سوڭعى ۋاقىتتاردا بۇكىل قازاقستاندا ورىن الىپ جاتقان ءتۇرلى اپاتتاردىڭ سەبەبى ءالى كۇنگە جۇمباق قالعانىن كوزىمىز كورىپ، قۇلاعىمىز ەستىپ ءجۇر. دەسە دە بۇعان اسا ءمان بەرىپ جۇرگەنىمىز شامالى. ب ا ق ءبىراز ۋاقىت باجايلاعانىمەن، ماسەلەنىڭ ىزىنە ماي شام الىپ تۇسكەن ەشكىم جوق. بۇرىن سوڭدى، ەستىپ، كورمەگەن جۇمباق اپاتتارعا شەت ەلدەردەن مامان الدىرىپ، زەرتتەگەنىمىزبەن تۇجىرىمدامادا كورسەتكەن سەبەپتەرگە سەنگىڭىز كەلمەيدى.
وسى رەتتە، "قامشى" پورتالى "سەبەپسىز" سىرقاتتاردىڭ سەبەبىن ىزدەستىرىپ كورگەن ەدى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەديسيناسى مەن ەكولوگتارى دارمەنسىزدىك تانىتقان وقيعالار تىزبەگى تومەندەگىدەي بولعان.
- كالاچيدەگى ۇيقى دەرتى. بۇكىل اۋىل ۇيقىعا كەتىپ جاتقاندا ەكولوگتار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرلەرى سەبەپ تاپپاي ساندالعانى ەسىڭىزدە بولار. بۇنداي اۋرۋدىڭ العاشقى بەلگىلەرى 2013 جىلدان باستاپ شىعا باستاعان. استانانىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلدىڭ جاپپاي ۇيقىعا كەتۋىنە قاتىستى بىرنەشە سەبەپتەر ايتىلعان.
1.1. قورشاعان ورتانىڭ ميكروەلەمەنتتەرىن زەرتتەگەن ماماندار اۋا مەن سۋدان تابىلعان قورعاسىن سياقتى ەلەمەنتتىڭ ۇساق بەلگىلەرىن زەرتتەگەن. ءبىراق ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، ولار «ۇيقى دەرتىنە» شالدىققان ناۋقاستاردىڭ جاعدايىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
1.2. اتموسفەرانىڭ گاز كۇيىن دە شامالارى كەلگەنشە قوسىمشا تەكسەرگەن. اۋادا كومىرتەك مونووكسيدى، ياعني كادىمگى ىس مولشەرى كوپ ەكەنى انىقتالعان، ادەتتە ونىڭ ادام اعزاسىنا اسەرى «ۇيقى دەرتى» بەلگىلەرىنە ۇقسايدى. ياعني، كالاچيلىكتەر ءجاي عانا "ىستانعان". ءبىراق بۇل دا 100 پايىز سەبەپ بولا المايدى. سونىمەن ۇيقى دەرتىنە رادون سەبەپكەر ەمەس، ءبىراق نە ەكەنى بەلگىسىز؟
- قازاقستاننىڭ بىرنەشە وبلىستارىندا "قىزىلشاعا قارسى ەكپەدەن" كەيىن جان تۇرشىگەرلىك حالگە تۇسكەن وقۋشىلاردىڭ سانى ارتتى. ەستەن تانىپ، ەكى بۇكتەلىپ جاتقان جاسوسپىرىمدەردىڭ مۇشكىل جاعدايىنا بەي-جاي قالدىرمايتىنى انىق. ءبىر عانا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 200-گە تارتا بالا ەكپەدەن كەيىن اۋرۋحاناعا تۇسكەن.
2.1. وسى داۋلى ماسەلەدەن كەيىن، كوپتەگەن اتا-انالار بالالارىنا ەكپە سالدىرۋدان باس تارتتى. ال ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ءۇندىستاننان ارنايى قىزىلشاعا قارسى ساتىپ الىنعان مونوۆاكسيناعا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ءۇندىستانداعى «Serum Institute of India» كومپانياسى ۇسىنعان قىزىلشاعا قارسى ەكپەنىڭ ەرىتكىشپەن بىرگە 16 فيزيكالىق-حيميالىق جانە بيولوگيالىق كورسەتكىشتەرى سىناقتان وتكەن. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسىندا ەكپە ادام دەنساۋلىعىنا ءقاۋىپسىز دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. ال ەكپەدەن باست تارتقان اتا-انالارعا جازالاۋ شارالارى قولدانىلاتىنىن دا ايتتى. ءيا، ساليدات حانىم، قاتتى شىقتى. ميلليارد دوللارعا ساتىپ العان ۆاكسينانى ەكپەسە، باسى داۋعا قالاتىنىن ول جاقسى بىلەدى.
- قازاق دالاسىندا قىزىل كىتاپقا ەنگەن، مەملەكەتتىڭ ايرىقشا قورعاۋىنا الىنعان اقبوكەندەردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنىڭ دە سەبەبى ايتىلعان جوق. ۇلىبريتانيا مەن گەرمانيادان ماماندار الدىرىپ، زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەنىمىزبەن، سايعاق قىرعىنىڭى "سەبەبى" - كۇپتى بولعان دەۋمەن شەكتەلدى. وسى كۇنگە دەيىن قازاقستاننىڭ بىرنەشە وبلىستارىندا سەبەپسىز قىرىلعان كيىك سانى - 120 مىڭنىڭ ۇستىنە شىققان. قوستاناي وبلىسى ماڭىنداعا ۋتيليزاسيالاۋ جۇمىسى بارىسىندا كيىك ولەكسەلەرى ماڭىنان شار تارىزدەس عارىش زىمىرانىنىڭ بولشەگىن تاپقانىمەن، بۇل كيىك قىرعىنىنا سەبەپ بولا المايدى دەپ شەشىلگەن.
- وسكەمەندە لاشىن قۇسى، الماتىدا قارعالار ادامدارعا شابۋىل جاساي باستادى. بۇل تۋرالى قازاقستاندىق ب ا ق جازعان بولاتىن. قۇستاردىڭ توسىن شابۋىلىنا نە سەبەپ بولعان؟ الدە...
- تالدقورعان قالاسىنداعى ساۋدا ۇيلەرىنىڭ بىرىندە ەڭگەزەردەي ەر ازامات 4 ساعات بويى تۇرعان ورنىندا سىرەسىپ قاتىپ قالعان. جەدەل جاردەم قىزمەتكەرلەرى ءتيىستى شارالاردى قولدانعانىمەن، ەش ناتيجە بەرمەگەن. جەرگىلىكتى دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارى جىگىتتىڭ وسىنداي كۇيگە تۇسۋىنە الكوگولدىك ىشىمدىككە قۇمارلىعى دەپ تۇسىندىرگەن.
- جاستاردىڭ اراسىنداعى ءسۋيسيدتىڭ ءجيىلىپ كەتۋى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مىسالى، بىلتىرعى جىلى كامەلەت جاسقا تولماعاندار اراسىندا وزىنە ءوزى قول جۇمساۋدىڭ 190 فاكتىسى تىركەلگەن. جاسسپىرىمدەر اراسىنداعى ءسۋيسيدتىڭ ءورشۋىنىڭ باستى سەبەبى - الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن بالا پسيحولوگياسىنا اسەر ەتۋشى فاكتورلار ەكەنى تۇسىنىكتى. دەگەنمەن وسى باعىتتا جۇمىستار سايابىرسىپ تۇرعانى الاڭداتادى.
- قازاقستانداعى تۇسىك تاستاۋشىلار كورسەتكىشى. ايەلدەردىڭ بەدەۋلىگى مەن ەرلەردىڭ اراسىندا،ى بەلسىزدىك.
7.1. قازاقستاندا جىلىنا 300 مىڭ انا تۇسىك جاساتادى. بۇل ق ر ستاتيستيكالىق اگەنتتىگىنىڭ ماعلۇماتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندا 3 ميلليون بالا ابورتتىڭ قۇربانى بولعان. ياعني، وسى ءبىر قاستاندىقتىڭ الدىن العاندا، قازاقستان حالقىنىڭ سانى 20 ميلليوننان اسىپ جىعىلار ما ەدى؟
7.2. قازاقستاندا رەپرودۋكتيۆتى جاس كورسەتكىشىندەگى وتباسىلاردىڭ 15-17%-ىن بەدەۋلىك ماسەلەسى اۋرەلەيدى.
7.3. 5-6 جىل بۇرىن ەر ادامنىڭ بەدەۋلىگى 30-35%-دى قۇراسا، بۇگىندە 60%-عا دەيىن ءوسىپ تۇر. جاستارعا قاراعاندا 45 جاستاعىلار اراسىندا بەدەۋلىك كوبەيدى. ءقازىر 30-35 جاستاعى بەدەۋلىگى بار جىگىتتەردىڭ پايىزدىق مولشەرى دە كوبەيە باستاعان.
7.4. بىلتىرعى جىلى قازاقستاندا كەسار تىلىگى ارقىلى بوساناتىن ايەلدەر سانى 40 پايىزعا جەتكەن.
- قاينار كوزدەرى بەلگىسىز ازىق-تۇلىكتەر. بۇل دا ءوز كەزەگىندە قازاقستان حالقى ءۇشىن اسا ءقاۋىپتى شابۋىلداردىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن. ءقاۋىپسىز ازىق-تۇلىكتى ايتقاندا، حالىقتىڭ اسا كوپ مولشەردە قولداناتىن تاعامدارى – ءسۇت پەن ەت. قازاقستاندا قازىرگى تاڭداعى ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى سىرتتان جەتكىزىلەدى. سونداي-اق، جەمىس-جيدەك، كوكونىس ونىمدەرى الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن اكەلىنەدى. ال اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ، قازاقستانداعى جالپى اۋرۋلاردىڭ 60 پايىزدان استامى - شەت ەلدەردەن ەكسپورتتالاتىن تاعام ونىمدەرىنەن ەكەنىن ايتادى.
- قازاقستانداعى ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمدار جانە سەكتالار. قازىرگى تاڭدا وزدەرىنىڭ ءدىني داعۋاتتارىن اشىق جۇرگىزىپ كەلە جاتقان 4000-نان استام ءدىني بىرلەستىكتەر مەن 40-تان استام كونفەسسيا تىركەلگەن ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە يسلام اتىن جامىلاتىنداردىڭ سانى 2700-دەن اسىپ جىعىلادى. مىسالى، احيلەر، يلاحيلەر، حۋدايلەر، قادىريا، احمايا، دۋسۋقيا، اكباريا،شازيليا، ماۋلاۋيا، حيزب-ۋت-تاحير، تابليع جاماعاتى، يشيم، شتيپ ت.س.س. وسى راديكالدى توپتاردىڭ اراسىندا الەم ەلدەرىنىڭ ۇرەيىن ۇشىرىپ وتىرعان - يشيم. سيرياداعى سودىرلارعا الەمنىڭ 120 مەملەكەتىنىڭ ازاماتتارى كەلىپ قوسىلعان. ولاردىڭ ساپىندا 300-دەن استام قازاقستاندىقتار دا بار. بەيرەسمي دەرەككوزدەرىندە اتالمىش ۇيىم ارنايى كگب تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلعان دەپ ايتىلعانىمەن، بۇل ناقتى دالەلدەنبەگەن پىكىر عانا. دەسە دە سيرياداعى سودىرلار اراسىنداعى قازاقستاندىقتاردىڭ سانى ارتىپ كەلە جاتقانى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى.
جوعارىدا تىزبەكتەپ كورسەتكەن مالىمەتتەردى ساراپتاي كەلە، قازاقستانداعى قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ دارمەنسىزدىگىن اڭعارامىز. جۇمباق اۋرۋلار مەن، جاسىرىن شابۋىلداردىڭ استارىندا قازاقتى جويۋ (قۇرتۋ) يدەياسى جاتقان جوق پا؟ قازاقستانعا قارسى قۇپيا قارۋ قولدانۋشىلار كىمدەر؟
نۇرگەلدى ءابدىعاني ۇلى
