«قازاقتاردىڭ قۇرىلتايى» ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ۇلتىمىزدىڭ بۇگىنگى بەرەكەسى مەن كەلەشەكتەگى بولاشاعىن تالقىلايتىن ۇلكەن باس قوسۋ جينالىسى رەتىندە قابىلدانىپ كەلەدى. ۇلتتىق سانادا ەرەكشە ورىن الاتىن مۇنداي باس قوسۋدىڭ قاي عاسىردان باستاپ تاريحىمىزدا ناقتى ورىن الىپ كەلە جاتقانى ءالى كۇنگە شەيىن تولىق اشىلماعان. قازاقتاردىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى مىناداي ۋاقىتتا ءوتتى دەگەن ناقتى تاريحي دەرەك تە جوق. دەگەنمەن دە، قازاقتاردىڭ قۇرىلتايى وتكەنى كۇمانسىز. وعان كۋا دەرەك – قازاق اراسىندا اۋىزشا ساقتالىپ جەتكەن مالىمەتتەر مەن سونىڭ نەگىزىندە تۇزەلگەن مايەك ءسوز - «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» اتتى تىركەس جانە سول قۇرىلتايدى ۇيىمداستىرعان بيلەۋشى تاۋكە حانعا «ءاز» لاقابىنىڭ تاڭىلۋى.
كوشپەلى مەملەكەتتەردە قۇرىلتاي ءوتۋ ءۇشىن ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراعاندا «ايى-كۇنى تولعان»، پىسىپ-جەتىلگەن بىرنەشە ماسەلەلەر جۇزەگە اسۋى قاجەت. اتاپ ايتقاندا، بىرىنشىدەن، قۇرىلتاي شاقىرۋشى شىڭعىس حان تۇقىمى بولۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن، قۇرىلتاي شىڭعىس حان داستۇرىنەن قالعان دالالىق، ياعني كوشپەلىلەر تانىمى بويىنشا ءتىلى، ءدىنى، دۇنيەتانىمى ءبىر تايپالاردىڭ باسى بىرىگىپ، ءبىر بيلەۋشىنى تانىعان، ورتاق زاڭ جوباسى قابىلدانعان وقيعانى جاريالايتىن جالپىحالىقتىق اكت بولۋى ءتيىس. وسى ەكى سەبەپكە تولىق جاۋاپ بەرەتىن وقيعا – «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس».
حالىقتىڭ تاريحي جادىندا تاۋكە حاننىڭ بيلىك قۇرعان ۋاقىتىن «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» بەيبىت، مامىراجاي كەزەڭ رەتىندە ساقتالعان. «سالقام جاڭگىردەن كەيىن،- دەپ جازادى قازاق شەجىرەسىنىڭ بىلگىرى ءماشھۇر ءجۇسىپ: «ءاز تاۋكە دەگەن حان بولدى. مۇنىڭ ءوزى اقىلدى، تاباندى كىسى بولدى. «بايسالدى ايعىردىڭ ءۇيىرىن ات جاقتايدى» دەگەندەي، حالىقتى جاقسى باسقاردى. «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» - وسى ءاز تاۋكە تۇسىندا ايتىلعان ءسوز....بۇل تاۋكە دە تەرەڭ ويلى، تولىق ميلى دوكەي ءىرى حان بولدى».
شاكارىم «تۇرىك، قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسىندە» تاۋكە حانعا: «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەگەن جولدان كەم قالعان ءبىتىم جولداردى تۇزەتكەن وسى ەدى. «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» دەگەن جول ءبىتىم سول ەدى»،- دەگەن باعا بەرىلەدى.
«حالىقتى جاقسى باسقارعاندىقتان»، «تەرەڭ ويلى، تولىق ميلى حان» بولعاندىقتان، «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس دەگەن ءبىتىم جولدى» شىعارعاندىقتان تاۋكەنىڭ ەسىمى حالىق جۇرەگىندە ەرەكشە ورىن الدى. «پري يمەني سەم سەردسە ۆسياكوگو كيرگيز-كازاكا، نەسكولكو ۆوزۆىشايۋششەگوسيا دۋحوم ناد تولپامي بۋينىح سووتەچەستۆەننيكوۆ سۆويح، ناپولنياەتسيا بلاگوگوۆەنيەم ي پريزناتەلنوستيۋ. ەتو ليكرۋگ، ەتو دراكون ورد كازاچيح»، - دەپ جازادى ا.ي. ليەۆشين. بۇل –ءبىر.
ەكىنشىدەن، تاۋكە حان «جەتى جارعىنى» حان ورداسى (حاندىق استاناسى) تۇركىستان قالاسىندا ەمەس، دالالىق جەردە تالقىلاپ قابىلداعان: "... ۆ XءۇII ۆ. حان تاۋكە (تياۆكا) سوبرال نا ۋروچيششە كۋلتوبە (ۆ سىردارينسكوي وبلاستي) سەم بييەۆ ۆو گلاۆە س يزۆەستنىم بيەم تۋلە اليبەكوۆىم ي سوستاۆيل ۋلوجەنيە"[گرودەكوۆ ن. ي. كيرگيزى ي كاراكيرگيزى. تاشكەنت، 1889. س.24].
ۇشىنشىدەن، قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلار – قازاق حاندارى مەن بيلەرى جانە كورشىلەس تايپالاردىڭ كوسەمدەرى. ولار ەل جادىندا «جەتى جارعى» دەگەن اتاۋمەن ساقتالعان قازاقتىڭ زاڭ-جوسىق ۇلگىسىن تالقىلاعان.
قۇرىلتايدىڭ ماقساتى نە ەدى؟ وندا حاندىقتىڭ (مەملەكەتتىڭ) قانداي ماسەلەلەرى تالقىلاندى؟ وعان كىمدەر قاتىستى؟ قۇرىلتايدا قابىلدانعان قۇجات نەگە «جەتى جارعى» دەپ اتالعان؟
مۇنداي سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن كوشپەلى مەملەكەتتەردىڭ قۇرىلتاي وتكىزۋ تاريحىنا شولۋ جاساۋعا تۋرا كەلەدى. كوشپەلى رۋ-تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، مەملەكەتتىڭ تىرشىلىك-تىرلىگىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋگە قاجەتتى زاڭ جوباسىن تالقىلاپ، بەكىتۋ تۇركى-موڭعول تاريحىندا بىرنەشە رەت بولعان. ونىڭ باستاۋىندا، ارينە، شىڭعىس حاننىڭ «ۇلى جاساعى»(«ۆەليكايا ياسسا») تۇر.
«ۇلى جاساق» شىڭعىس حاننىڭ بىرنەشە كىشىگىرىم حاندىقتاردى (كەرەي، نايمان) جويىپ، موڭعول-تۇركى تايپالارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، قاعان اتانعان راسىمىمەن قاتار قابىلدانعان. تۇركى-موڭعول تايپالارىنا زاڭ-جوسىق ۇلگىسىن بەكىتكەن شىڭعىستىڭ دانالىق ىستەرىنىڭ قۇرمەتىنە دەگەن ىقىلاسىن حالىق وعان «بوعدا شىڭعىس حان» دەگەن لاقاپپەن ورنىقتىرعان. حاننىڭ ەل باسقارۋدا كورسەتكەن دانالىق ىسىنە وراي قوسىمشا ات بەرۋ قۇبىلىسىنىڭ تاريحى شىڭعىس تۇسىنان دا ءارى ەكەندىگى ءسوزسىز. بۇل تۇستا تىم قازبالاماي-اق، تۇرىك قاعاناتىنىڭ بيلەۋشىسى موگيلياننىڭ تاققا وتىرعاننان كەيىن «بىلگە قاعان»، ياعني «دانا قاعان» دەگەن اتقا يە بولعانىن ەسكە تۇسىرەيىك. دەمەك، ەجەلگى داۋىردەگى كوك تۇرىك قاعاناتىنان، ورتا عاسىرداعى شىڭعىس حاننان قالعان ءداستۇر بويىنشا، جالپى جۇرتقا ورتاق زاڭ، ءجون-جوسىق قابىلداۋ – بيلەۋشىنىڭ رۋ-تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، شىن مانىندەگى تولىق حان بولۋ تۇسىندا جۇرگەن قۇبىلىس.
مۇنداي كورىنىستىڭ دالەلىن نەمەسە ونىڭ تاريحي دەرەكتەردە ساقتالعان ناقتى مىسالدارىن جوڭعار (ويرات) حاندىعىنىڭ (ءحۇ-حۇىىىع.) تاريحىنان بايقايعا بولادى. 1640 جىلى جوڭعار حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى حارا-حۋلا ۇلى باتىر-قونتايشى (شىن اتى – حوتو-حوسين-باتىر. دالاي-لاما تاراپىنان ەردەني-باتۋر-قونتايشى دەگەن اتاق العان) موڭعول تەكتەس تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ماقساتىندا تارباعاتايدا ۇلكەن قۇرىلتاي جاساپ، وندا «ساادجين بيچيگ» زاڭىن قابىلدايدى. زاڭدى قابىلداۋعا حالحا، كوكنور، جوڭعار جانە ەدىل بويىن جايلايتىن موڭعول تەكتەس تايپالاردان 44 بەلگىلى فەودالدارى جينالادى جانە ولار بەكىتىلگەن زاڭدى بۇلجىتپاي ساقتاۋعا انت بەرەدى [زلاتكين ي. يا. يستوريا دجۋنگارسكوگو حانستۆا(1635-1758). موسكۆا، يزداتەلستۆو «ناۋكا»، 1964. س. 172-173)]. ويرات مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن بەكىتكەن اتالمىش زاڭ-جوسىقتا موڭعول فەودالدارى ءوزارا وشتەستىك وتىن تۇتاندىرۋماعا، قانداس كىسىلەردى قۇل دەپ ساناماۋعا، بىر-بىرىنە كەك ساقتاماۋعا سەرتتەسەدى [ەردنييەۆ ۋ. ە. يستوريچەسكايا سۋدبا ويراتوۆ. ەليستا، 1993.س. 62]،
«ساادجين بيچيگ» قابىلداعان قۇرىلتايدى ۇيىمداستىرۋعا جەتەكشى ءارى مۇرىندىق بولعان بيلەۋشى باتىر-قونتايشىنىڭ نەگىزگى كوكسەگەن ماقساتى ءبىر ورتالىققا باعىناتىن حاندىق قۇرۋ ەدى [زلاتكين ي. يا. اتالعان ەڭبەك، 176 ب.]. اتالمىش ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن باتىر-قونتايشى كەلىسىم مەن ءبىتىم سوزدەر جۇرگىزۋ قۇرالىن پايدالانادى. بۇل ساياسات ءوز جەمىسىن بەرىپ، تارباعاتايدا وتكەن ويراتتاردىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى باتىر-قونتايشىنىڭ قالاعان ۇستانىمىندا وتەدى. بۇل ۇستانىم وتە ماڭىزدى ءارى جەمىستى ساياسات ەدى. سەبەبى باتىر-قونتايشىعا دەيىن ويرات بىرلەستىگىن ءبىر حاندىققا باعىندىرۋ ىس-ارەكەتتەرىن جۇرگىزگەن ەسەن (ەسەن) مەن دايان حاندار كۇش پەن زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ ءتاسىلىن پايدالانادى، ءبىراق ونداي ارەكەتتەر سوڭى ساتسىزدىكپەن اياقتالىپ وتىردى.
تاۋكە حانعا دەيىن بيلىك قۇرعان اتاقتى قاسىم، ەسىم حاندار دا قازاق تايپالارىن ءبىر ورتالىققا باعىندىرۋ ءۇشىن كۇش پەن زورلىق، قاقتىعىس قۇرالدارىن پايدالاندى. بۇعان مىسال رەتىندە، قاسىم حاننىڭ بيلىك ءۇشىن ءوز اعايىنى كەرەي حاننىڭ بالاسى بۇرىندىقتى (قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۇلكەن حاننىڭ بالاسىن) ۇلكەن تاقتان ىعىستىرۋىن، حاقنازار حان بالالارىنىڭ رەسەي ۇكىمەتىنەن پانا تابۋىن، ەسىم حاننىڭ تاشكەنتتى بيلەپ تۇرعان قازاق تۇرسىندى ءولتىرۋىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى.
1640 جىلعى قۇرىلتايدان كەيىن بىرلىگى نىعايعان ويرات تايپالارىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەلسەندىلىگى ارتتىرىپ، ۇرىس-قيمىل ارەكەتتەرىنىڭ باستى باعىتى قازاق حاندىعىنا قاراي بۇرىلادى [مويسەيەۆ ۆ.ا. دجۋنگارسكوە حانستۆو ي كازاحي (ءحۇىى-حۇىىى ۆۆ.). – الما-اتا: گىلىم، 1991. س. 43].
باتىر-قونتايشى ولگەن سوڭ (1653 جىلى-ا.ءا.) دا ونىڭ مۇراگەرلەرى قازاق حاندىعىنا قارسى قوڭتايشىدان قالعان ساياساتتى ۇستانادى جانە جوڭعار حاندىعىنىڭ ىشكى بىرلىگىن نىعايتاتىن، سىرتقى جاۋعا كۇش بىرىكتىرەتىن ىستەرگە سەپتىگىن تيگىزەتىن زاڭ-جوسىق ۇلگىلەرىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ءحۇىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە جوڭعار تاعىنا لاما شىركەۋىنىڭ شاكىرتى بولعان گالدان وتىرادى. ول 1678 جىلى جوڭعاريانىڭ جاڭا قالىپتاسقان جاعدايعا وراي تۇزەتىلگەن جارعىسىن بەلگىلەيدى. گالدانعا دالاي-لاما «بوشوكتى» دەگەن اتاق بەرەدى [زلاتكين ي. يا. اتالعان ەڭبەك، 250؛ 259 ب.].
گالدان-بوشوكتى دا ءوز تاراپىنان ويراتتاردىڭ قازاق حاندىعى مەن ورتا ازيا حاندىقتارىنا قارسى اسكەري قيمىلدارىن كۇشەيتە تۇسەدى. ىشكى قايشىلىقتاردى زاڭ-جورالعىلار ارقىلى ابدەن جوندەپ العان جوڭعار حاندىعى كورشى قازاق حاندىعىنا ءقاۋىپتى جاۋعا اينالادى.
مىنە وسى تۇستا، ءحۇىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە گالدان-بوشوكتىمەن تۇسپا-تۇس تاققا وتىرعان تاۋكە حاننىڭ الدىندا قازاق رۋ-تايپالارىن ءبىر ورتالىققا تەرەڭ باعىندىرىپ، سىرتقى جاۋعا قارسى كۇش بىرىكتىرۋ ماسەلەسى كولدەنەڭنەن تارتىلادى. حاندىقتىڭ ىشكى بىرلىگىن نىعايتۋ، وعان كورشى ەلدىڭ بەدەلدى رۋباسىلارىن تارتۋ ءۇشىن قازاق حانى «جەتى جارعىنى» قابىلداتۋعا كۇش سالادى. ونىڭ ءوزى جەتەكشىلىك ەتىپ، قازاق حاندارى مەن بيلەرىن، كورشىلەس ەلدەردىڭ كوسەمىن كۇلتوبەگە جيناپ، سولاردىڭ كەلىسىمىمەن جاسالعان «جەتى جارعى» جوڭعار حاندىعىندا كورىنىس العان ساياسي وقيعاعا ۇقساس ارەكەت، ياعني قازاقتاردىڭ كورشىلەس تايپالارمەن بىرىگە وتىرىپ، ءدىنى بولەك، ويى بۇرىس ويراتتاردىڭ تەگەۋىرىنە تويتارىس بەرۋ تالپىنىسى ەدى.
«جەتى جارعى» قابىلداۋ، بەكىتۋ ىسىنە نەگىزگى مۇرىندىق، جەتەكشى بولعان قازاق بيلەۋشىسى - شىڭعىس تۇقىمى تاۋكە حان. ءسوز جوق، تاۋكە حان شىڭعىس يمپەرياسىنان قالعان كونە ءداستۇردى قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىك تۇتاستىعىن بەكىتۋ ءۇشىن پايدالانعان. كوشپەلى مەملەكەتتەر ءۇشىن شىڭعىس حاننىڭ «ۇلى جاساعى» ەل بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋعا سەبەپ بولار ءجون-جوسىق، ال ەگەر ەل باسىنا الاساپىران، اۋمالى-توكپەلى زامان تۋعان ۋاقىتتا قيىنشىلىقتان شىعار جولدى سىلتەيتىن باعىت-باعدار ەدى.
تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىنى» قابىلداۋعا مۇسىلمان ءدىنى وكىلدەرىنىڭ ەرەكشە ىقپالى بولعانى بايقالادى. زاڭنىڭ باستى باپتارىندا ءدىن وكىلى قوجالاردىڭ سۇلتاندارمەن بىردەي قۇقىققا يە بولۋى – ءدىن ورتالىعىنىڭ اسەرى ەكەنى ءسوزسىز. «كىمدە كىم سۇلتاندى نەمەسە قوجانى ولتىرسە، وندا ول ونىڭ تۋىستارىنا جەتى ادامنىڭ ولىمىمەن قۇن تولەيدى. سۇلتان مەن قوجاعا ءتىل تيگىزگەن كىسىگە ءبىر توعىز ايىپ، ال قول تيگىزگەن كىسىگە ءۇش توعىز ايىپ سالىنادى»، - دەپ بەلگىلەنگەن «جەتى جارعىنىڭ» باستى باپتارىندا. سونىمەن قاتار «جەتى جارعىدا» مۇسىلماندىق قازاقتاردىڭ رەسمي ءدىنى رەتىندە ورنىققاندىعىن ايقىنداي ءراسىمى دە بايقالادى. «جەتى جارعىدا» مۇسىلماندىقتى قورلاعان كىسىنى تاسپەن اتىپ ءولتىرۋ، ال مۇسىلماندىقتان تايىپ، وزگە (حريستيان ) دىنگە ءوتىپ كەتكەن كىسىنىڭ تۋىستارىنان بارلىق دۇنيە-مۇلىكتى الىپ قويۋ جازاسى بەلگىلەنەدى [ليەۆشين ا.ي وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح، يلي كيرگيز-كايساسكيح ورد ي ستەپەي (پود وبششەي رەداكسيەي اكادەميكا م.ك كوزىبايەۆا). -الماتى، «سانات»، 1996. س.368- 369].
قازاق بيلەۋشىلەرىنە كوپ ىقپالى بار مۇسىلمان ءدىنىنىڭ وكىلدەرىنىڭ زاڭ-جوسىق ۇلگىلەرى ارقىلى حاندىقتىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋىنا سول تۇستاعى تاريحي وقيعالاردىڭ ۇلكەن ىقپالى بولعانى ءسوزسىز. بىرىنشىدەن، جوڭعار حاندىعى مۇسىلماندىق ورتا ازياعا ۇلكەن ءقاۋىپ ءتوندىردى. 70-جىلدارىنىڭ اياعىندا گالدان-بوشوكتى شىعىس تۇركىستانعا (كىشى بۇقاراعا) ءوز بيلىگىن ورناتادى. مۇسىلماندىق ورتا ازيانىڭ كىشى كوشىرمەسى بولىپ سانالاتىن شىعىس تۇركىستاننىڭ جوڭعارياعا قاراۋى – ورتا ازيا حاندىقتارىن ۇلكەن ابىگەرگە تۇسىرەدى.
ەكىنشىدەن، گالدان-بوشوكتى قازاق حاندىعىنا شابۋىل جاساي وتىرىپ الىم-سالىق الىپ وتىراتىن بوداندىقتى ورناتۋمەن قاتار، قازاقتارمەن كورشىلەس جاتقان مۇسىلماندىق ورتا ازيانىڭ ءدىن باعىتىنداعى ساياساتىنا قاتتى زيان كەلتىرەتىن ماقسات تا كوزدەدى. ول قازاقتاردى ويراتتارمەن بىرىكتىرۋدى جانە ولارعا بۋددا ءدىنىن قابىلداتتىرۋعا ۇمتىلادى [مويسەيەۆ ۆ.ا. اتالعان ەڭبەك، 51 ب.].
وسىنداي قالىپتاسقان تاريحي جاعدايلار مۇسىلماندىق ورتا ازيانىڭ قازاق حاندىعى باعىتىنداعى ءدىني ساياساتىن بەلسەندى جۇرگىزۋگە يتەرمەلەيدى. كورشىلەس ەلدەردە قالىپتاسقان ساياسي جاعدايلار مەن قازاق قوعامىنىڭ كوشپەلى سالتىمەن ساناساقان تاۋكە حان بۇرىنعى موڭعول يمپەرياسىندا كەڭ قولدانعان شىڭعىس حاننىڭ «ۇلى جاساعى» مەن ورتا ازياعا كەڭ تاراعان مۇسىلماندىق ءدىنىنىڭ يدەولوگياسىن بىرىكتىرە وتىرىپ، قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى زاڭ جوباسى «جەتى جارعىنى» قابىلدايدى. بۇل، ءبىر جاعىنان شىڭعىس زاڭدارىنا سۇيەنگەن جوڭعار حاندىعىنىڭ قىسپاعىندا، ەكىنشى جاعىنان مۇسىلماندىق ورتا ازيا حاندىقتارىنىڭ شەكاراسىندا شاڭىراق كوتەرىپ وتىرعان قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي ومىرىندەگى اسا ءبىر ماڭىزدى وقيعا ەدى. «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» دەگەن سوزدە قازاق حالقىنىڭ باسى بىرىگىپ، بۇكىل حالىقتىق ءمانى ورتاق ماسەلەنى تالقىلاعان دەگەن ماعىنا ساقتالعان.
سونىمەن قاتار باستى ساياسي ماسەلە رەتىندە قازاق دەگەن ۇلت ءبىر-بىرىن قانداس دەپ قاراپ، ءبىرىن-بىرى قۇل ەتپۋگە، ءبىرىن-بىرى ولتىرمۋگە انت بەرىسۋ، ءباتۋالاسۋ قابىلدانعان سەكىلدى. ءحۇىىى عاسىرداعى بيلەردىڭ ارەكەتتەرى (كىشى ءجۇز حانى ءابىلقايىردىڭ رەسەي بوداندىعىنا رۋ-تايپا كوسەم-بيلەرىنىڭ قارسى بولۋى، ءابىلقايىردى ولتىرگەن باراقتى بيلەردىڭ سوتىنا سالۋى ) كۇلتوبەدە وسىنداي ساياسي شەشىم قابىلدانعانىن ايعاقتايدى.
تاۋكە «جەتى جارعىنى» كوشپەلىلەردىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان سالتى بويىنشا دالالىق جەردە (كۇلتوبەدە) قابىلدايدى. بۇل كوشپەلى تۇرمىستىڭ قالپىنان تۋعان، حاندىقتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن رۋ-تايپالاردىڭ ساياسي كوزقاراسىنا، تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ىڭعايلاستىرىپ جاسالعان ارەكەت ەدى. مۇنداي كورىنىس موڭعول يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان كوشپەلى مەملەكەتتەرگە ورتاق، ءتان بولعان قۇبىلىس. مىسالى، التىن وردانىڭ استاناسى ساراي قالاسى بولعانىمەن، وردانىڭ رۋ-تايپالار كوسەمدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن شەشىلەتىن نەگىزگى ماسەلەلەرى دالالىق ولكەدە وتەتىن. بۇل ورايدا، التىن وردا حاندىعىنىڭ قوعامدىق قۇرىلىمىن ارنايى زەرتتەگەن تاريحشى عالىم گ.فەودروۆ-داۆىدوۆتىڭ مىنا پىكىرىن كەلتىرە كەتكەن ءجون دەپ سانايمىز: «ۆ زولوتوي وردە ۋتۆەرديلوس سيستەما دۆۋح ستوليس: سەنتروم گورودسكوي جيزني ي تورگوۆلي بىل ساراي، ا سەنتروم پوليتيچەسكوي جيزني كوچيەۆيا رەزيدەنسيا حانا-وردا، كۋدا پريەزجالي زا ينۆەستيتۋروي، گدە ۆىداۆاليس يارلىكي ي گدە بىلو سوسرەدرتوچەنو ۋپراۆلەنيە گوسۋدارستۆوم»[فەدوروۆ-داۆىدوۆ گ.ا. وبششەستۆەننىي ستروي زولوتوي وردى م.، 1973. س.107].
التىن وردانىڭ سوڭعى حانى توقتامىستىڭ ليتۆا كورولدىگىنە جازعان حاتى سارايدا ەمەس، دون وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى جازدىق وردادا جازىلعان [ۆاليحانوۆ چ.چ. پيسمو پروفەسسورۋ ي.ن. بەرەزينۋ // سوب. سوچ. ۆ 5-تي ت. ت.1. ا.، 1984.س. 166].
ءحۇى عاسىردىڭ ءىى جارتىسىنان باستاپ قازاق حاندىعىمەن سىرداريا وزەنىنىڭ ورتا اعىسىنداعى قالالار ءۇشىن تالاسقان قاراقالپاقتار ءحۇىى عاسىردىڭ باسىندا تاشكەنت قالاسىنا يە بولادى. ءبىراق قاراقالپاقتاردىڭ حانى ابد ال-عافار تاشكەنتتە قىستاپ، ال كوكتەم شىعىسىمەن قالادان شىعىپ، ورداسىن دالالىق ولكەگە تىگەدى [ابۋسەيتوۆا م.ح. كازاحسكوە حانستۆو ۆو ۆتوروي پولوۆينە ءحۇى ۆەكا. – الما-اتا: ناۋكا، 1985 س. 61].
ءحۇىىى عاسىرداعى كىشى ءجۇز حانى ءابىلقايىر ورىس ۇكىمەتىنە ور وزەنىنىڭ بويىنان ورىنبور قالاسىن سالدىرعانمەن وندا ءوزى تەك قىسقى ۋاقىتتا تۇرۋدى ماقسات ەتكەن. دەمەك، تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا تاشكەنت، تۇركىستان قالاسى قازاق حاندىعىنىڭ ءدىني ساياسي ءارى ساۋدا ورتالىعى بولعانىمەن، كوشپەلى ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى تۋرالى ساياسي ءمانى بار ماسەلەلەر ءالى دە بولسا دالالىق جەردە جينالاتىن ۇلكەن قۇرىلتايلاردا جۇزەگە اساتىن بولعان. «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» دەپ اتالاتىن تىركەستىڭ ءبىر ماعىناسى دا كوشپەلىلەردىڭ ماڭىزدى ماسەلەردى قالا دە ەمەس، دالالىق جەردە شەشىلەتىنەن حابار بەرەدى.
قۇرىلتايدا ۇلى جۇزگە تولە بي، ورتا جۇزگە قازىبەك بي، كىشى جۇزگە ايتەكە بيلەر قابىلدانعان زاڭنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋشى كوسەمدەر رەتىندە بەلگىلەنەدى. سوندىقتان «جەتى جارعىنى» نەمەسە «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» دەگەن تىركەستەردى اتاعاندا، قازاقتىڭ ءۇش جۇزىنە اتاقتى بيلەرى- تولە، قازداۋىستى قازىبەك، ايتەكە بيلەردىڭ ەسىمدەرى ەرىكسىز ورالادى.
بىزدەرگە اۋىزشا جەتكەن دەرەكتەر «جەتى جارعىداعى» زاڭ باپتارىن دايىنداۋعا اتالمىش قازاقتىڭ اتاقتى ءۇش بيىنەن باسقا دا بيلەردىڭ قاتىسقانىن ايعاقتايدى. مۇنى كەزىندە ن.گرودەكوۆ جەتى بي دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. قازاق اڭىزدارىنا سۇيەنگەن تاريحشىسى م.تىنىشپايەۆ «جەتى جارعىنى» قاتىسۋعا اتالمىش ءۇش ءبيدىڭ قاسىنا قىرعىزدان قوقىم، قارقالپاقتان ساسىق، قاتاعان، جايما رۋىنىڭ بي-كوسەمدەرىن قوسادى. بىزدىڭشە، بۇل اڭىزدىق دەرەكتەر شىندىققا سايكەس سەكىلدى. تاۋكە حان «جەتى جارعى» باپتارىن جەتى ءبيدىڭ كومەگىمەن جاساعانعا ۇقسايدى. ول بيلەر قۇرىلتايدا قابىلدانعان «جارعىنىڭ» ورىندالۋىن قاداعالايتىن بولعان. سوندىقتان زاڭ «جەتى جارعى» دەپ اتالعان. ويتكەنى «جارعى» دەگەن ءسوزدىڭ تۇپكى ماعىناسى، بۇگىنگى بىزدەر ايتىپ جۇرگەن «باپ» دەگەندى بىلدىرمەيدى. ونىڭ ماعىناسى «جاريالاۋ، جارىققا شىعارۋ» دەگەنگە سايادى. قازىرگى قولدانىسىمىزداعى «جارلىق» دەگەندى ەسكە ءتۇسىرىڭىز. جەتى بي جارلىقتى قاداعالاۋشى بولعاندىقتان «جارعىشى» اتانعان. «جارعىشىدان» قازىرگى قولدانىسىمىزداعى «جارعى»ءسوزى قالىپتاسقان. ايتپاقشى، جوڭعار حاندىعىندا دا اكىمشىلىك ىستەرگە كومەكتەسەتىن كومەكشىلەردى «جارعىشى» دەپ اتاعان [مويسەيەۆ ۆ.ا. اتالعان ەڭبەك، 36ب.].
تاۋكە حاننىڭ قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ باسىن رۋباسىلارمەن كەلىسىمگە كەلە وتىرىپ ءبىر ورتالىققا باعىندىرعان ءىسى حالىق كوكەيىنەن شىعىپ، موگيالياندى «بىلگە»، شىڭعىس حاندى «بوعدا»، التىن وردا حانى جانىبەكتى «ءاز» دەپ اتاعانى سەكىلدى «از-تاۋكە» دەگەن قۇرمەتتى اتاۋ بەرەدى.
قازاقتىڭ اۋىزشا جەتكەن دەرەكتەمەلەرىندە «ءاز» دەگەن قۇرمەتتكە يە بولعان ەكى حان بار. ءبىرى - جانىبەك، ەكىنشىسى – تاۋكە. قازاق اڭىزدارىنداعى «از-جانىبەك» دەپ اتايتىن تۇلعا كەرەي حانمەن بىرگە قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاسقان تاريحىنداعى باراق ۇلى جانىبەك ەمەس، التىن وردانىڭ تاريحىنداعى وزبەك ۇلى جانىبەك. التىن وردا حانى مەن قازاق حانىنىڭ ەسىمدەرى اتتاس بولعاندىقتان وزبەك ۇلى جانىبەككە بەرىلگەن «ءاز» اتاۋى قازاق حانىنا اۋىسقان. ال شىن مانىندەگى «ءاز» دەگەن قۇرمەتتى اتاۋعا اتقارعان تاريحي قىزمەتى مەن ميسسياسى ارقىلى تەك تاۋكە حان عانا لايىق ەدى. قازاق حاندارىنىڭ تاريحىندا «ءاز» دەگەن قۇرمەتكە يە وسى - تاۋكە حان.
التىن وردانىڭ حانى وزبەك ۇلى جانىبەككە «ءاز» دەگەن قۇرمەتتى اتاۋ «ادىلدىگى مەن دارقاندىلىعى، اق جولدان تايمايتىن ادالدىعى» [وتەمىس قاجى. شىڭعىس-نامە.–الماتى: دايك-پرەسس، 2005. 180 ب.] جانە «عاجايىپ مۇسىلماندىعى، عۇلامالىعى، اقىلدىلىعى»[ءابىلعازى. تۇرىك شەجىرەسى. – الماتى: انا ءتىلى، 2006. 114 ب.] ءۇشىن تاعىلعان بولسا، مۇسىلمان ءدىنىن قۇرمەتتەۋدى العاش رەت دالالىق زاڭ-جوسىق ۇلگىلەرىنە كىرگىزگەن («جەتى جارعىعا»)، حاندار مەن رۋباسىلارىن ءبىر ورتالىققا زورلىق پەن زومبىلىق، سوعىس جولدارى ەمەس، بەيبىت كەلىسىم، ءباتۋا سوزدەر ارقىلى بىرىكتىرۋگە ۇمتىلعان، حالىقتى اقىلمەن باسقارۋعا كوپ كۇش اسالعان تاۋكە حانعا «ءاز» دەگەن قۇرمەتتى لاقاپ ەسىم بەرىلگەن.
قورىتا كەلگەندە، قازاق حاندىعىنىڭ ورتا ازياداعى گەوساياسي تارتىستاردا ىقپالدى، تەگەۋىرىندى مەملەكەت بولىپ تولىق قالىپتاسۋى از-تاۋكەنىڭ تۇسىندا ەرەكشە كۇشەيگەن. بۇل تۇستا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنداعى رۋ-تايپالاردىڭ «قازاق» اتتى ەتنيكالىق بىرىزدىلىگى قالىپتاسقان كونە ءارى جاڭا بىرلەستىكتى مەملەكەتتىك نىشاندارمەن راسىمدەۋ اكتىسى (قۇرىلتاي) جۇزەگە اسقان. «جەتى جارعى» - قازاق حاندىعىنىڭ ءبىر تۇتاس مەملەكەتكە اينالعان، كورشىلەس تۇركى تايپالارىنا ەلەۋلى ىقپالى بار ەل ەكەندىگىن پاش ەتەتىن ساياسي قۇبىلىستى راسىمدەگەن قازاقتىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى. بۇل راسىمدەۋ اكتىسى كۇلتوبەنىڭ باسىندا وتەدى. سول قۇرىلتايداعى وقيعانىڭ تاريحي جاڭعىرىعى حالىق جادىندا «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» دەگەن اڭسار مەن قۇرمەتكە تولى سوزبەن شەگەلەنگەن.
الماسبەك ءابسادىقوۆ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ا. بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. قوستاناي قالاسى.
