قىتايدا 150000 قازاق تۇراتىن كۇنەس دەگەن قۇتتى مەكەن بار. سول مەكەندە جىلان ءتىلىن بىلەتىن شوشانا جانە شانشاربەك اۋليە تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز اقيقات اڭگىمەلەردى ەستىپ ءتانتى بولاسىز. اقيقات دەيتىنىمىز ول كىسىلەر ەستى جوق ەسكى زامانداردا ەمەس وسى حح عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن تۇلعالار. شانشاربەك اۋليە كۇنەستىڭ كۇنگەيى زەكتىنى مەكەندەسە، شوشانا تەمىرلىك دەگەن ەلدى مەكەندە ءومىر سۇرگەن. شانشاربەك اۋليەنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ الدى اتاجۇرتقا ورالىپ، ءتيىستى كاسىپتەرىمەن اينالىسۋدا. ەندى سول ەكى اۋليە تۋرالى اڭگىمەنى جەكە-جەكە تاراتايىق.

شانشاربەك اۋليە (1881-1961)

شانشاربەكتەن بەس كىندىك تاراعان. ەركىنبەك، بايعىدىر، جانسەركە، داۋلەتقازى، دالەلعازى. شانشاربەك اۋليەنىڭ اتاجۇرتقا ورالعان ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى – ءبىرجان داۋلەتقازى ۇلى. ءبىز اڭگىمەمىزدىڭ دايەكتى بولۋى ءۇشىن ءبىرجان داۋلەتقازىۇلىمەن ارنايى جولىعىپ قانا قويماي، قىتايدا تۇراتىن شانشاربەكتىڭ كىشى ۇلى دالەلعازىمەن دە حابارلاسىپ، دەرەك جينادىق. دالەلعازى اعامىز ءبىراز دۇنيەنىڭ شەتىن شىعاردى. – شانشاربەك قىرىقباي ۇلى 1881 شىڭجاڭداعى بۇراتالا ايماعىنىڭ اراسان اۋدانىندا تۋعان. اراب، پارسى، شاعاتاي، تۇرىك تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. تۇركيادان كەلگەن ۇستازىنىڭ قولىندا بەس جىل وقىپ، ءبىلىم نارىنەن ايتارلىقتاي سۋسىنداعان. حالىق ايتسا قالت ايتپايدى. ەل اۋىزىندا اكەمىزدىڭ جىلاننىڭ، قاسقىردىڭ ءتىلىن بىلەتىنى تۋرالى اڭگىمە كوپ. ءبىز ول كەزدە بالامىز. بىلەتىنىمىز، ءبىزدىڭ مالعا قاسقىر ءتيىپ، جالىن شاعىپ كورمەگەن. سويتسەك، اكەمىز مالدارىنا ارنايى تۇمار تاعاتىن كورىنەدى. اۋىرعان ادام مەن مالدى دا ەمدەپ جازاتىن. اسىرەسە، جىلان شاققان جان يەسىن شىعىنعا جىبەرمەيتىن. كوبىندە دۇعا وقىپ، دەم سالىپ ەمدەيتىن. اكەمىز وتىرعان جەردە باقسى ويناي الماي قالادى ەكەن. بۇل دا ءبىر اكەمىزدىڭ ايرىقشا قاسيەتى شىعار... 1954 جىلى كۇنەستىڭ ۇشكەپتەر دەگەن جەرىنەن تەمىر كەنىن تاۋىپ، جۇڭگو مەملەكەتتىك كەن ىستەرىن بارلاپ اشۋ مەكەمەسى تاراپىنان ماراپاتتالعان. اكەمىز 1961 جىلى كوكتەمدە كۇنەستىڭ قاراعايلى سۋ دەگەن جەرىندە قايتىس بولىپ، سوندا جەرلەندى. نەگىزى، ەل اۋىزىندا شانشاربەك اۋليە تۋرالى اسا ءبىر تىلسىم اڭگىمە بار ەدى. بۇل اڭگىمە شانشاربەك اۋليەنىڭ كەيبىر ۇرپاقتارىنا ءتىل شىقپاي قالۋى جايىندا بولاتىن. كوڭىلسىزدەۋ دۇنيە بولعاندىقتان با، دالەلعازى اعامىز بۇل جاعىنا كوپ توقتالعان جوق. ال وزىمىزبەن قاتارلاس ءبىرجان بۇل تۋرالى ءوزىنىڭ ەستىگەنىن جاسىرعان جوق. ءبىرجان شانشاربەكتىڭ ءتورتىنشى ۇلى داۋلەتقازىنىڭ بالاسى. – اكەمنەن ەستىگەن جوقپىن. شەشەمنەن ەستۋىمە قاراعاندا، ول كەزدە ءبىزدىڭ ءۇي اتامنىڭ اتىمەن اتالاتىن قىرىقباي سايىندا وتىرادى ەكەن. زەكتىنىڭ كۇنگەيى بولعاندىقتان با، ول وڭىردە جىلان قالىڭ بولىپتى. ءتىپتى شاققانىن ءتىرى قالدىرمايتىن ۋىتى وتە ۋلى بولعان كورىنەدى. سوندا شانشاربەك اتامىز سول ۋىتتى جىلانداردىڭ ءتىلىن بايلاپ، مال-جاندى امان ساقتاپ جۇرەدى ەكەن. ءبىر جولى الىس ساپارعا كەتىپ بارا جاتىپ، اپامىزعا «ءبىر جىلان كەلەدى، وعان تيىسپەي اق تامىزىپ شىعارىپ سالىڭدار» دەپ تاپسىرىپ كەتىپتى. ايتسا ايتقانداي ءبىر كۇنى اپامىز جانسەركە، بايعىدىر، داۋلەتقازى دەيتىن ءۇش ۇلىمەن شاي ءىشىپ وتىرعاندا. ءبىر جىلان بوساعادان اتتاپتى. ۇلكەن اكەلەرىمىز جانسەركە مەن بايعىدىر كىشىكەنە قىزۋقاندىلاۋ بولسا كەرەك. اپامىزدىڭ ايتقانىن تىڭداماي الگى جىلاندى باسسالىپ، ءولتىرىپ تاستاپتى. اتام كەلگەن سوڭ، بولعان جايدى ەستىپ، «اتتەگەن-اي، ۇرپاقتارىما قيىن بولار ما ەكەن، ءتىلى شەشۋسىز كەتتى-اۋ» دەپ قاپالانعان ەكەن. ءقازىر جانسەركە اكەمىزدىڭ وجىق، نۇردانبەك، پاتىگۇل، ايگۇل اتتى ءتورت بالاسىنىڭ ءتىلى جوق. ال بايعىدىر اكەمىزدىڭ كەمەلبەك دەيتىن ۇلى مەن ءبىر قىزى مىلقاۋ. وسى جايتتارعا كۋا بولعان جۇرت اتامىزدىڭ ءسوزى بەكەر ايتىلماعان ەكەن دەسىپ ءجۇر... ونى ءبىر قۇداي بىلەدى... ءيا، بارىندە ءبىر قۇداي بىلەدى... شىندىعىندا، اكە-شەشەسىنىڭ ءتىلى بار بولىپ تۇرىپ، ۇرپاقتارىنىڭ ءبارى ءتىلسىز بولۋى عاجاپ دۇنيە. شانشاربەك اۋليەدە تابيعاتتىڭ ءوز زاڭىنىڭ بۇزىلماۋىن سونشالىقتى قاتاڭ ۇستانعانىن قارامايسىز با؟! جىلاننىڭ ءتىلىن مال-جانىنىڭ اماندىعى ءۇشىن بايلاسا دا، ونى دەر كەزىندە شەشپەۋدى قيانات كورىپتى. اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇلىلىعىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولاتىن شىعار....

شوشانا اۋليە

قىتايداعى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنا قاراستى كۇنەس اۋدانىنىڭ تەمىرلىك ەلدى مەكەنىندە شوشانا دەگەن اۋليە وتكەن. شوشانا – حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن. ەل اراسىندا ونىڭ اۋليەلىگى تۋرالى كوپتەگەن اڭىز-اڭگىمەلەر بار. بۇل اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ دەنى ونىڭ جىلان ءتىلىن بىلەتىندىگى جايىندا. ءوزىنىڭ ايتىپ قالدىرۋى بويىنشا بۇل قاسيەت وعان بالا كۇنىندە دارىعان. تايدان جىعىلىپ كول جاعاسىندا ەسىنەن تانىپ جاتقان بالاعا جىلان كەلىپ، «وسىمدىكتىڭ ءتىلىن بىلگىڭ كەلە مە؟» «جىلان ءتىلىن بىلگىڭ كەلە مە؟» دەگەندە شوشانا جىلان ءتىلىن ءبىلۋدى قالاپتى. سول قاسيەتىمەن اۋا رايىن، تابيعات جاعدايىن بولجاپ، ەلدى توسىن اپاتتان امان الىپ قالىپ وتىرعان. جىلان شاعىپ، ءولىم حالىندە جاتقان ادامدى دا جىلاندارمەن تىلدەسۋ ارقىلى ۋىتىن قايتارعان. ءبىر جولى قالي دەگەن بالانى جىلان شاعىپ الادى (ءقازىر بار ادام). زار جىلاعان اتا-اناسى شوشاناعا كەلەدى. شوشانا ءبىر توبەنىڭ باسىنا شىعىپ، ەكى جاعىنا ەكى قارىن سارىماي قويعىزىپ، جان-جاعىنا جىگىتتەردى الدىرادى. ولارعا ءوزىنىڭ اتىن اتاماۋدى، جىلان ءۇش سىزىقتان ءوتىپ كەتسە، ونى دەرەۋ ءولتىرۋدى تاپسىرادى. كۇبىرلەپ ءبىراز وتىرعاننان كەيىن انادايدان جىڭىشكە قاراسۇر جىلان يرەلەڭدەپ كەلىپ، اۋليەنىڭ الدىنداعى ءۇش سىزىقتىڭ بىرىنشىسىنە كەلىپ توقتايدى. سارىمايدى ۋىستاپ اساپ وتىرعان اۋليە دۇعاسىن كۇشەيتەدى. جىلان دا ىسىپ-كەبەدى. ەكىنشى سىزىققا جاقىندايدى. اۋليەدەن تەر مونشاقتايدى. جىلان دا جۋاندايدى. جىلان ەكىنشى سىزىقتان ءوتىپ، ءۇشىنشى سىزىققا تاقايدى. ەكى قارىن سارىمايدان دا ەكى-اق ۋىس قالادى. جىگىتتەردىڭ بىرەۋى اۋليەنىڭ قينالىپ كەتكەنىن بايقاپ، كەۋدەسىندەگى تۇيمەسىن اعىتىپ جىبەرەدى. سوندا بارىپ جىلان جارىلىپ ولەدى. حال ۇستىندە جاتقان بالا دا امان قالادى. ارتىنان اۋليە بۇل جايدى ەلگە بىلاي ءتۇسىندىرىپتى: بۇل جىلان الىستاعى قىزىن ىزدەپ شىققان ەكەن. جولدا دەمالىپ جاتقان جەرىندە بالا باسىپ كەتىپ، بايقاۋسىزدا شاعىپ الىپتى. ادەيىلەپ شاقپاعاننان كەيىن، ارباسۋ ۇزاققا سوزىلدى. كەۋدەم قىسىلىپ، تاماعىم قىلقىنىپ قينالىپ وتىرعام. تۇيمەمدى اعىتىپ جىبەرمەگەندە مەنى دە شاعاتىن ەدى،- دەگەن ەكەن.

حازىرەت ءابدىلدا