1ء-ساۋىر - الدار كوسەنىڭ تۋعان كۇنى دەپ سوناۋ بالا كەزدە قىزىق، كوڭىلدى كۇن سياقتى وتكىزەتىنىمىز ەستەرىڭىزدە شىعار؟ بالا كەزدە ءساۋىردىڭ ءبىرىنشى كۇنىن الدەكىمدى الداپ، كۇلدىرىپ، قورقىتىپ، سوعان كۇلىپ، ءماز بولاتىن كۇن دەپ تۇسىنەتىنمىن ءوز باسىم. جىلدا ءبىر ءازىل، جىلدا ءبىر الداۋ. ۇلكەندەردى "ءسىزدى پالەنشە شاقىرىپ جاتىر" دەپ الداپ كەلەتىنبىز. ول كەزدە تەلەفون اتاۋلى جوق. سوندا دەيمىن، الگى ۇلكەن كىسى، راسىمەن دە، سەنە مە، بالانىڭ كوڭىلىن قالدىرمايىن دەي مە، الدە كۇننىڭ قاي كۇن ەكەنىن ەلەمەي مە، ايتەۋىر، سول ءبىر قاتقان جارتاستاي جاتتاندى الداۋعا سەنىپ، شاقىرعان جەرگە باراتىن. الدانعانىن بىلگەندە، ءبىزدى ءبىر سوگىپ الىپ، قايتىپ كەتەتىن.

سول كەزدەرى الداۋعا، ازىلدەپ بولسا دا وتىرىك ايتۋعا بولمايدى دەپ ەسكەرتپەپتى ەشكىم. اتا-انامىز كەڭەس زاماننىڭ ادامدارى بولعانعا ما، ول كىسىلەر دە ەسكەرتۋ ايتپاپتى ءدال سول كۇنى. باسقا كۇندەرى ارينە وتىرىك ايتپا، الداما دەپ ايتادى. ءبىراق ءدال سول الدار كوسەنىڭ تۋعان كۇنىندە ەرىك بەرەتىن.

بەرتىن قاراي وسە كەلە، وقي كەلە، ازىلدەپ بولسا دا وتىرىك ايتۋعا بولمايتىنى، ءتىپتى كەيبىر جانداردىڭ تۇسىنىگىن بويىنشا تەك قاتاڭ ەرەجەلەردەن عانا تۇراتىن يسلام ءدىنىنىڭ وزىندە ورىندى، شىندىققا ساي ازىلگە رۇقسات بار ەكەنىن بىلدىك. بىلدىك تە، ابايلاپ سويلەۋدى ۇيرەندىك.

ەرتەڭ سول ءبىر جاتتاندى ادەتپەن الدار كوسەنىڭ تۋعان كۇنى دەپ، كۇللى قازاق ورىندى-ورىنسىز، بولسىن-بولماسىن سانى كوپ، ساپاسى جوق ازىلدەردى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تاراتىپ، وزگەنى الداپ، قورقىتاتىن بولادى، ادەتىنشە. ەندەشە، يسلامدا ءازىل تۋرالى نە ايتىلعان ەكەن، سول تۋرالى توقتالسام.

قانداي ءازىل بولماسىن ءوز مولشەرىندە بولسا، ياعني، تاماققا قوسىلعان تۇزداي اڭگىمەنىڭ ءدامىن كەلتىرمەك. ارتىق ايتىلعان كەزدە، تۇزى كوپ تاماق سەكىلدى جارامسىز بولىپ قالۋى مۇمكىن. كوپشىلىكتىڭ تۇسىنىگى بويىنشا يسلام تىيىمدار مەن بۇيرىقتاردان عانا تۇرادى ەكەن. جوق، قاتەلەسەسىز. يسلام ادام ءومىرىن بارىنشا جەڭىل، جايلى، ءماندى ەتۋگە تىرىساتىن جۇيە. يسلامدا دا ازىلگە ورىن بار. 

اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) ءومىربايانىنا كوز جۇگىرتسەك، سالماقتى، سابىرلىلىعىنا قاراماستان، ۇنەمى جىميىپ جۇرگەنىن جانە ورنىمەن ازىلدەسكەنىن وقيمىز. ول كىسى ۇلكەنگە دە، كىشىگە دە جۇمساق ازىلدەر ايتقان ەكەن. ادامدار ودان: «ۋا، اللا ەلشىسى، ءسىز دە ءازىل ايتاسىز با؟» دەپ سۇراعاندا: «ءيا، مەن ءازىل ايتامىن، ءبىراق اراسىنا وتىرىك ارالاستىرمايمىن» - دەپ جاۋاپ بەرگەن. (تيرميزي).

سونداي-اق، پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءازىلدىڭ وزىندە وتىرىكتى تاستاعان ادامعا ءجانناتتىڭ ورتاسىنان ءۇي بەرەتىندىگىن ايتقان. (ءابۋ ءداۋىت).

يمام ناۋاي ايتادى: «اللا ەلشىسى (س.ع.س.) اڭگىمەلەسۋشىنىڭ كوڭىلىن ورنىنا ءتۇسىرىپ، وعان دەگەن جىلى سەزىمىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن ازىلدەسەتىن. مۇنداي ازىلگە تىيىم سالىنبايدى، كەرىسىنشە، سۇننەتكە ساي كەلەدى» دەپ جازادى.  (ال-ازكار).

"ساحابالار دا ءوزارا جانە پايعامبارمەن ازىلدەسەتىن. اللا ەلشىسىنىڭ ساحابالارىنىڭ بىر-بىرىنە قاربىز قابىقشالارىن لاقتىرىپ وينايتىن كەزدەرى بولاتىن، الايدا، سالماقتى ماسەلەگە كەلگەندە ولار ناعىز جىگىتتىك تانىتاتىن». (بۇحاري).

پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءازىل اراسىندا عايبات، مازاقتاۋ، كەلەكە ەتۋدىڭ بولماۋىن تالاپ ەتەتىن. ازىلگە وڭتايلى ۋاقىت، ورىن تاڭداي ءبىلۋ – سۇننەت.

ەندەشە، ءازىلدىڭ ادەبىن ساقتاي بىلگەندە عانا قۇلشىلىق جاساعان بولىپ سانالامىز.  

ال، ءازىل ءۇشىن قورقىتۋعا كەلگەندە، يسلام نە دەيدى؟

قىزىق بولادى، كۇلدىرەمىن دەگەن ويمەن ءبىر جەرگە جاسىرىنىپ قالىپ، وقىستان اتىپ شىعىپ، شوشىتىپ نەمەسە اسا قاجەتتى زاتىن جاسىرىپ قويۋ ارقىلى باۋىرىڭنىڭ ۇرەيىن الۋ دەگەندەي ازىلدەردى ءبارىمىز جاسادىق، جاساپ تا ءجۇرمىز. كەيبىر ادامدار ءتىپتى قاتتى شوشىپ قالعاننان دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتۋى بەك مۇمكىن. سول سەبەپتى، ءار نارسە ءوز ورنىمەن، ءوز جونىمەن بولعانى ابزال. يسلامدا ءازىل عوي دەپ تە مۇسىلمان باۋىرىڭدى قورقىتىپ، شوشىتۋعا بولمايدى دەپ قاتاڭ ەسكەرتكەن.

بىردە پايعامبار (س.ع.س.) جولداسىنىڭ اياق كيىمىن تىعىپ قويعان ادامدى كورەدى. ال ول كىسى اياق كيىمدى ىزدەپ، ابىگەرگە تۇسەدى. سوندا اللا ەلشىسى (س.ع.س.): «كىم مۇسىلماننىڭ ۇرەيىن ۇشىرسا، قيامەتتە اللا ونىڭ ۇرەيىن ۇشىرادى»، «مۇسىلماننىڭ مۇسىلماندى قورقىتۋىنا تىيىم سالىنعان» دەگەن ەكەن. (ءابۋ ءداۋىت). 

"ءازىلىڭ جاراسسا، اتاڭمەن وينا" دەگەن قازاقتىڭ ءسوزىن بىلەسىزدەر عوي. يسلامدا دا ورىندى بولسا ءتىپتى كىممەن بولسا دا ازىلدەسۋگە ەش تىيىم جوق. يسلامدا ءتىپتى سابيمەن ازىلدەسۋ دە  – سۇننەت سانالادى. پايعامبار (س.ع.س) بالالاردى ەرەكشە جاقسى كورگەنىن، ءتىپتى ناماز وقىپ جاتقاندا جىلاعان بالا داۋىسىن ەستىسە، نامازىن تەزىرەك بىتىرۋگە اسىققانىن دا وقىدىق. 

ال تومەندەگى حاديستەن ەشبىر عايباتقا، مازاققا ورىن بەرمەستەن ءازىل ايتۋعا بولاتىندىعىن اڭعارامىز. ءاناس (ر.ا.) اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) ءوزىن «ەكى قۇلاقتىڭ يەسى» دەپ اتاعانىن جەتكىزەدى. (تيرميزي). ءازىلدىڭ ۇتىمدىلىعى: بىرىنشىدەن، ءاربىر ادامدا قۇلاق بار، سوندىقتان، ەشبىر جالعان ءسوز قوسىلماعان. ەكىنشىدەن، ءاناس يبن ماليك وتە تاپقىر ءارى اڭعارىمپاز بولعان ەكەن. 

«ايتىلعان ءسوزدىڭ اتىلعان وق» ەكەندىگىن جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان، ادامنىڭ نامىسىنا تيەتىن عايبات سوزدەردى ازىلگە قوسپاعان ابزال. مۇسىلماندار بىر-بىرلەرىنە باۋىر ەمەس پە؟ جانە ولاردىڭ اراسىن جاراستىرۋ ۇلى اللانىڭ بۇيرىعى سانالادى.  

سونىمەن قاتار، نەكە، اجىراسۋ، اجىراسقاندا قايتا قوسىلۋ ماسەلەسىندە ازىلدەسۋگە بولمايدى. كوپتەگەن ەر ادامنىڭ اجىراسۋ ماسەلەسىمەن ازىلدەسەتىنىن جاقسى بىلەمىز. اڭگىمە اراسىندا «قىزىق بولسىن، اجىراسا سالايىق»، «اجىراسا سالايىن با؟» دەگەندەي سوزدەر ەستىلىپ قالىپ جاتادى. مىنانى ەستە ۇستاڭىز، سەبەپسىز ايتىلعان ءسوز كۇشىنە ەنەدى. سەبەبى، اللا ەلشىسى (س.ع.س.): «ءۇش نارسە ويىن ءۇشىن ايتىلسا دا، سالماقتى ايتىلسا دا كۇشىنە ەنەدى. بۇل – نەكە، اجىراسۋ جانە نەكەنى جاڭارتۋ» دەگەن. سوندىقتان، ءتىلدى مۇنداي سوزدەردەن تىيا بىلەيىك. (تيرميزي).

ورنىمەن ءارى جۇمساق ايتىلعان ءازىل – قۇلشىلىق. مۇنداي ازىلدەردى ادەتكە اينالدىرۋ ارقىلى اللا تاعالانىڭ (ەي، مۇحاممەد!) ايت: «ەگەر اللانى جاقسى كورەتىن بولساڭدار، وندا ماعان ەرىڭدەر. سوندا اللا سەندەردى جاقسى كورەدى ءارى كۇنالارىڭدى كەشىرەدى. اقيقاتىندا، اللا – وتە كەشىرىمدى، ەرەكشە مەيىرىمدى» دەپ» دەگەن بۇيرىعىنا امال جاساعان بولامىز. («ءالي-يمران» سۇرەسىنىڭ 31-ايات).

ازىلدەسەتىن كەزدە تومەندەگى شارتتاردى ءار مۇسىلمان جاقسى بىلە جۇرگەنى ابزال: ءازىلدىڭ ءتۇبى شىندىققا بايلانۋى؛ وتىرىككە جول بەرىلمەۋى كەرەك؛ بىرەۋدى مازاق ەتىپ، قور قىلۋعا بولمايدى؛ شەكتەن شىقپاۋى ءتيىس؛ ءازىل كاسىپكە اينالماۋى كەرەك؛ قارۋمەن، وتپەن ت.ب. ادام دەنساۋلىعىنا، ومىرىنە ءقاۋىپتى دۇنيەلەرمەن ازىلدەسۋگە تىيىم سالىنادى؛ بىرەۋدى ازىلدەسىپ رەنجىتىپ الۋدان ساقتانۋ كەرەك.

دەمەك، ءار نارسە ءوز مولشەرىمەن، ءوز ورنىمەن جۇمسالسا، ايتىلسا، ادامدار اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك تە، ارازدىق تا بولمايدى. تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىعان زاماندا ادامي قۇندىلىق پەن قاسيەتتەردى ۇمىتپاي، ءبىر-بىرىمىزدى سىيلاپ، ىزدەپ، ازىلدەسىپ، قۇرمەتتەپ جۇرگەنگە نە جەتسىن، شىركىن! 

ماقپال سەمباي