوق مەملەكەت بولمايتىنى راس. الايدا، مەملەكەتتىڭ سىرتقى قارىزى توقتاۋسىز وسە بەرۋىنىڭ اقىرى دەفولتقا اكەلىپ سوقتىراتىنىن كەز كەلگەن ەكونوميست جوققا شىعارا المايدى. وسى رەتتە، ۇب تاراتقان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزى 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 157،062 ميلليارد دوللاردان اسىپ جىعىلعان. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعىمەن سالىستىرعاندا 4،8 پايىزعا وسكەن. جسق-نى قازاقستاندىقتاردىڭ جان باسىنا شاققاندا اركىمنىڭ ۇلەسىنە 4،47 مىڭ دوللاردان اينالىپ وتىر.
7. قازاقستان قازىرگى ۋاقىتتا 110 ەلگە قارىز. مەملەكەت بەرەشەك ەلدەردىڭ ىشىندە كوش باستاپ تۇرعانى — اقش، ۇلىبريتانيا جانە رەسەي. ەڭ سوراقىسى، شەنەۋنىكتەردىڭ وزدەرى دۇنيەجۇزى كارتاسىنان تاۋىپ بەرمەك تۇگىلى، ءومىرى اتىن ەستىپ كورمەگەن ۇساق ارالدارعا دا ءبىز قارىز ەكەنبىز. ماسەلەن، دجەرسي ارالىنا 34 ميلليون، سەيشەل ارالدارىنا 335 ميلليون، كايمان ارالدارىنا 447 ميلليون دوللار قارىز.
8. ال سىرتقى ينۆەستيسيا بۇگىنگى دەرەك بويىنشا 120-130 ميلليارد دوللاردى قۇراعانىمەن، ەسەسىنە سوڭعى 10-15 جىل كولەمىندە 140 ميللياردقا جۋىق اقشا قاشىپ كەتكەنى تاعى راس.
- 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدە جالاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى 19 مىڭ 966 تەڭگە شاماسىندا قارالىپ وتىر. سونداي-اق، كەلەر جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمىنىڭ مولشەرى 9 مىڭ 983 تەڭگەنى قۇرايدى، ال زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى 20 مىڭ 782 تەڭگە شاماسىندا كوزدەلگەن.
- سونىمەن، ايىنا بiلدەي بiر مينيسترلiكتiڭ تiزگiنiن ۇستاپ وتىرعان باسشى – 555 366 تەڭگە، مينيستردiڭ بiرiنشi ورىنباسارى مەن اگەنتتiك ءتوراعاسى – 424 803، مينيستردiڭ ورىنباسارى – 391 689، كوميتەت ءتوراعاسى – 341 545، استانا، الماتى قالاسىنىڭ جانە وبلىستاردىڭ اكiمدەرi – 444 670، وبلىس دەڭگەيiندەگi قالا اكiمدەرi – 222 334، اۋدان جانە اۋداندىق قالا اكiمدەرi – 178 341، اۋىل اكiمi – 83 730، دەپارتامەنت ديرەكتورلارى – 163 203 تەڭگە جالاقى الاتىن بولىپ شىقتى. بۇل كوپ پە، از با؟
