(ادامنىڭ ىس-ارەكەتى پلانەتارلىق وزگەرىستەردىڭ فاكتورى رەتىندە)

I ءبولىم

جاھاندىق جىلىنۋ، وزوندىق رادياسيا، توپىراق ەروزياسى، اۋا مەن سۋدىڭ لاستانۋى... اقىرزاماننىڭ بەلگىلەرى ەكولوگيالىق احۋالدان ءبىلىنىپ جاتىر ما؟ ءبىز نەدەن قورقۋىمىز كەرەك؟ توپان سۋدان، الدە سۋ قورى ازايىپ جاتقاندىقتان ورنايتىن قۇرعاقشىلىقتان با؟

كەرەمەت!.. بارلىق جەكە ماسەلەلەرىمىزدى ۇمىتىپ، گلوبالدىق، پلانەتا ماسشتابىنداعى ۇلكەن پروبلەماعا كەلدىك. نەگە ۇلكەن پروبلەما؟ ەندى، باتىس اقپارات كوزدەرىنە سەنسەك، جاعدايىمىز وتە مۇشكىل عوي. انە-مىنە دەگەنشە، انتاركتيدا ەرىپ، جىلۋ باسادى. كۇن رادياسياسى، قىشقىلدىق جاۋىن – وراسان ءقاۋىپتى. جاقىندا بىرنارسەدەن بولماسا، ەكىنشىسىنەن، نە ۇشىنشىسىنەن، نە تورتىنشىسىنەن (ءپرينسيپتى ءتۇسىندىڭىز عوي: ءبىر ساندى قوسا بەرەسىز) ولەتىن سياقتىمىز. سەنبەيسىزدەر مە؟ ەكولوگ پەن استرولوگتاردىڭ سوڭعى بولجامىنا قاراڭىز (بۇل باسقا استەرويدپەن سوعىلىسۋ ءقاۋپىن ەسەپتەمەگەندە). سەنەسىزدەر مە؟ جوق؟! جوق بولسا، كەرەمەت! ءسىز دۇرىس باعىتتاسىز!

مەن سەنبەيمىن. بۇدان 4،5 ملرد جىل بۇرىن پايدا بولعان جەر شارىمىز تالاي جاندانۋدى باسىنان كەشىرگەن. وسىنشا ۋاقىت مىڭ وزگەرىسكە ۇشىراپ، ساقتالعان جەردى ادامزات قۇرتتى دەۋ  - ۇرەي سەيىلتۋدىڭ امالى عانا.

بۇدان بىرنەشە اي بۇرىنعى جازبالار... امەريكا مەن ەۋروپانىڭ جاھاندىق ماسەلەلەردى «اسقىندىرىپ» لاتىن امەريكاسى مەن ازيا ەلدەرىنە ءوز ونىمدەرىن ساتىپ، «قامقورلىعىن» كورسەتپەك «جاردەمىن» جازام با دەگەم... جالعاسى جازىلعان جوق، ءبىراق بىرنەشە كۇن بۇرىن وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە تاماشا ماقالا تاۋىپ الدىم. لەستەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، پالەوبيولوگ يان زالاسيەۆيچتىڭ لەكسياسىنان الىنعان باستى تەزيستەرىنەن تۇراتىن ماقالانى ءبىزدىڭ وقىرمانعا دا قىزىق بولار دەپ، T§P سايتىنان  اۋداردىم.

باستى قويىلعان سۇراق: شىنىمەن دە ءبىزدىڭ ءتۇر تابيعاتتىڭ يەسى اتانىپ، پلانەتارلىق ماسشتابتا جەرگە اسەرىن تيگىزە الدى ما؟

پلانەتامىزدىڭ (عالامشار دەگەن ءسوز، مەنىڭشە، ۇيلەسە قويمايتىن سياقتى) تاريحى، ارنايى كوميسسيالاردىڭ ۇزاق تالقىلاۋلارى مەن جينالىستارى ناتيجەسىنىڭ شەشىمىمەن، جەكە قۇرامدارعا بولىنگەن. ءبىز العاش جورعالاۋشىلار پايدا بولعان، بۇدان 500 ملن جىل بۇرىنعى فانەروزوي ەونىندا ءومىپ ءسۇرىپ جاتىرمىز. ول ەوننىڭ ىشىندە، ءبىز جەردەگى تىرشىلىكتىڭ كوپ بولىگىنىڭ قىرىلىپ (ونىڭ ىشىندە دينوزاۆرلار دا بار)، سۇتقورەكتىلەردىڭ پلانەتا يەسى بولعان كەزى - بۇدان 65 ملن جىل بۇرىن باستالعان سەنوزوي داۋىرىندەمىز. سول سەنوزويدىڭ ىشىندە ءبىز، مىنە پلانەتامىزدىڭ بيپوليارلى سالقىنداۋىنا بايلانىستى 2،5 ملن جىلعا سوزىلعان تورتتىك كەزەڭىندەمىز. ال، بەس جىل بۇرىن العان رەسمي اتالىم بويىنشا، سوڭعى 11،5 مىڭجىلدىق گولوسەن دەپ اتالادى.

مەنىڭ تالقىعا سالايىن دەگەن باستى تاقىرىبىم: ءبىز باسقا گەولوگيالىق كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەپ ايتا الامىز با؟ اتالمىش يدەيا جاڭا ەمەس، ول گەولوگيانىڭ فورمالدى ديسيپلينا بولىپ قالىپتاسا باستاعانىنان تۋىندادى. جەردىڭ تاريحى جايلى العاشقى تراكتات «تابيعات ءداۋىرى» فرانسۋز كوتەرىلىسىنە دەيىن گراف دە بيۋففونمەن جازىلعان. بۇدان باسقا دا ويشىلدار بولدى: دجوردج پەركينس مارش، العاش امەريكاندىق قورشاعان ورتانى قورعاۋشى؛ انتونيو ستوپپاني، 1880 جىلدارى «انتروپوزوي» تەرمينىن ەنگىزگەن يتاليان گەولوگى؛ ۆلاديمير ۆەرنادسكيي، ادامنىڭ جەر گەولوگياسىنا اسەرىن ءتۇسىنىپ، العاش «بيوسفەرانى»زاماناۋي ماعىناسىندا تۇسىندىرگەن عالىم. ءبىراق، كاسىپقوي گەولوگتار بۇل ويلاردى اقىماقتىق دەپ بىلەدى. ادامدار ۇلى ىستەردى اتقارىپ ءجۇرمىز دەپ ويلايدى ەكەن، الايدا كونتينەنتتەر مەن جانارتاۋلارعا قاراڭىزدارشى، مۇحيتتاردىڭ قۇرىلۋى مەن جۇتىلۋىنا ءمان بەرىڭىزدەرشى – مىنە، ناعىز قايناپ تۇرعان گەولوگيا. وسى ماسشتابتى الار بولساق، ادامنىڭ ءۇستىرت اسەرى ەشتەڭە دە ەمەس سياقتى.

انتروپوسەن يدەياسى جاڭا گەولوگيالىق تەرمين رەتىندە، وزون قاباتى جونىندەگى جۇمىسى ءۇشىن نوبەل سىيلىعىن العان اتموسفەرا حيميگى پاۋل كرۋتسەنمەن ءتۇسىندىرىلدى. سونلا بۇل نە؟ بۇدان 11 مىڭ جىل بۇرىن مۇز ەرىپ، تەمپەراتۋرا جوعارىلاپ، تۇراقتالعان سوڭ الەم ءبىرشاما وزگەردى. ءقازىر ءبىز سوڭعى 300 جىلدا قورشاعان ورتانىڭ تۇراقتى جاعدايى اسەرىنەن جاڭا دامۋ ۇستىندەگى وركەنيەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز.ال، شامامەن 200 جىل بۇرىن ىقپالى بايقالماسا بولمايتىن وزگەرىستەر پايدا بولا باستادى. ونەركاسىپتىك كوتەرىلىس باستالماي تۇرىپ، ول ەففەكت سونشالىقتى ۇلكەن بولماعان-تىن. ستراتيگرافياعا سۇيەنسەك، انتروپوسەن 1950 جىلدارى باستالعان بولۋى مۇمكىن – ءدال وسى نۇكتەدە جەردىڭ تاريحى تاعى ءبىر رەت ءبولىندى.

بۇعان قانداي دالەلدەر بار؟

ستراتيگرافيا – جەر قاباتى مەن ونىڭ جاسىن زەرتتەۋگە ارنالعان گەولوگيا ءبولىمى.

جاڭا زاتتار مەن ماتەريالدار

ءبىز، ستراتيگرافتار، قورشاعان ورتانىڭ وزگەرىسىن گەولوگيا تەرميندەرىندە قاراستىرامىز، تۇسىنىكتى زاتتاردى – مينەرالدار، تۇرلەر، جانسىز زاتتاردى تالدايمىز. بىرىنشىدەن، ءبىز بۇنىڭ الدىن جەردىڭ تاريحىندا بولماعان زاتتەكتەردى جاسادىق. مىسالى، التىننان باسقاسى دەرلىك، بارلىق مەتالدار باسقا ەلەمەنتتەرمەن بىرىگەدى. ادامدار اليۋمينيي، تيتان، موليبدەن سياقتى، تابيعاتتا تازا كۇيىندە كەزدەسپەيتىن مەتالداردى جاسادى.  ءبىز ولاردى ءبولىپ، ءجۇز مىڭداعان توننادا وندىرە باستادىق. مىسالى، XX عاسىردىڭ ورتاسىنان شىعارىلعان اليۋمينيي كولەمى سونشالىق، ونى اسقا پايدالاناتىن فولگا رەتىندە اقش-تىڭ بارلىق تەرريتورياسى مەن كىشكەنە كانادانى جابۋعا بولار ەدى. مەتالداردىڭ ەۆوليۋسياسىن ەلەستەتەيىك: اشىق عارىشتا ولاردىڭ سانى ون شاقتى بولسا، جۇلدىزدار مەن مەتەوريتتەردە 250-گە جاقىن ءتۇرلى مەتال قالىپتاستى، تىرشىلىكسىز جەردە 1،5 مىڭ، وتتەگىلى اتموسفەراداعى جەردە 4 مىڭعا جۋىق زاتتى سانۋعا بولار ەدى. ءبىز گەولوگيالىق تۇسىنىكتە اۋىتقۋشىلىق بولىپ تابىلاتىن، مۇمكىن، تاعى بىرنەشە مىڭ ءتۇرىن جاساعان بولارمىز.

بۇلان باسقا دا كوپتەگەن جاساندى زاتتەك پەن ماتەريالدار بار: قاتتىلىعىنان المازدان كەم تۇسە قويمايتىن - بور ءنيتريدى؛ قالام جاساۋدا قولدانىلاتىن (BIC Crystal-دىڭ وزىندە عانا 100 ملرد-قا جۋىق قالام جاسالعان) ۆولفرام كاربيدى؛ كومىرتەكتى تالشىق؛ گرافەن؛ كەراميكالىق ماتەريالدار؛ شىنى؛ پوليمەرلەر؛ پلاستيك. ولاردىڭ قانشاماسى جاسالىندى؟ ەشكىم دە ەسەپتەي المايتىن شىعار.

(جالعاسى بار...)

قۇرالاي يسايەۆا