جۋىردا ءبىر حالىقارالىق كونفەرەنسياعا كەلگەن ءازىربايجان ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ءاتى-جوندى تىركەيتىن قاعازعا ەسىمى مەن فاميلياسىن بىردەن جازا الماي، ويلانىپ تۇرعانىنا كۋا بولدىق. «ءبىز كيريلل تاڭبالارىن ۇمىتقالى قاي زامان! «ماگيستراتۋرا ءبولىمىنىڭ باسشىسى» دەگەن سويلەمدى قالاي جازۋشى ەدى وسى؟» دەپ، كىبىرتىكتەپ ءبىراز تۇرىپ قالدى.

ءيا، 2001 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ءازىربايجان پرەزيدەنتى گەيدار الييەۆ «ءازىربايجان ءتىلىن تەرەڭدەتىپ جۇزەگە اسىرۋ» تۋرالى زاڭعا قول قويىپ، سول جىلدىڭ 1 تامىزىنان باستاپ ەل جاپپاي لاتىن ءالىپبيىن قولدانۋعا مىندەتتەلگەننەن باستاپ ءازىربايجان حالقى كيريلل گرافيكاسىنان تۇبەگەيلى قول ۇزگەنى راس. ءتىپتى 2001 جىلدىڭ 1 تامىزىنان باستاپ ەسكى ءالىپبيدى پايدالانعاندار زاڭ جۇزىندە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىن بولعان سوڭ ءازىربايجاندار تەك لاتىن ارىپتەرىن قولدانۋعا كوشكەن. سول كەزدە رەسپۋبليكاداعى ءىرى-ىرى ەكى–ءۇش گازەتتىڭ باس رەداكتورلارى پرەزيدەنتتەن لاتىنشاعا كوشۋدى بىرەر ايعا كەيىنگە جىلجىتۋدى ءوتىنىپ حات جازعان. الايدا ولاردىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرى قابىلدانبادى. كەڭەستىك جۇيەنىڭ قۇرامىنان شىققان مەملەكەتتەر كيريلل گرافيكاسىن ءالى دە پايدالانىپ جاتقاندا ءازىربايجاندار لاتىن الىپبيىنە نەگە جەدەل اۋىستى؟ بۇل ساياساتتىڭ باستى ماقساتى ارينە، ءازىربايجان ءتىلىن ساقتاپ قالۋ، ءتىلدى ەڭ الدىمەن ورىس، پارسى، ت.ب. شەت ەل سوزدەرىنەن تازارتۋ، ءازىربايجان ءتىلىن تازا ۇلت ءتىلى ەتۋ. ءسويتىپ ءازىربايجاندار 1940 جىلدان بەرى پايدالانىپ كەلگەن كيريلل تاڭبالارىمەن ءبىرجولاتا قوش ايتىسقان ەدى. سودان بەرى ون جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. بۇل تاريحي تۇرعىدان قىسقا كەزەڭ بولعانمەن ءتىل تاعدىرىنا ۇلكەن ىقپال ەتەتىن اجەپتاۋىر ۋاقىت ەكەن.

ءازىربايجان پارلامەنتى ءالىپبيدى اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىمدى 1992 جىلى قابىلداعان بولاتىن. قازاقستاندا دا وسى كەزەڭدە لاتىن الىپبيىنە جەدەل كوشۋ تۋرالى پرەزيدەنتكە ۇسىنىستار ايتىلدى. دەگەنمەن ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى مەن تەرەڭنەن ويلاتىن پاراساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان لاتىن الىپبيىنە بىردەن كوشە قويعان جوق. 2012 جىلى ەلباسى 2025 جىلعا دەيىن جاڭا الىپبيگە كوشىرۋگە قاتىستى پىكىرلەرىن ايتقاندا لاتىن الىپبيىمەن قوسا كيريلليسا جۇيەسىن دە ءبىراز ۋاقىت قوسا قولداناتىنىمىزدى بىلدىرگەن بولاتىن. لاتىن ءالىپبيىنىڭ قازاقستانعا الەمدەگى باسقا حالىقتارمەن قاتىناس جاساۋىنا، دۇنيەجۇزىنىڭ ءعىلىم-بىلىمىن يگەرۋ ءۇشىن قاجەت ەكەندىگىن ايتقان نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بۇل جۇيەگە جان-جاقتى تارازىلاپ، ابدەن ەكشەپ بارىپ، اسىقپاي كوشۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتكەن ەدى.

ءازىربايجاندار تىلدىك جۇيەنى لاتىنشاعا تۇبەگەيگى اۋىستىرعاندا كوزدەگەن ماقساتىنا جەتتى مە؟ ءازىربايجاننىڭ ءتىل مامانى، دوكتور، پروفەسسور دجاۆانشير شيبلييەۆتىڭ حالىقارالىق «Bilig» باسىلىمىندا جاريالانعان «Linguistic Landscape approach to language visibility in Post-Soviet Baku» دەپ اتالاتىن ماقالاسىنا نازار سالساق، لاتىن الىپبيىنە جاپپاي كوشىرۋ ناتيجەسىندە ءازىربايجان ءتىلى ورىس سوزدەرىنەن تولىق تازارسا دا اعىلشىن، فرانسۋز، تۇرىك سوزدەرى ءتىلدى شۇبارلاي باستاعان. عالىم مىسال رەتىندە ەل استاناسى باكۋدەگى بۇكىل مەيرامحانالاردى، دۇكەندەردى، فيرمالاردى، ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن، مادەنيەت، عىلىم وشاقتارىن، ت.ب. قوعامدىق قىزمەت كورسەتەتىن ورىنداردىڭ ماڭدايشالارىنداعى جازۋلارىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، لينگۆيستيكالىق ساراپتاما جاساعان. عالىمنىڭ زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە اعىلشىن ءتىلى بۇكىل باكۋدى جاۋلاپ العانى انىقتالىپ وتىر. ءبىر شەتى جاھاندانۋمەن بايلانىستى بۇل پروسەستى بىلايعى ءازىربايجاندار بايقاماۋى دا مۇمكىن. ءتىلشى عالىم رەتىندە جان-جاقتى ساراپتاما جاساعان دجاۆانشير شيبلييەۆ قالاداعى شاشتارازداردىڭ اتاۋلارىنا دەيىن تىركەپ الىپ، سارالاۋدان وتكىزىپتى. «كەڭەس كەزىندە شەكسىز كۇشكە يە بولعان ورىس ءتىلىنىڭ السىرەگەنى بايقالادى. اعىلشىن ءتىلى بارلىق سالانى جاۋلاپ الدى. ورىس ءتىلى اتقارعان كوپتەگەن فۋنكسيالاردى اعىلشىن ءتىلى يەمدەنىپ، باكۋدەگى نەگىزگى تىلگە اينالىپ بارادى» دەگەن عالىم، ءقازىر ءازىربايجاندا ءۇش تەندەنسيا بايقالاتىنىن جازعان. ولار: تۇركىلىك نەگىزگە ورالۋ، دەرۋسيفيكاسيا جانە تىلدىك جاھاندانۋ.

عالىمنىڭ ويىنشا جەرگىلىكتى نارىقتا جاھاندانۋمەن بىرگە جاڭا «رەجيسسەر» شىققان، ول ارينە اعىلشىن ءتىلى. شيبلييەۆ باكۋدىڭ ورتالىق بولىگىندەگى مەكتەپتەردى، پوليسيا بەكەتتەرىن، ۋنيۆەرسيتەتتەردى، مۇراجايلار مەن كىتاپحانالاردى، بازارلار مەن دۇكەندەرگە دەيىن بارلىعى 800 نىساندى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، ولاردىڭ اتاۋلارى ماڭدايشادا قالاي جازىلعانىنا لينگۆيستيكالىق تالداۋ جاساعان. كوپ ۇلتتى ءازىربايجاندا بارلىق ۇلتتاردىڭ تىلدىك قۇقىعى مەملەكەت تاراپىنان قورعالادى. ءبىراق جاھاندانۋمەن بىرگە ەل ىشىنە دەندەپ ەنگەن اعىلشىن ءتىلى ەلدەگى باسقا ۇلتتاردىڭ تىلدەرى تۇرماق ءازىربايجاننىڭ انا ءتىلىن «باسا كوكتەپ بارادى». وعان باستى نەگىز بولىپ وتىرعانى لاتىن الىپبيىنە ەلدىڭ تىم ەرتە كوشكەندىگى. لاتىن ءالىپبيىنىڭ ارقاسىندا اعىلشىن ءتىلى باكۋدە ۇستەم تىلگە اينالعان.

ءازىربايجاندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى 1922 جىلى قۇرىلعان جاڭا الىپبيگە كوشۋ تۋرالى مەملەكەتتىك كوميتەت قۇرىلعان كەزدەن باستالادى. سول كەزدە ءازىربايجان تىلىنە لايىقتالىپ لاتىن جازۋى نەگىزىندە جاڭا ءالىپبي جاساۋ تۋرالى العاشقى يدەيالار ايتىلدى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ 1929 جىلدىڭ قاڭتارىندا اياقتالعان. بۇل تۇركيانىڭ دا وسى جازۋ ءتۇرىن پايدالانا باستاعان كەزى. 1940 جىلى ءازىربايجان لاتىن جازۋىنان كيريللييا جۇيەسىنە التى اي ىشىندە كوشىرىلەدى. قۇجاتتاعى «ءازىربايجان تۇركىلەرى» دەگەن جازۋ «ءازىربايجان ۇلتى» دەگەنگە اۋىسقان كەزى وسى تۇس.

ەلدىڭ ميللي مەدجليسى رەسپۋبليكانى لاتىن الىپبيىنە تۇبەگەيلى كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىستى 1992 جىلى قۇجات ارقىلى بەكىتەدى. ءبىراق 2001 جىلعا دەيىن بۇل ءۇردىس قولعا الىنبايدى. بۇعان ەلدەگى گازەت-جۋرنال رەداكتورلارى دا سەبەپ بولسا كەرەك. باسىلىمداردىڭ باس رەداكتورلارى ءالىپبيدى اۋىستىرۋ باسپاسوزگە وراسان نۇقسان كەلتىرەتىنىن، وقىرمان سانى كۇرت ازاياتىنىن ماسەلە ەتىپ كوتەرەدى. 2001 جىلى ءازىربايجان حالقى لاتىن الىپبيىنە ءماجبۇرلى تۇردە كوشكەندىگى ايقىن. ويتكەنى اعىلشىن ءتىلىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن لاتىن الىپبيىنە ەرتە كوشۋ جاھاندانۋ زامانىندا ۇلت ءتىلىنىڭ قوعامدىق ءرولىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوعاتىنى و باستا بەلگىلى ەدى. كەڭەس كەزىندە ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگىنە قاراماستان قوعامدىق ورىنداردا، وتباسىندا انا تىلىندە سويلەسەتىن ءازىربايجاندار جاڭا عاسىردا بۇرىن بولماعان «تىلدىك باسقىنشىلىقتى» باستان وتكەرۋگە ماجبۇرلەنەدى.

«ءتىل — پوستكەڭەستىك ءازىربايجاننىڭ مەملەكەت قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى ەلەمەنتى، تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى» ەكەنىنە قاراماستان ءازىربايجان ءتىلى اعىلشىن ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگىن ايقىن سەزىنە باستايدى. ءازىربايجان تاۋەلسىزدىگىن العاننان باستاپ ءتىل سيمۆولدىق قۇندىلىق رەتىندە قابىلدانعان كەزدە-اق بۇل وزەكتى ماسەلە ەدى. تىلدىك ەرەكشەلىك Türklük (تۇركىلىك) جانە Azءاrbaycanlılık (ءازىربايجاندىق) دەگەن ەكى ديلەمماعا نەگىزدەلەدى. ول كەزدە ەل ۇكىمەتى Türklükء-تى تاڭداعان ەدى. 1992 جىلعى مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭدا ءتىل ستاتۋسى «ءازىربايجان تۇرىكشەسى» رەتىندە بەلگىلەنەدى. 1995 جىلى بۇل وزگەرتىلىپ، «ءازىربايجان تۇرىكشەسىنەن» «ءازىربايجان تىلىنە» وزگەرتىلەدى. «بۇل ءتىلدى ساقتاپ قالۋداعى ۇلكەن بەتبۇرىس ەدى» دەيدى، پروفەسسور دجاۆانشير شيبلييەۆ.

1991 جىلى ميللي مەدجليس — ءازىربايجان پارلامەنتى لاتىن نەگىزدى ءازىربايجان ءالىپبيىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى زاڭ قابىلدايدى. بۇعان تىلدىك قانا ەمەس ساياسي، پسيحولوگيالىق، پراگماتيكالىق پىكىرلەر نەگىزگە الىنادى. كيريلل ارپىنەن لاتىنعا كوشۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ سيمۆولى، ورىس سوزدەرىنەن ءتىلدى تازارتۋ جانە باتىسقا بەت بۇرۋدىڭ ءبىر نىشانى بولدى. باكۋ راسىندا دا باتىسقا تۇبەگەيلى بەتىن بۇرادى. ۇلت ءتىلىن ساقتاپ قالۋعا قاتىستى ءار جىلدارى قابىلدانعان زاڭداردىڭ ورەسكەل بۇزىلىپ، ونى جوندەۋدى ەشكىمنىڭ موينىنا الماعاندىعى ايقىندالۋدا. 1992 جىلدان بەرى ءتىل مادەنيەتىنە بايلانىستى بىرنەشە زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلدانعان. ماڭىزدى قۇجاتتىڭ ءبىرى 1998 جىلى بەكىتىلگەن جەر-سۋ اتاۋلارىنا بايلانىستى زاڭ. بۇل قۇجاتتا بارلىق جەر-سۋ اتاۋلارى مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى ەرەجەلەرگە ساي جازىلۋى كەرەك ەكەندىگى ناقتىلانعان. ءتىپتى اتاۋلاردىڭ اراسىندا شەت ەل تىلىندە جازىلعانى بولسا ءازىربايجان تىلىندەگى اتاۋى قوسا بەرىلۋى كەرەك دەلىنگەن. يمپورت، ەكسپورت تاۋارلاردىڭ اتتارىن جازۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ ەرەجەلەرى 1995، 1997، 1999 جىلدارداعى زاڭدارمەن بەكىتىلگەن.

ءازىربايجاننىڭ اكىمشىلىك زاڭ بۇزۋشىلىق جونىندەگى كودەكسىنىڭ 315 بابىندا ءتىل تۋرالى زاڭدى بۇزۋشىلار جازالاناتىنى تۋرالى دا ايتىلعان. 2002 جىلعى ءتىل تۋرالى زاڭدا دا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ماڭىزدىلىعى باسا كورسەتىلگەن. بۇل قۇجاتتا ءتىل تاۋەلسىز ەلدىڭ سيمۆولى رەتىندە بەلگىلەنىپ، ونى قورعاۋ جانە دامىتۋ جونىندە ەرەجەلەرى قوسا بەكىتىلگەن. بۇل زاڭدا ءازىربايجاندا شەت ەل سوزدەرىن قىزمەت كورسەتۋ، جارناما ماتىندەرىندە قولدانۋعا بولاتىندىعى ايتىلعان، ءبىراق «الدىمەن ءازىربايجانشا اتاۋى جازىلۋى كەرەك» دەلىنگەن. وعان قوسا ءازىربايجان تىلىندەگى مەكەمە اتاۋى ەكىنشى تىلدەگى اتاۋدان ۇلكەنىرەك بولۋى باسا كورسەتىلگەن.

الايدا بۇل زاڭدار ءازىربايجاننىڭ باسقا ايماقتارىن ايتپاعاندا ءبىر باكۋدىڭ وزىندە ەلەنە بەرمەيتىنىن زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتىپ وتىر. بىلتىر «جاھاندانۋ زامانىنداعى ءازىربايجان ءتىلىن قولدانۋ تۋرالى 2013-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما قابىلدانعان. كوشەدەگى جازۋلاردا ءازىربايجان ادەبي ءتىلىنىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى شارالار قولدانۋ تۋرالى دا وسى قۇجاتتا جازىلعان. باعدارلامانى جاساۋشىلار «حوتلاين» جۇيەسىن ىسكە قوستى. ياعني كوپشىلىك مەيرامحانالار مەن دۇكەندەردەگى ت.ب. اتاۋلارىنان قاتەلەر كورسە ارنايى ورىندارعا حابارلاسىپ ايتۋىنا بولادى. كوشە اتاۋلارىن جازۋلاردى دۇرىس تاڭبالاماعاندار دا وسى زاڭ ارقىلى جازاسىن الۋى ءتيىس. ءتىل ماماندارى ءازىربايجاننىڭ انا ءتىلىن وسىنداي جولمەن قورعاپ، ونىڭ تازالىعىنا وسىلايشا قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ سەنگەن.

ءبىراق دجاۆانشير شيبلييەۆتىڭ باكۋدەگى 800 نىسانعا جۇرگىزگەن زەرتتەۋى كورسەتكەندەي، اعىلشىن ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى بارىنشا ايقىن كورىنۋدە. ەل استاناسىنداعى تەاتر، كونسەرت زالدارى، مۇراجايلار ت.ب. مادەني وشاقتاردىڭ ۇشتەن بىرىندە ءازىربايجانشا اتاۋىمەن قوسا اعىلشىنشا بالاماسى قوسا جازىلىپتى. قالاداعى جالعىز ورىس تەاترىنىڭ اتاۋى عانا ورىسشا ارىپتەرىمەن تاڭبالانعان. دەمەك، باكۋ كوشەلەرىنە قاراپ، ورىس ءتىلى ءازىربايجانداعى باياعى ەكىنشى ءتىل رەتىندەگى رولىنەن ءبىرجولاتا ايىرىلعانىن بايقايمىز. ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىك فۋنكسياسىن «قاعىپ العان» اعىلشىن ءتىلىنىڭ بيزنەسس سالاسىنداعى ىقپالى وتە زور. باكۋدەگى بانك يەلەرى ءازىربايجان ءتىلىن كەيىنگە ىسىرىپ قويىپ، مەكەمە اتاۋلارىن تەك اعىلشىن سوزدەرىمەن تاڭبالاعان.

ەگەر بۇرىن ءازىربايجانشا اتاۋدان سوڭ ورىسشا بالاماسى جازىلسا ءقازىر ونىڭ ورنىن اعىلشىن سوزدەرى باسقان. باكۋدەگى بارلىق جوو-نىڭ اتاۋلارى ازىربايجانشامەن قوسا اعىلشىنشا جازىلعان. اتاۋىن تەك مەملەكەتىك تىلدە تاڭبالاعان وقۋ ورنى جالعىز «Azءاrbaycan İctimai siyasi universiteti» ەكەن. دجاۆانشير شيبلييەۆ ماقالاسىندا ايتەۋىر بالا-باقشالار مەن ورتا مەكتەپتەردىڭ ماڭدايشاسىنداعى اتاۋلاردىڭ بارلىعى دەرلىك تازا ءازىربايجان تىلىندە بولعانىنا شۇكىرشىلىك ەتەدى. جالپى باكۋدەگى 17 قوعامدىق مەكەمەنىڭ تەك بەسەۋىندە عانا اتاۋلار مەملەكەتتىك تىلدە تاڭبالانىپتى. وتىز ءۇش مەملەكەتتىك مەكەنىڭ توعىزى جاھاندانۋ ۇردىسىنەن قالىسپاۋ ءۇشىن ءازىربايجان تىلىندەگى اتاۋىمەن قوسا اعىلشىنشاسىن قوسىپ جازعان. جالپى ءازىربايجانداعى كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ماڭدايىنان مىندەتتى تۇردە كورىنگەن ورىسشا اتاۋلار 100 پايىز وشىرىلگەن. باكۋدى ارالاپ ءجۇرىپ كيريلل ارپىمەن تاڭبالانعان، ورىسشا اتاۋداعى بىردە ءبىر مەملەكەتتىك مەكەمەنى كورمەيسىز.

باكۋدەگى پوليسيا بەكەتتەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ ون بەسىن تەكسەرگەن ءتىل مامانى ولاردىڭ ۇشەۋىندە قوسىمشا رەتىندە اعىلشىنشا اتاۋى جازىلعانىن انىقتاعان. «كەڭەس كەزىندە ءار جەردەن كوزگە ۇرىپ تۇرعان ءازىربايجان-ورىس بيلينگۋاليزمدەرى ءقازىر ەش جەردەن كەزدەسپەيدى» دەگەن دجاۆانشير شيبلييەۆ «ءازىربايجاننىڭ ءتىل تۋرالى زاڭىن بارىنەن بۇرىن بانكتەر بۇزۋدا، — دەيدى. — ولاردىڭ كوپشىلىگى اتاۋلارىن تەك اعىلشىنشا كورسەتكەن، ءازىربايجاننىڭ بىردە ءبىر ءسوزىن تاپپايسىز. مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ وسىلايشا ورەسكەل بۇزىلۋدا». ال بارىنەن سوراقىسى ەل استاناسىنداعى تۋريستىك مەكەمەلەردىڭ بىردە ءبىرىنىڭ اتاۋى ءازىربايجان تىلىندە بولماۋى. بۇل دا ەلدەگى ءتىل ساياساتىنا قايشى ارەكەت. تۋريستىك فيرمالاردىڭ باسىم بولىگى اتاۋىن اعىلشىنشا قويعان. جەرگىلىكتى قوناقۇيلەردىڭ اتاۋلارى دا جاپپاي اعىلشىنشا. تەك «Mirvari» دەگەن جالعىز ساياحاتتاۋ كومپانياسى مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭدى ساقتاعان. سونداي اق، باكۋدەگى ساۋدا-ساتتىق ورىندارىنىڭ باسىم بولىگى ءوز اتاۋىن ءازىربايجانشا ەمەس، باسقا ەلدىڭ سوزىمەن اتاعان. «وعان قوسا كوشەدەگى مەملەكەتتىك تىلدەگى ماتىندەردىڭ كىشىرەيتىلىپ بەرىلۋى ءتىل تۋرالى زاڭدى بۇزعاندىق» دەيدى زەرتتەۋ اۆتورى.

ءازىربايجاندا اعىلشىن ءتىلىنىڭ اسەرىنەن بيزنەسس ورتالىقتارى مەن كومپانيالاردىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭدى ساقتامايتىن كورىنەدى. بۇكىل بيزنەسس مەكەمەلەردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا اتاۋىن ءازىربايجانشا قويعان. «ساياسي جارىستا اعىلشىن ءتىلى ورىس ءتىلىن از ۋاقىتتا جەڭسە، تۇرىك ءتىلى جاڭا «ويىنشى» رەتىندە تىلدىك ساحناعا كوتەرىلدى» دەيدى پروفەسسور. جالپى ايتقاندا باكۋدەگى بۇكىل اتاۋلاردىڭ اراسىندا تازا ءازىربايجانشا سوزدەر اعىلشىنشا اتاۋلاردان سانى جاعىنان اناعۇرلىم از ەكەن. ماسەلەن، ەلەكترونيكا دۇكەندەرى، كىتاپ دۇكەندەرى، ستاسيونارييلەردىڭ جيىرما جەتىسىنىڭ بەسەۋى عانا ماڭدايشاداعى اتاۋلارىن تازا ءازىربايجان تىلىندە جازعان.

«ورىس ءتىلىنىڭ «قۇردىمعا كەتكەنى» سونشالىق، كەڭەس كەزىندە ءار بۇرىشتان كورىنگەن «اپتەكا» دەگەن جازۋدى دا تاپپايتىن بولدىق» دەيدى ماقالا اۆتورى. ارينە، دوكتور شيبلييەۆ ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگىن اڭساپ وتىرعان جوق. بۇل ماقالاسىن اعىلشىن تىلىندە جازۋ ارقىلى باتىستىڭ بۇل ءتىلى ورىس تىلىنەن دە زور ۇستەمدىككە يە ەكەندىگىن دالەلدەپ كورسەتپەك بولعان. شيبلييەۆ باكۋدەگى بالالار كيىمدەرىن ساتاتىن دۇكەندەردىڭ جيىرماسىنىڭ تەك ەكەۋى عانا اتاۋىن ءازىربايجانشا قويعاندىعى انىقتاعان. بۇل دۇكەندەردىڭ تەڭ جارتىسى تازا اعىلشىن سوزدەرىمەن اتالىپتى. قالعاندارى يتاليان، فرانسۋز، ت.ب. تىلدەردە قويىلعان. ءازىربايجان استاناسىندا ورىس ءتىلى ءىزسىز ءوشىرىلىپ، تەك ءبىر عانا دۇكەننەن «ترەبۋەتسيا پروداۆششيسا» دەگەن جازۋدى كورىپ، ەسكى جۇيەنى ەسكە تۇسىرگەنىن جازعان زەرتتەۋشى ءازىربايجان ءتىلىنىڭ شۇبارلانۋ پروسەسى جاڭا قارقىنعا يە بولعاندىعىن ماسەلە ەتىپ كوتەرەدى. ماسەلەن، بۇگىندە دۇنيەجۇزىنە كەڭ تاراعان اعىلشىننىڭ «brand» ءسوزى باكۋدە دە سانگە اينالىپ، ءازىربايجانشا «brend» دۇكەندەرى پايدا بولىپتى.

باكۋدەگى مەيرامحانالار مەن اسپازدىق دۇكەندەردىڭ باسىم بولىگى اتاۋىن شەت ەلشە قويعان. وعان قوسا يتاليان، فرانسۋز، اراپ، ۋكراين اتاۋىنداعى مەيرامحانالار قاپتاپ كەتكەن. وسىلايشا كيريلل ارىپتەرىن قولدانۋ ەسكى كولونيالدى جۇيەنى ەسكە تۇسىرەدى دەپ، تابىسقا بەت بۇرامىز دەگەن ءازىربايجاندار ءوز ءتىلىن ءوز استاناسىندا وگەيسىتۋ ۇستىندە. ءازىربايجان عالىمى ءتىلدىڭ شۇبارلانعانى سونشا، قالا كوشەلەرىندە قاي تىلدە ەكەنى بەلگىسىز، جارتىسى اعلىشىنشا، قالعان بولىگى ءازىربايجانشا، نەبىر تۇسىنىكسىز اتاۋلاردىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن دا ايتادى. ءازىربايجانداعى تىلدىك ۇشتىك: اعىلشىن، ءازىربايجان جانە تۇرىك ءتىلى بولسا، «تۇرىك ءتىلى قانشا جارىسقا تۇسسە دە اعىلشىن ءتىلى ونى ءبارىبىر جەڭىپ كەتىپ وتىر» دەيدى اۆتور. قالاداعى ون ءۇش ديسكوباردىڭ سەگىزى تازا اعىلشىنشا، قالعان ۇشەۋى باسقا شەت ەل تىلدەرىنەن. «قالعان بىرەۋىنىڭ اتاۋى عانا «Elita»، بۇنىڭ ءوزى ءازىربايجانشا ەمەس قوي» دەيدى اۆتورى. قالانى سونداي-اق «Guess»، «Armani»، «Tom Ford» سياقتى شەت ەل ساۋدا ماركالارى جاۋلاپ العان.

«جاھاندانۋ بەلگىلەرى قوعامدىق ورىنداردان ايقىن كورىنەدى. ول جاھاندانۋدىڭ ءتىلى اعىلشىن ءتىلى ارقىلى جۇزەگە اسۋدا. اسىرەسە باكۋدىڭ ورتاسىنداعى جاھاندانعان اتاۋلاردان كوز تۇنادى» دەيدى عالىم. جاھاندانۋ جاھاندانعان ساۋدا ماركالارىمەن جانە جاھاندانعان تىلىمەن (اعىلشىن) باكۋدىڭ ورتالىعىنا مىقتاپ جايعاستى. اعىلشىن ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورنىن باساتىن ەكىنشى تىلگە اينالىپ بارادى. ورىس ءتىلى تىزگىندى اعىلشىن تىلىنە بەرىپ، ال مەملەكەتتىك ءتىل تۇرىك تىلىمەن باسەكەگە تۇسۋدە» دەپ، ءسوزىن تۇيىندەيدى، پروفەسسور دجاۆانشير شيبلييەۆ.

ءازىربايجاننىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى بىردە بىلاي دەپ ەدى: «باكۋدە بىرەۋدى كەزدەستىرىپ، «نە ىستەپ ءجۇرسىڭ؟» دەپ سۇراساڭىز مىندەتتى تۇردە «اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇرمىن» دەپ جاۋاپ بەرەدى. بىزدە اعىلشىن ءتىلى ەڭ وزەكتى ماسەلە جانە ومىرلىك قاجەتتىلىككە اينالدى». راس، جاھاندانۋدىڭ باستى ءتىلىنىڭ قاجەتتىلىگىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. حالىقارالىق قاتىناس قۇرالى رەتىندە دە اعىلشىن ءتىلىنىڭ ءرولى باسىم ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن، جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىنە ىلىگەمىز دەپ، كوشتەن قالماۋعا بارىمىزدى سالىپ جاتقاندا انا تىلىمىزدەن قول ءۇزىپ قالماساق دەڭىز. ەلباسى سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى كەشەۋىلدەتۋ ارقىلى ءازىربايجان قوعامى باستان وتكەرىپ وتىرعان تىلدىك ماسەلەلەردەن قازاق قوعامىن الدىن الا ساقتاپ قالدى. ماسەلەن، قازاق ءتىلى اعىلشىن ءتىلىنىڭ ىقپالىنان ادا. «ماڭگىلىك ەلگە» ەلباسى كورسەتكەن «نۇرلى جولمەن» جەتۋدى ماقسات ەتكەن ءبىز مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەندەردىڭ سانىن كوبەيتۋدى عانا ويلاماي، انا ءتىلىمىزدىڭ تازالىعىن ساقتاۋعا بارىنشا كۇش سالۋىمىز كەرەك.

شارافات جىلقىبايەۆا