قازاق – ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى، ءسوزدىڭ اتاسى) از (ءاز)، ارى قاراي قاز، اق (اك)، ازا،  ازاق، قازاق بولىپ شىعادى.

وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، قازاقتىڭ ءسوز ءتۇبىرى از (ءاز). بۇگىنگى قازاق اتانعان ەلدىڭ ءتۇپ اتاسى وسى ءاز اۋليە. بۇگىنگى كۇنگى الەمدەگى ادامزات مادەنيەتىنىڭ باستاۋ العان جەرى دەپ، بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىمەن تولىقتاي مويىندالعان،  ەڭ ۇلكەن قۇرىلىق اتاۋىنىڭ از-يا (از ەلى مە؟ دەگەن سۇراققا يا، ءدال سولاي دەپ جاۋاپ بەرەدى) اتالىپ جۇرگەنىنىڭ سىرى وسى. قازاقتىڭ وسى ءسوزىن بۇكىل الەم ەلدەرى قولدانادى. مىسالى، ينديا (ءۇندى ەلى مە، ءيا، ءدال سولاي)، روسسيا (ورىس پا، يا ءدال سولاي)، بەلورۋسسيا، البانيا، تۇركمەنيا، انگليا، فرانسيا ت. ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى.  ال، «ءيا» ءوز كەزەگىندە قازاقتىڭ - بەكارىس - ون ەكى اتا بايۇلى-اداي-كەلىمبەردى-مۇڭال-قيات رۋىنان شىعىپ، كەيىننەن  قيان، قيات، قيدان، قىپشاق، قيماق اتانعان ەلدىڭ اتاۋى. ەسكە الايىق، قازاقتىڭ ۇلى قاعانى شىڭعىسحانننىڭ تەگى دە وسى قيات رۋىنان بولاتىن.  بۇل تۇجىرىم داۋعا جاتپاۋعا ءتيىس. ەگەر دە، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بۇنى تۇسىنۋگە شاماسى جەتپەي، داۋعا اينالدىرىپ جاتسا، ونى دا تۇسىنۋگە بولادى. سەبەبى، ءاربىر ادام ءوز ساناسىنىڭ، ياعني اقىلى مەن ءبىلىمىنىڭ جەتكەن جەرىنىڭ «قوناعى» بولماق. انا ءتىلىن بىلمەيتىن، ءسوز ماعىناسىن ۇقپايتىن، ونى سىيلامايتىن، قادىر-قاسيەتىن تۇسىنە المايتىن، تازا «ماڭگۇرتكە» اينالعان ورىس ءتىلدى ۇرپاققا قانداي وكپە بولۋى مۇمكىن! ءبىراق، سانالارىڭدى تىرىلتە الساڭدار، ءالى دە كەش ەمەس...

تىرىلتە الماساڭدار، وندا الەم تاريحىنان «قۇر الاقان» قالاسىڭدار. سەبەبى، ادام  اتا ۇرپاقتارىنىڭ 70 000 جىلعى تاريحى بۇگىنگى ءبىز سويلەپ جۇرگەن قازاقتىڭ انا تىلىندە جازىلعان. ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعى قاز ادايلار 70 000 جىل بويى وسى تىلدە سويلەپ كەلەدى. بىزدەردىڭ كۇنى بۇگىندە دە ءبىر-بىرىمىزدى ادام دەپ اتايتىنىمىز وسىنى بىلدىرەدى. بۇگىنگى بۇتكىل جەر بەتىندەگى ەجەلگى ەلدەر مەن توپونوميكالىق اتاۋلاردىڭ بارلىعى قازاقشا اتاۋلار. ولاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ ءوز ەلدەرى مەن وزدەرى تۇرعان مەكەندەرىندەگى توپونوميكالىق اتاۋلارىنىڭ ماعىناسىن بىلمەيتىندەرىنىڭ نەگىزگى سىرى دا وسى. مىسالى، مىنا كورشى ورىستار ورىس، روسسيا، موسكۆا، اربات، ساراتوۆ، كەمەروۆا، تيۋمەن، يركۋتسك، كاۆكاز، ءسىبىر، ۋرال، استراحان، كۋزباسس، چەركاسسك، بارىشيەۆكا  سياقتى وزدەرىنە تىكەلەي قاتىستى اتاۋلاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ تۇپكى ماعىنالارىن بىلمەيدى. بىلمەيتىن سەبەبى، ول اتاۋلاردى سول ەل مەن سول جەرلەرگە قويعاندار، بۇگىنگى ورىس اتانعان ەلدىڭ ءوزى ەمەس، ولاردى سولاي اتاعان ءبىزدىڭ ۇلى اتالارىمىز. تۋرا ءبىر اتا-انالارىنىڭ جاڭا تۋعان بالاسىنا «ازان شاقىرىپ» ات قويعانى سياقتى. اتاۋلاردىڭ ماعىناسى تەك قانا اتا مەن انالارىنا بەلگىلى بولعانى سياقتى. بالاعا ماعىناسىن ايتپاساڭ، ارينە بىلمەيدى. بۇل تۇجىرىمنىڭ جالعىز ورىستارعا ەمەس، بۇكىل الەم ەلدەرىنە قاتىسى بار. سەبەبى، قازاق ەڭ العاشقى ەل، ياعني ادام اتانىڭ «قاراشاڭىراعىنىڭ» يەسى، ال وزگە ەلدەردىڭ ءبارى بىزدەن (قازاقتان) ەنشى الىپ، ءبولىنىپ تاراعان ەلدەر بولىپ تابىلادى. ەسكە ۇستا! ەجەلگى ۇلى دەرجاۆا، ياعني بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ ءتۇپ اتاسى كوشپەلى قازاق ەلىنىڭ ءتىلى ەش ءبىر ەلدىڭ تىلىمەن بۋدانداسپاعان. قىسقاسى، ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىز تاريح ساحناسىنان كەتەر بولسا بۇكىل الەم تاريحىنان ايرىلادى.

اتالارىمىز وزدەرىنىڭ اسىل ۇلدارىنا ولاردىڭ تەگى ەتىپ قۇرمەتتەپ بەرگەن لاقاپ (ماداق) اتى وسى «ءاز»  اتامىز بولىپ تابىلادى. مىسالى، ءاز ناۋرىز، ءاز  تۇرىك،  ءاز جانىبەك، ءاز تاۋكە، ءاز-زاحير (بەيبارىس سۇلتان)، ازىرەتى سۇلتان (قوجا احمەت ياسساۋي)، ازىرەتى راسۋل (مۇحاممەد پايعامبار)، ازىرەتى ءالي، ازىرەتى ومار، ازىرەتى وسپان، بابا تۇكتى شاشتى ءازيز، بابا تۇكتىنىڭ اكەسى كەرەمەت ءازىز،  ءابدۋل ءازيز باب (الاشا حاننىڭ اكەسى)، قارابۋرا ءاز اۋليە (بۋراحان ءازى)، ءاز ەلباسى (نازارباي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى) ت. ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى.

ءاز ءسوزىنىڭ الەمگە ايگىلى ۇلى اتالارىمىزدىڭ ەسىمىنەن بۇرىن ايتىلاتىنىنىڭ دا، جازىلاتىنىنىڭ دا سىرى وسى. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن. بۇل ەسىم قازاق (از، ازاق، ازىق، ازيا،  ازاۋ (ازوۆ)، ازاۋلى، قاز، قازاق، قازان، قازار، قازىق، قازاقيا، قازاق ءسسر-ى، قازاقستان) دەگەن اتپەن بۇگىنگە جەتكەن ۇلى ەلدىڭ ءتۇپ اتاسى. قازاق اتاۋى ءتۇبىرىنىڭ از بولاتىنى تەك قانا وسىنى بىلدىرەدى. بۇل داۋعا جاتپايتىن تۇجىرىم. بۇعان داۋ ايتىپ، سەنىمسىزدىك بىلدىرگەنىڭ، سەنىڭ تازا ماڭگۇرتكە اينالعانىڭدى، ياعني ادامزاتتىڭ اتاسى مايمىل دەگەن ءدارۆيننىڭ «ءىلىمىن» تولىقتاي باسشىلىققا العانىڭدى  بىلدىرەدى.

تاريح تاعلىمى: بۇل ۇعىمداردىڭ بارلىعىن دۇنيەگە اكەلگەندەر بۇگىنگى قازاق اتانعان ەلدىڭ اتا-بابالارى، ياعني «اۆتورلىق قۇقىق» سولاردىكى. ونى سەن مويىندا، مويىنداما ودان ەشتەڭە وزگەرمەيدى. سەن ولاردىڭ اۆتورلىق قۇقىعىن ەشقاشان تارتىپ الا المايسىڭ.

قازاق حاندارى مەن قاعاندارى باستارىنا كيەتىن باس كيىمدەرىن ءتاج دەپ اتايدى. بۇل  ادام اتانىڭ (ادايدىڭ) ءبىرىنشى نەمەرەسى تازىكە (ءاز اكە، تاز اكە) اتامىزدىڭ ەسىمى. قازاق بيلەۋشىلەرى، سوعان سايكەس بۇكىل قازاق حالقى اتالارى مەن اكەلەرىن وسىلاي سىيلاعان. اتاعا دەگەن قۇرمەتتىڭ ەڭ بيىك شىڭى وسى بولسا كەرەك-تى. بۇكىل الەم ەلدەرىمەن قاس بي (كاسپيي) دەپ مويىندالعان ۇلى اتالارىمىز  تاريحتى ءبىر اۋىز سوزبەن وسىلاي جازعان.  بۇدان اسقان دانالىق بولۋى مۇمكىن بە؟

قازاقتىڭ ءسوز جاساۋ قاعيداسىندا «ز» مەن «ج» دىبىسى ءبىر  ماعىنادا  قولدانىلا بەرەدى. مۇنداي ءبىر، نەمەسە بالاما ماعىنا دا قولدانىلاتىن دىبىستار تەك قانا «ز» مەن «ج» ەمەس. بۇل قاعيدا باستاۋىن ا مەن ءا دىبىcتارىنان الادى. مىسالى: اد - ءاد، ماد - ءماد، اۋا - اۋە، اسىل - ءاسىل، اسەم - اسەم، اجا - اجە، اس - ءاس، ارى - ءارى، الي – ءالي، اق - اك، از - ءاز، تاز - ءتاز، باز – ءباز، ءناز-ناز، ءقازىر - كازىر ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى.

ءاز اۋليە اتامىزدىڭ وسى بۇگىنگى قازاق اتانىپ جۇرگەن ۇلى ەلدىڭ ءتۇپ اتاسى ەكەندىگىنە كوزىمىزدى تولىقتاي جەتكىزۋ ءۇشىن ءاز اتامىزدىڭ ەسىمىنە بايلانىستى ۇعىمداردى، ياعني ەسىمدەر مەن اتاۋلاردى سارالاپ كورەلىك:

«قارابۋرا ءاز اۋليە ەسىمى قىزىلوردا قالاسىنداعى كوشەگە بەرىلدى» (ە. ءابىل «ەگەمەن قازاقستان». 2010.- №4-5. 11قاڭتار. 6 بەت).

«قالمادى-اۋ ءاز اۋليە سيىنباعان» (ەرتىلەۋدىڭ تەرمەسى).

«- وسى جۇرتتىڭ ەسى اۋىسقان عوي دەيمىن، ءسىڭىرى شىققان بىرەۋدى «بەكەت!»، «بەكەت!» دەپ ءاز اۋليە تۇتادى، بىزدەن نەسى ارتىق ونىڭ؟ – دەپ قىزعانىش بىلدىرەدى» (قابيبوللا سىديىق ۇلىنىڭ (1934-2001)  «بەكەت اتا» كىتابىنان).

«شىڭعىسحان، ءاز جانىبەك، ايقاراق كەرەيحان، تاۋەكەل حان، ابىلاي حاندار نە ىستەيمىن دەسە دە قولدارىندا بولدى، ءبىراق مۇنداي تىرلىككە بارماعان، ولار ەل مۇددەسىن بارلىق كەزەڭدە جەكە مۇددەدەن جوعارى قويا بىلگەن» (ىلەسبەك بايجانوۆ. «تەكتىلەر» – دەپ كىمدى ايتادى؟).

«اتىڭنان اينالايىن، ءاز ايىرتاۋ!» (ت. جالمۇرزەنوۆ، «قازاق جەرىنىڭ حيكمەتتەرى». ايىرتاۋ اۋدانى. «الاش ايناسى» گازەتىنەن).

«قىسقاسى، قوساي-ەرەكشە ءقادىرلى ءاز اۋليە. قوساي ۇرپاقتارى قوسايدىڭ ءقابىرىن تاۋىپ، باسىنا مازار كوتەرىلىپ، يگىلىكتى ءىس ىستەۋدە» (كوپبول دەمەسىن ۇلى: «اداي تاريحىن ەكىمىڭجىلدىقتان ءارى ىزدەۋ كەرەك». 19 تامىز 2012 ج).

«ءاز اۋليە مەن ءبايتى - 1980-جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا ۇستىرتتەن ءبايتى كەشەنى ءۇستىرتتىڭ تەگىستىگىندە ورنالاسقان ءۇش قورعاننان تۇرادى» (س.قوندىباي. «كيەلى ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى اۋليەلەر مەن زيارات ەتۋ ورىندارى»).

«...ءاز ساحابالاردىڭ ونەگەگە تولى ومىرىنەن، يسلامنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنان الىنعان دۇنيە» (ق.جولدىباي ۇلى: «سوپىلىق جولى – اۋىر جول، ۇستانساڭ ونى ءتاۋىر جول...»).

«سول وتكەن-كەتكەن از-اۋليەلەردىڭ فەنومەنىن بۇگىنگى عىلىم قانشاما شارىقتاپ دامىسا دا                    ءتۇسىندىرىپ بەرە الماي كەلە جاتقانى جانە جاسىرىن سىر ەمەس» (ش.ەسەنوۆ ات. كمتيۋ كىتاپحاناسى.  جاڭاي - سانازار اۋليە (سانەكەم) (تۋعانىنا 250 جىل).

 «ازاتتىقپىز دەپ جۇرگەن سەندەر سەنزۋرا قولداناسىڭدار باسقالارعا نە جورىق، قورىقساڭدار جاۋىپ تاستاڭ، از-اۋليە بولماي». («ەرەۋىلشى مۇنايشىلار – الاڭدا، زاڭگەرى – اتىراۋ تۇرمەسىندە». 13 جەلتوقسان 2011 ج. گازەتتەن).

«كاير قالاسىندا تۇركى حالىقتارىنا جانە تىكەلەي قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى عاجايىپ ساۋلەت ەسكەرتكىشى مىسىر مەن سيريانىڭ XIII عاسىرداعى ۇلى بيلەۋشىسى سۇلتان ءاز-زاحير بەيبارىس سۇلتاننىڭ مەشىتى بار» (عالامتور ءدىني سايتىنەن).

«حالىقتىڭ ەجەلگى نانىم-سەنىمىندە ناۋرىزدىڭ العاشقى ءۇش كۇنىندە جەر-كوكتى جارىپ ەرەكشە دىبىس ەستىلەدى. مۇنى تەك قانا جۇماقتان شىققان قوي، جانە ونى باعىپ جۇرگەن قويشى عانا ەستيدى. بۇل كۇنى بۇكىل تابيعاتقا، تىرشىلىك يەسىنە، وسىمدىك، جان – جانۋارعا ەرەكشە سەزىم، قۋات، قاسيەت نۇرى قۇيىلادى. سول سەبەپتى، حالقىمىز «ءاز بولماي، ءماز بولمايدى» دەگەن. ءماشھۇر ءجۇسىپ: «قازاقتىڭ قازاق بولعاندا، وزىنە ارنالعان، سىباعاسىنا تيگەن جالعىز مەيرامى – ناۋرىزناما» — دەگەن ەكەن. ال، ءسابيت دونەنتايەۆ – «بۇل مەيرام — ءدىن مەيرامى ەمەس، ۇلت مەيرامى» — دەپ ايتقان. ريمدىكتەر جىلدىڭ ءبىرىنشى ايىن سوعىسقا تيىم سالۋشى قۇداي مارتيۋستىڭ اتىمەن «مارت» دەپ اتاعان» («ايتابەر! تانىمدىق بلوگتۇعىرى» سايتىنەن).

«ءاز - ناۋرىز. ...ءاز ءسوزىنىڭ جاقسى، يگى دەگەن ماعىناسى بار، وسىعان قاراپ، ايازدىڭ بىتكەنىن، جاقسى كۇننىڭ كەلگەنىنە بالاپ ءاز اتىن قويسا كەرەك-تى. ...وسى مەزگىلدە قازاق حالقى جەتى دامنەن قۇرالعان كوجە جاساپ، ءوزارا قىدىرىسىپ، ءماز بولادى، بۇل ءداستۇردىڭ كوپتەگەن اۋدانداردا قالپىن بۇزباي ساقتالعانى كوپشىلىككە ايان. ...ءاز كەلگەندە كىر جۋىپ، تىرناق الۋعا بولمايدى. «ءاز كەلمەي، ءماز بولماس، شاڭقان كەلمەي، ءبوز بولماس، شاعالا كەلمەي، جاز بولماس». ...ءاز دۇركىرەپ وتە شىعادى، ءاز كىرگەندە قوي جايىلماي كوككە قاراپ تۇرادى. جازعى تۇرىم ساعىم اسەرىنەن بۇكىل تابيعات تۇنىق بولىپ كورىنەدى» (مايەك ەرەن بازارى سايتىنەن).

       «جىل باسى ءاز-ناۋرىز. سول سەبەپتى، حالقىمىز «ءاز بولماي، ءماز بولمايدى» - دەيدى.

       «قوش كەلدىڭ، مەرەيلى ءاز ناۋرىز! قازاقتار بۇل مەيرامدى ءاز-ناۋرىز مەيرامى - دەپ تە اتايدى.

       «ەلباسى قازاقستاندىقتاردى ءاز-ناۋرىز مەيرامىمەن قۇتتىقتادى».

       «تاۋكە حان، از-تاۋكە مۇحاممەد ءباھادۇر».

       «ءاز-زۋباير يبن ءال-اۋۋام. 594 جىل. تۋىلعان جەرى: مەككە، ساۋد ارابياسى. قايتىس بولعان ۋاقىتى: 656 جىل».

       «ءاز ءسوزى تۋرالى "ناۋرىز تويى" كىتابىنان وقىعانىمدى جازايىن. ەرتەدە كوكتەمدە قويشىلار قار ەرىپ بىتە باستاعان كەزدە اسپاننان كوكتىڭ ازداپ كۇركىرەگەنىن بايقايدى ەكەن. ول ءبىر قىستىڭ ءبىتىپ كوكتەمنىڭ باستالعانىن بىلدىرەتىن تابيعاتتىڭ ءبىر بەلگىسى بولسا كەرەك. وسى قۇبىلىستى "ءاز ءجۇردى" دەپ اتايدى».

       «ۇستازدى اتاڭنان دا ءاز تۇت».

       «ءاز - تازا دەگەن ءسوز».

       «ارمىسىڭ، ءاز بابا» (كىتاپ).

       «الا قالجىڭ، اقتاي كۇلكى ءاز-شىنى ارالاس اق جارىلعان كۇلكى».

       «ءاز – ءزالزالا - دىرىلدەۋ، سىلكىنۋ)، «ءاز – ءزايتۋن – جىلى جاقتا وسەتىن سارعىش وسىمدىك» (قۇران كارىم اۋدارماسىنان).

       «كوزى مىقتى: ا) سوقىر بولدى، ءاز بولدى» (فرازەولوگيالىق سوزدىكتەن).

       «جۇرەگىنە ءاز-ۇلتى ءۇشىن ءبىلىم نۇردى جيناعان» (ءاز ءسوزىنىڭ ماعىناسى سايتىنەن).

       «وسىنداي پىكىردى ءال-مازيري، ءاز-زۋرقاني سەكىلدى جانە ت.ب. يمامدار ايتقان» («مۇسىلمان» سايتىنەن).

       «اللاھ ءار نارسەگە كەپىل» ( قۇران كارىم. ءاز – ءزۇمار سۇرەسى؛ 62).

       «جىندار مەن ادامزاتتى وزىمە قۇلشىلىق قىلۋلارى ءۇشىن عانا جاراتتىم» (ءاز-زاريات سۇرەسى؛ 56).

       «مۇنىمەن قوسا سول ماسەلەدەگى ءاز ساحابالاردىڭ ايتقان سوزدەرى مەن بەرگەن» (يمام اعزام ءابۋ حانيفا).

       «كەزىندە «جەتى ادامعا جان بەرگەن» اتانعان ءاز ءمۇسىرالى پىرمەن بىرگە...» (وسى جۇرت المەرەكتى بىلە مە ەكەن؟).

    -  ءاز كوزى كورمەيتىن (سوقىر) ادام دەگەن ماعىنادا دا قولدانىلادى. بۇل ادامزات ساناسى دامۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭىنىڭ بالاما اتاۋى. ادامداردىڭ ءبىلىمسىز جانە از كەزى.

    -   ءاز (از) اتا ەسىمى ادام ەسىمدەرىنىڭ بارلىعىنىڭ الدىندا ءبىرىنشى بولىپ اتالاتىنى ءازدىڭ بۇكىل قازاق اتانعان ەلدىڭ ءتۇپ اتاسى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ال بۋراحان ءازى دەگەنىمىزدە بۋراحان ءاز اتامىزدىڭ بالاسى دەپ تۇر. سەبەبى، قازاقتا «ي»، «ي»، «ى»، «ءى» دىبىستارى بالاسى، ۇرپاعى دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. مىسالى،  بورتە ءبورى (شىڭعىسحاننىڭ ارعى اتاسى بورتە  ءبورىنىڭ (الشىننىڭ) بالاسى، ابۋباكىر كەردەرى (ابۋباكىر كەردەرىنىڭ بالاسى)، قادىر ءمىرزا-الى، جۇگىنەكى، تۇڭعىشباي ءال تارازى،  اكىم تارازي، توقتامىس جارى ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى.

    -    ءاز اۋليە ماڭعىستاۋداعى 360 اۋليەنىڭ ەڭ ءبىرىنشى باس اۋليەسى، ياعني ول بۇگىنگى كۇنگە قازاق دەگەن اتپەن جەتكەن ەلدىڭ ءتۇپ اتاسى.

    -   ءاز اتامىزدىڭ ەسىمى جوعارىدا كورسەتىلگەندەي جانىڭا ەڭ جاقىن، ءازيز دە اياۋلى، دانىشپان جانە ارداقتى ادام دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى.

    -   ءاز اتامىزدىڭ ەسىمىنەن تومەندەگىدەي ۇعىمدار دۇنيەگە كەلدى: ا. ءاز (ءاز اتا)، ءازي (ءازدىڭ بالاسى)، ءازيز (ەڭ اياۋلى جان)، ءازىم (مەنىڭ ءاز اتام)، ءازىر (ءازىر بولدى)، ازىرەت (ازىرەتى سۇلتان)، ازىرلەۋ (دايىنداۋ)، ءازىل (ءازىلقوي، ازىلدەۋ)،  ءاز بولۋ (كورمەي قالۋ)، ازەر (ارەڭ)،  ءماز (قۋانۋ)، ءمازىر (اس ءمازىرى)، ءۋازىر (قازاق حاندارىنىڭ باس ءۋازىرى جانە قىرىق اقىلشى، كەڭەسشىلەرى)، كازىر (ۋاقىت)، ءجازيرا (كەڭ دالا)، ءال جازيرا (اراب ءباسپاسوزى)،  ءازىربايجان (ۇلت اتاۋى)، تازىكە (ءاز اتامىزدىڭ لاقاپ ەسىمى، اداي اتانىڭ ءبىرىنشى نەمەرەسى)، ءاز اكە، ءاز ناۋرىز (ءازدىڭ بالاسى ناۋرىز)، ءاز جانىبەك (ءازدىڭ بالاسى جانىبەك)، ءاز تاۋكە، ازدەر (قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىندەگى زىكىرشىلەر مەن ارنايى ازان شاقىراتىن ازانشىلار)، نازىك، ءنازيرا، ءنازيپا، ءۋازيپا، ءجازيرا، ازىمگۇل، ءازىرحان، ءازىرباي  (ادام ەسىمدەرى)، ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى.

    ءا. از (ءاز اتا)، ازي (ازدىڭ بالاسى)، ازيا (ازيا قۇرىلىعى)،  ازاق، ازان، ازار، ازاۋ (ازاۋلى ەلى مەن ازاۋ (ازوۆ) تەڭىزى، ازىق، قاز، قازاق، قازان، قازار، قازىق، قازاقيا، قازاق ءسسر-ى، قازاقستان ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءار كەزەڭدەردەگى اتاۋلارى؛ تاز - ا. رۋ اتى، ءا. باسىنا شاش شىقپاعان، نەمەسە شاشى از ادام، تازشا بالا، گاز، ساز (اۋەن)، ساز سىرناي (مۋزىكالىق ۇرمەلى اسپاپ)، سازگەر،  باز (باز كەشۋ)، ناز (نازدانۋ)، نازىم، قازىم، جازىم (ادام ەسىمى)، ازىق، قازىق، قازۋ، قازىنا، قازىرەت، قازينە، قاز تۇرۋ، قاز باسۋ، قاز-قاز باسۋ، قازا (قازا بولۋ)، جازا (جازالاۋ)، تازا (تازالاۋ) ت.ت. وسى ۇعىمداردىڭ بارلىعىنىڭ اۆتورى ءبىزدىڭ ءاز اتامىزدىڭ ۇرپاقتارى بولىپ تابىلادى. بۇل داۋعا جاتپايدى.

       اق (اع) – اقيقات (شىندىق) پەن اعانىڭ ءسوز ءتۇبىرى. وسى تۇبىردەن ەڭ اسىل سوزدەر قۇرالادى. مىسالى،  انانىڭ اق ءسۇتى، اق نەكە، اق ورامال، اق نيەت، اق تىلەك، اق جول، اق ادال مال، اقشا قار، اعا، اعارۋ، اقىل ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى. بۇل ۇعىم اداي شەجىرەسىندە ادام اتانىڭ بەسىنشى بۋىن ۇرپاعى اقپان ەسىمىمەن حاتتالعان. بۇگىنگى قازاقتىڭ سوزدىك قورىنداعى «بەستىك» باعا العاندار وسىلار. ماڭعىستاۋدىڭ باس قالاسىنىڭ اقتاۋ اتالىپ جۇرگەنىنىڭ دە سىرى وسى. بۇل داۋعا جاتپايدى.

      ازا – ازا تۇتۋ (قايعىرۋ، جوقتاۋ)، تازا،  قازا، جازا، نازا ت.ت.

      ازاق – قازاق دەپ اتالماستان بۇرىنعى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەجەلگى اتاۋى. بۇل ەسىمنىڭ ازاۋ (ازوۆ تەڭىزى)، ازاۋلى ەلى، ازىق دەگەن نۇسقالارى دا بار.

    -   ەجەلگى جازبالاردىڭ بارىندە قازاق حاندارىنىڭ 40 ءۋازىرى بولاتىندىعى ايتىلادى. قاسيەتتى قىرىق سانى قۇنانورىستاردىڭ لاقاپ اتى. بۇل جەردە وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي ءۋازىردىڭ ءسوز ءتۇبىرى ءاز، ياعني ءۋا (ۋا)، ءاز، ءىر (ءبىر، ءپىر) دەگەن بىرىككەن سوزدەردەن تۇرادى.  ۇشەۋى دە باستاۋ، ياعني ءبىرىنشى دەگەن ماعىنا بەرەدى. مىسالى، ۋا، حالايىق! ۋا، باتىر! ۋا، جاماعات!. ءازىمىز ءسىرا ءاز، بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ قاز اعاسى. ءبىر (ءبىرىنشى) مەن پىرگە (ۇستاز) تۇسىنىك بەرۋدىڭ ءوزى ارتىق.

         «142. ءارى ءبىز مۇساعا وتىز ءتۇن (بەلگىلەپ)، ۋادە ەتتىك. كەيىن ونى ونمەن تولىقتىردىق. ونىڭ راببىسى بەلگىلەگەن ۋاقىت قىرىق كۇنگە تولدى. مۇسا باۋىرى ھارۋنعا: «ەلدە مەنىڭ ورنىما قالىپ تۇزۋلە (تۋرالىققا شاقىر) جانە بۇزۋشى-بۇلدىرۋشىلەردىڭ جولىنا ەرمە»، - دەدى (ءال-اراف سۇرەسى). ءتاپسىر: 30 سانى نۇق پايعامباردىڭ رۋى قوسايلاردىڭ ساندىق اتاۋى. ال، ون سانى اداي اتانىڭ قاراشاڭىراعى مۇڭالداردىڭ (مونعولداردىڭ) ساندىق اتاۋى. ەكەۋى قوسىلىپ قاسيەتتى عايىپ ەرەن قىرىق شىلتەندى جانە سونىمەن قاتار قازاق حاندارى مەن قاعاندارىنىڭ 40 ءۋازىرىن قۇراپ وتىر. كۇنى كەشەگە دەيىنگى بۇكىل الەم ەلدەرىن جاقسىلىققا جەتەلەگەن، حان مەن قاعانداردىڭ حاق جولدان اۋىتقىماۋىنا كەپىل بولعان وسى 40 ۋازىرلەر بولاتىن. ولار كەزىندە بۇكىل الەم ءاز تۇتقان، ماڭعىستاۋدىڭ 360 اۋليەسىنىڭ باس اۋليەسى، ياعني قازاق دەگەن اتاۋمەن بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن ۇلى ەلدىڭ ءتۇپ اتاسى ءاز اۋليەنىڭ ءىزىن جالعاعان، ۇلى كەمەڭگەرلەر بولدى. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ تاعى ءبىر اياتىنىڭ سىرىن اشۋ ماعان بۇيىرعان ەكەن.

    -  جوعارىدا ايتقانىمداي، ءتۇپ اتامىز ءازدىڭ ەڭ ءبىرىنشى دەگەن ماعىناسى  بار. جىل باسى ناۋرىز اتامىزدىڭ ەسىمىنىڭ الدىندا ءاز اتامىزدىڭ ەسىمىنىڭ اتالاتىنى ناۋرىزدىڭ دا (نۇح پايعامباردىڭ)  ءاز اتامىزدىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ناۋرىزدىڭ نۇح پايعامباردىڭ لاقاپ اتى ەكەندىگىنىڭ ايداي ايعاعى ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ مالعا جەم سالاتىن، نەمەسە سۋ قۇياتىن استاۋدى ناۋا دەپ اتاۋى بولىپ تابىلادى. ناۋا (ناۋرىز) بۇل جەردە كەمەنىڭ بالاما ماعىناسىن بەرىپ تۇر.

     -  ەجەلگى اڭىزداردىڭ بارىندە دە ءاز كۇنىن تەك قانا جۇماقتان شىققان قوي، جانە ونى باعىپ جۇرگەن قويشى عانا ەستيدى دەلىنەدى. مىنە وسى اڭىز قازاق دەگەن اتپەن بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن ەلدىڭ ءتۇپ اتاسى ءاز اۋليە اتامىزدىڭ عۇمىر كەشكەن جەرى دە، مولاسى دا ماڭعىستاۋدا ەكەنىن ايعاقتاي الادى.  ەڭ العاش دالانىڭ جابايى اڭىن قولعا ۇيرەتىپ، قويعا اينالدىرعان شوپان اتانىڭ مولاسى دا وسى وڭىردە.

     -  ءاز اۋليە قورىمى ورنالاسقان ءۇستىرت ءوڭىرى (قىر) اتى ايتىپ تۇرعانداي بۇكىل جەر بەتىندەگى ەڭ ۇلكەن قۇرىلىق ءاز (از) اتامىزدىڭ ەلى ورنالاسقان از-يا قۇرىلىعىنىڭ ورتالىعى بولىپ تابىلادى. ءۇستىرتتىڭ ەجەلگى اتاۋى سىندى. ول ءقازىر شەتەل جازبالارىندا سيناي تاۋى دەپ جازىلىپ ءجۇر. كەزىندە وسى جەردە الەم استاناسى سيون قالاسى بولعان.

     - نۇق پايعامبار زامانىندا ادام بالاسى ازعىنداپ، ولار اللانىڭ بۇيرىعىمەن توپان سۋعا قارىق بولعاندا، سول اپاتتان اللانىڭ قالاۋىمەن كەمەگە ءمىنىپ امان قالعان از (ءاز) حالىق.

     - ءاز اۋليە قورىمى ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويى مەن قىردىڭ شەكارا بيىك ەرنەۋىنە جاقىن جەردە. ەجەلگى ەسەن-قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان وڭىردەگى سيسەم اتا قورىمىنان 24 كم جەردە ورنالاسقان. قورىم توبە باسىنداعى ەسكى تاس ۇيىندىسىنەن تۇرادى. باسىنا «ءاز» دەگەن جازباسى بار، تاس بەلگى قويىلعان. كەيبىرىندە ادايدىڭ «جەبە» تاڭباسى سالىنعان، اۋماعى 50 x 100 مەتر شاماسىندا. قورىمنىڭ وتە ەسكى زامانداردان قالعان جادىگەر ەكەندىگى ايقىن بايقالادى.

       ءاز اۋليە قورىمى ورنالاسقان ايماقتى ادامزاتتىڭ ەڭ العاشقى ۇلى مادەنيەتىن دۇنيەگە اكەلگەن، بۇكىل الەم ەلدەرى ءوز تەكتەرىن تاراتاتىن ەجەلگى ماد (مان اداي) پاتشالىعىنىڭ استاناسى بولعان دەپ تە باتىل تۇجىرىم جاساي الامىز. سەبەبى، مان اتا بەيىتى دە، ادايلاردىڭ «استانا» قورىمى سيسەم اتا دا، ادايدىڭ اتاقتى ءپىرى بەكەت اتا جاتقان وعلاندى (وعىز) اتامىزدىڭ قورىمى دا، ەڭ ەجەلگى ءبايىتى مەن قارا موڭكە كەشەندەرى دە، ەڭ العاشقى ارحاردى قولعا ۇيرەتىپ قويعا اينالدىرعان شوپان اتا قورىمى دا، ءتىپتى ەڭ العاشقى اعىن سۋعا وزەن دەپ ءوز ەسىمىن بەرگەن وزەن (بۇزاۋ) اتامىزدىڭ اتىنداعى قالا دا  وسى ايماقتا. بۇل ايماق ەجەلگى بۇزاۋ (جەمەنەي) ەلى بوزاشى مەن اقشىمىراۋ، ادايلاردىڭ قاراشاڭىراق يەلەرى مۇڭال جارىلاردىڭ مەكەنى قىزانمەن كورشى. اقشىمىراۋ دا بۇزاۋ-جەمەنەيلەر، قىزاندا مۇڭال جارىلار كۇنى بۇگىندە دە مەكەندەيدى. بۇل وڭىردەگى ەجەلگى قورىمداردىڭ بارلىعى دەرلىك وسى رۋلاردىڭ رۋلىق قويىمدارى.

    -   دەمەك، ماد پاتشالىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان مان ادايلار بۇل جەردە پاتشالىق قۇرا باستاعاندا قاس بي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋ تولقىنى وسى قىردىڭ جيەگىنە سوعىپ جاتقان، ياعني ول كەزەڭ دە ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويىندا سۋ بولعان. ال ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويىنىڭ سۋى تارتىلۋى سوڭعى نۇح پايعامبار زامانىنان بەرگى  داۋىرلەر ىشىندە بولعان وزگەرىستەر دەپ باتىل تۇجىرىم جاساي الامىز.

   -  ماڭعىستاۋدى مەكەندەگەن ەڭ العاشقى ادام اتا، مان اتا قاۋىمى مەن ولاردىڭ قاراشاڭىراعى ءاز اۋليە اتامىزدىڭ ەلى دە، ولار قۇرعان الەمدىك ۇلى دەرجاۆا ماد پاتشالىعى دا وسى ءبىز سويلەپ جۇرگەن قازاقتىڭ انا تىلىندە سويلەگەن.

        قازاق حالقى بۇگىنگى كۇنگە باسىندا از (ءاز)، ازاق، ازان، ازار، ازىق، ازاۋ، ازاۋلى، ازيا (ءازيا) قاز، قازاق، قازان، قازار، قازىق، قازاقيا، قازاق ءسسر-ى، قازاقستان بولىپ بۇگىنگى كۇنگە جەتتىك. سان مىڭداعان جىلداردان بەرى قازاق حالقى «مىڭ ءولىپ، مىڭ ءتىرىلىپ» وسى ءتۇپ اتاسىنىڭ اتىنان ايرىلماي كەلەدى. جوعارىدا كورسەتكەنىمدەي، قازاق ەلىنىڭ ءتۇپ اتاسى ءاز اۋليە. كۇنى بۇگىندەگى تاريحتا اتتارى قالعان ازاۋلى ەلى مەن ازاۋ (ازوۆ) تەڭىزىنىڭ اتتارى دا سولاردان قالدى. الەمدەگى ەڭ ۇلكەن قۇرىلىقتىڭ از-يا (ءيا، ەجەلگى قيات (قيان) رۋى اتاۋىنىڭ ءسوز ءتۇبىرى، بۇل جەردە سونىمەن بىرگە «ءيا، ءدال سولاي» دەگەن ماعىنادا قولدانىلىپ تۇر) اتالۋى دا وسىدان. ەجەلگى جىر-داستانداردىڭ بارىندە دە، ءتىپتى كۇنى بۇگىنگى جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ سوزىندە مانقىستاۋدى مەكەندەگەن 360 اۋليەنىڭ ىشىندەگى ەڭ ەرەكشە قاستەرلىسى وسى ءاز اۋليە دەلىنەدى. كۇنى بۇگىنگى سوزدىك قورىمىزدا دا «ول نە سونشاما، ءاز اۋليە مە؟»، «نەگە سەن ونى سونشاما، ءاز اۋليە قىلىپ وتىرسىڭ؟»، نەمەسە «تاستاشى ءارى، ءاز اۋليە قىلماي؟» دەگەن ءسوز تىركەستەرىن جەرگىلىكتى حالىق ءجيى قولدانادى. دەمەك، وسى اۋليەلەردىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى دە، ەڭ ۇلىسى دا، ەڭ قاسيەتتىسى دە قازاق دەگەن اتپەن بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن ەلدىڭ نەگىزىن قالاعان، ءتۇپ اتامىز وسى ءاز اۋليە. قازاقتا وسى اتامىزدىڭ ەسىمى دانىشپان، ءازىز (ەڭ اياۋلى) جان دەگەن ماعىنا دا قولدانىلادى. قازاقتىڭ اسىل ۇلدارىنا حالىقتىڭ قۇرمەتتەپ بەرگەن لاقاپ (ماداق) اتى وسى «ءاز» اتامىزدىڭ ەسىمى. مىسالى، ءاز ناۋرىز، ءاز تۇرىك، ءاز جانىبەك، ءاز تاۋكە، ازىرەتى سۇلتان (قوجا احمەت ياسساۋي)، ازىرەتى راسۋل (مۇحاممەد پايعامبار)، بابا تۇكتى شاشتى ءازيز، ءابدۋل ءازيز باب، قارابۋرا ءاز اۋليە (بۋراحان ءازى) ت. ب. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ءاز اتامىزدىڭ اۋلەتتەرى كوبەيىپ ەل اتالىپ، مەملەكەتكە اينالعان كەزدە ولار وزدەرىن ەندى «از» ەمەس «قاز» دەپ اتاپ وسى سوزگە بۇكىل ەلدىڭ، مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ايرىقشا بەلگىلەرىن سىيعىزدى. ال، از-دىڭ الدىندا تۇرعان «قا» بۋىنى قار مەن قارا دەگەن ماعىنا بەرەدى. سەبەبى،  بىرىنشىدەن قار (اقشا قار) اعا مەن اقيقاتتىڭ بالاما اتاۋى، ەكىنشىدەن قارا (قار مەن قارا) ارالاس، الا دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. قازاقتىڭ  الاش، التى الاش ۇعىمدارىنىڭ باستاۋى وسى. مىنە وسىلايشا، «قازاق» دەگەن ءبىر اۋىز سوزگە وسى ءسوزدى ويلاپ تاۋىپ دۇنيەگە اكەلگەن ەلدىڭ بارلىق بولمىسى، تاريحى، مەملەكەتتىك قۇرىلىمى:

     -      قاز تۇرۋ، قاز باسۋ، قاز-قاز باسۋ، قازا بولۋ (ادام ءومىرى)؛

     -      قازىق (ا. قاعىلعان ورنىنان قوزعالمايتىن قازىق؛ ءا. ورنىنان قوزعالمايتىن قازىق جۇرت، ياعني ماڭگى ەل)؛

     -      ءتۇپ قازىق (قازاق ەلى بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ ءتۇپ قازىعى)؛

     -    تەمىرقازىق – ا. ورنىنان قوزعالمايتىن اسپانداعى جۇلدىز. قاراڭعى تۇندە اداسقان جاندار وسى جۇلدىزعا قاراپ جول تابادى. ءا. بالاما ماعىناسى، مادەنيەتى اداسقان (ازعان) ەلدەر قازىق جۇرتقا قاراپ جول تابادى. ادامنىڭ (ەلدىڭ) ۇستانعان باعىتى (ادام بالاسى بىرىگىپ ەل بولۋعا ءتيىس. ماقال: «جالعىز اعاش ورمان ەمەس»)؛

    -     قازى (مەملەكەتتەگى ءادىل بيلىك). اداسقان ەلدەرگە دە، ادامدارعا دا ءبىزدىڭ اتالارىمىز عانا تورەلىك جاساۋعا قۇقىلى بولعان؛

     -     قازي، قازىرەت (ءدىن، ار، يمان)؛

     -     قازينە (قۇدىرەت)؛

     -     قازاۋات (مۇسىلمان ءدىنى ءۇشىن جۇرگىزىلگەن قاسيەتتى سوعىس)؛

     -     قازىنا (مەملەكەت مۇلكى، بايلىعى)؛

     -    قازۋ (ەلدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ)؛

     -    قازبالاۋ (وتكەن تاريحقا ءۇڭىلۋ)؛

     -    قازعانۋ (كۇرەسۋ)؛

     -   ءقازىر (ۋاقىت ولشەمى، قازىرگە دەيىن (وتكەن شاق)، ءقازىر (وسى شاق)، قازىردەن كەيىن (كەلەر شاق)؛ قاز ءبىر، قاز ءپىر دەگەن ەكى بىرىككەن سوزدەن قۇرالعان.

     -  قاز-قاتار (ەڭ ءبىرىنشى دۇنيەگە كەلگەن قازاق ەلىنىڭ ارتىنان قاز-قاتار ءتىزىلىپ وزگە ەلدەردىڭ دۇنيەگە كەلۋى، قاتاردىڭ باسىندا وزگە ەل ەمەس قازدىڭ تۇرۋى تەك قانا وسىنى بىلدىرەدى)؛

     -   قاز-قالپىندا (اينىمايتىن العاشقى بەينەسىندە. قاز  ەلى ءاۋ باستا قالاي بولدى، كۇنى بۇگىندە دە سول قالپىندا)؛

     -   قازاقي (قازاق ۇلگىسى بويىنشا جاسالعان)؛

     -  قازار (ا. قاز – ار (قاز اردىڭ، ياعني ءسوز تۇبىرىندە ار دەگەن ۇعىمى بار بارلىق رۋلار، تايپالار، ەلدەر مەن مەملەكەتتەردىڭ اتاسى. مىسالى، اق (اعا) ارىس، جان ارىس، بەك ارىس، اراپ، پارسى، قازار قاعاناتى، قازار (قاس بي) تەڭىزى ت.ت. )؛

     -   قازان (ا. كۇز ايى: ەگىننىڭ ءپىسىپ، مالدىڭ سەمىرىپ قويماعا، قازانعا تۇسەتىن مەزگىلى، ياعني ادامنىڭ دا، مەملەكەتتىڭ دە ءال-اۋقاتى، ىشەر اسى؛ ءا. وتقا شىدامدى اس پىسىرەتىن ىدىس؛ ب. ەل، جۇرت (قازان حاندىعى))؛

      -   ازان-قازان – بارلىق الەم ەلدەرى، ياعني قازدىڭ ىنىلەرى مەن ۇرپاقتارى، باستاۋ كەزەڭنەن عاسىرلار (100 جىل) مەن داۋىرلەر (1000 جىل) وتكەن سايىن ارالارى الشاقتاپ، تىلدەرى بولەكتەنىپ ءبىرىن-بىرى تۇسىنبەي، ۋ-شۋ بولىپ كەتكەن كەزەڭى)؛

      -   قازاق (ا. قاز اق (اعا)- الەم ەلدەرىنىڭ اعاسى؛ ءا. قاز اق - اقيقاتتىڭ اتاسى، قازاق ەلى)،

      -   قازاق – قاز اق (اق قاز – ەڭ قاسيەتتى، كيەلى قۇس)؛ اتام قازاقتىڭ «اق قۋ مەنەن قاز، اداي مەنەن تاز ەگىز» دەيتىن ماقالدارىنىڭ سىرى وسى.

      -   اتا قاز – (اق قازدىڭ بالاما اتاۋى، ال ەلگە بايلانىستىسى قاز الەم ەلدەرىنىڭ اتاسى)؛

      -  قاپقاز (كاۆكاز) – (ا. ءسوز ءتۇبىرى اپ (اپا) پەن از (قاز)، ياعني قازاقتىڭ اپاسى (اناسى) مەن اتاسىنىڭ اتىنداعى تاۋ. ءا. جەردى قورشاپ تۇرعان ۇلى بيىكتىك، قازاقتىڭ ۇلى تاۋى؛ ب. قاپى، قازاقتىڭ قاقپاسى) تۇگەل سىيىپ تۇر. ءسوز تۇسىنگەن ادامعا بۇدان اسقان دانالىق بولۋى مۇمكىن بە؟! جەر بەتىندەگى قاي ەلدىڭ اتاۋى وسىنداي ءمان-ماعىناعا يە بولا الادى؟! جارايسىڭدار، اتالارىم! ءسوز جاساساڭ، وسىلاي جاسا! تاريح جازساڭ وسىلاي جاز!

         بۇل جەردە ءبىزدى ويلاندىراتىن باستى ءبىر ماسەلە بار. ول قازاق حالقىنىڭ ءوز ەلىنىڭ ورتالىعىن استانا، استانا جۇرت دەپ اتايتىندىعى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، ا-ستان-ا اتاۋىنىڭ قۇرامىندا، ياعني قاق ورتاسىندا ستان دەگەن ءتۇبىر ءسوز تۇر. دەمەك، «ستان» ءبىزدىڭ ءتول ءسوزىمىز. بۇل اتاۋ كەزىندە قازاق دالاسىنىڭ ورتالىعى، ياعني ورتالىق قازاقستان وبلىسىنداعى قازىعۇرت (قازىق جۇرت) تاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن. نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى توقتاعان جۋدى تاۋىنىڭ باسى ەڭ العاشقى «ستان» (ەكى-ۇش كۇركە جانە ۋاقىتشا تۇراق)  بولدى.

        قازاقتا «ستان» دەگەن ءتۇبىر ءسوز تەك قانا ەكىنشى بۋىندا قولدانىلادى. استانا، استان (اۋرۋ استان، داۋ قارىنداستان)، داستان، جاستان،  باستان (و، باستان-اق)، وقىستان، ۇستانۋ، ۇستانباۋ، بوستاندىق، لاستانۋ ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى.  ياعني، ادام بالاسىنىڭ مىناۋ تىرشىلىگى قايدان؟ باستالدى دەگەن سۇراققا نۇق پايعامباردىڭ العاشقى تۇراعى «ستاننان» - تۇركىستاننان باستالدى دەپ جاۋاپ بەرەدى. ولاردىڭ سول كەمە توقتاعان جەردەن كەيىنگى قونىستانعان جەرى، ياعني قوس-قوستان ءۇي تىككەن جەرى قوستاناي. سول قوستى تىككەندەر ادايدىڭ ءۇشىنشى بۋىن ۇرپاعى جانە ەكىنشى نەمەرەسى قوسايلار. بۇل ۇعىمداردىڭ بارلىعىنىڭ ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى، اتاسى) وس بولاتىنى وسىدان. بۇل داۋعا دا، كۇمانعا دا جاتۋعا ءتيىس ەمەس. ەندى وسىنىڭ قاسىنا قوستاناي قالاسىنىڭ ورتاسىن قاق جارىپ وتەتىن وزەن اتاۋىنىڭ توبىل (توبىش - اداي اتانىڭ توعىزىنشى بۋىن ۇرپاعى) جانە سول وبلىستا  اداي اتتى جەر مەن اداي اتتى ەلدى مەكەن بار ەكەنىن قوسىپ قويىڭىز.

سوعان سايكەس، ورىس تىلىندە «ستانيسا» (ءۇي سانى 2-3 ۇيدەن تۇراتىن كىشكەنتاي  ەلدى مەكەن)  جانە ۋاقىتشا تۇراق «ستانسيا» (پوەزداردىڭ 5-10 مينۋت ايالداپ وتەتىن جەرى)، پوليەۆوي ستان (ەگىنشىلەردىڭ ۋاقىتشا تۇراعى)، «وحوتنيچي ستان» (اڭدى ءبىر جەردە جاتىپ ماڭگى اۋلامايسىڭ)، «سەنوكوسنىي ستان» (ءبىر جەردىڭ ءشوبىن ماڭگى شاپپايسىڭ، 2-3 كۇننەن كەيىن باسقا جەرگە اۋىپ قوناسىڭ)  دەلىنسە، بۇل ءسوز پارسى تىلىندە سول ەلدىڭ شەت ايماعىنداعى كولەمى كىشكەنتاي ەلدى مەكەن (پروۆينسيا) دەگەندى بىلدىرەدى.

وسىعان سايكەس ەڭ العاشقى كەمە توقتاپ، كەمەدەگىلەردىڭ تۇراقتاعان جەرى مەن ەلى استانا جۇرت دەپ اتالىپ كەلەدى. وسى ۇلگىنى باسشىلىققا العان بۇكىل الەم ەلدەرى ءوز ەلدەرىنىڭ باسقارۋ جۇيەسى ورنالاسقان قالاسىن استانا نەمەسە باس قالا دەپ اتايدى. استاناسى (باس قالاسى) جوق ەل بولمايدى.

دەمەك، كەلەشەك تە ماڭعىستاۋ مەن تۇركىستاندى بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ رۋحاني استاناسىنا اينالدىرۋ جانە ونى مويىنداتۋ كەلەر ۇرپاقتىڭ ابىرويلى بورىشى بولماق.

تاريح تاعلىمى:  «قازاق» دەگەن ءبىر اۋىز سوزگە ادامنىڭ دا، وسى ءسوزدى ويلاپ تاۋىپ دۇنيەگە اكەلگەن ەلدىڭ دە بارلىق بولمىسى، مەملەكەتتىك قۇرىلىمى: قاز تۇرۋ، قاز باسۋ، قاز-قاز باسۋ، قازا بولۋ (ادام ءومىرى)؛  قازىق، ءتۇپ قازىق (قازاق ەلى بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ ءتۇپ قازىعى)، تەمىرقازىق - ۇستانعان باعىتى (ادام بالاسى بىرىگىپ ەل بولۋعا ءتيىس. ماقال: «جالعىز اعاش ورمان ەمەس»)، قازى (مەملەكەتتەگى ءادىل بيلىك)، قازي، قازىرەت (ءدىن، ار، يمان)، قازينە (قۇدىرەت)،  قازاۋات (مۇسىلمان ءدىنى ءۇشىن جۇرگىزىلگەن قاسيەتتى سوعىس)،   قازىنا (مەملەكەت مۇلكى، بايلىعى)، قازۋ (ەلدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ)، قازبالاۋ (وتكەن تاريحقا ءۇڭىلۋ)، قازعانۋ (قازاق بولۋ ءۇشىن كۇرەسۋ)، ءقازىر (ۋاقىت ولشەمى)،   قازان (ا. كۇز ايى: ەگىننىڭ ءپىسىپ، مالدىڭ سەمىرىپ قويماعا، قازانعا تۇسەتىن مەزگىلى، ياعني ادامنىڭ دا، مەملەكەتتىڭ دە ءال-اۋقاتى،  ىشەر اسى؛ ءا. وتقا شىدامدى اس پىسىرەتىن ىدىس؛ ب.  ەل، جۇرت)، قاز-قاتار (ەڭ ءبىرىنشى دۇنيەگە كەلگەن قازاق ەلىنىڭ ارتىنان قاز-قاتار ءتىزىلىپ وزگە ەلدەردىڭ دۇنيەگە كەلۋى)، قاز-قالپىندا (سول العاشقى وزگەرمەگەن بەينەسىندە)، قازاقي (قازاق ۇلگىسى بويىنشا جاسالعان) تۇگەل سىيىپ تۇر. ءسوز تۇسىنگەن ادامعا بۇدان اسقان دانالىق بولۋى مۇمكىن بە؟! جەر بەتىندەگى قاي ەلدىڭ اتاۋى وسىنداي ءمان-ماعىناعا يە بولا الادى؟! بۇتكىل جەر بەتىندە اتاۋى ءدال وسىنداي ماعىنا بەرەتىن بىردە-بىر ەل بولىپ كورمەگەن، بولا دا المايدى.

قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم، ماڭعىستاۋ