«ديداحمەت اعا قايتتى» دەگەن سۋىق حابار جەتىسىمەن-اق اعانىڭ رايىمبەكتەگى ۇيىنە جينالىپ ۇلگەردىك. ەڭ جاقىن تۋما-تۋىستارى مەن جورا-جولداستارى جەرلەۋ ءرا
ءسىمىن جىلدام جوسپارلاپ جاتتى. جازۋشىنىڭ جالعىز ۇلى: - ساكە، قاتونعا باراسىز با؟ سۇيەككە ءسىز تۇسسە دەپ ەم. ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەسىز، اكەم ءسىزدى بالاسىنان دا ارتىق جاقسى كوردى، - دەدى. - بارار ەدىم. ءبىراق سۇيەكتى سامولەتپەن اكەتەدى. مەن سەندەرگە ىلەسە المايمىن عوي. نە ىستەمەك كەرەك؟ - دەدىم. بۇل اڭگىمەنى جانىمدا تىڭداپ تۇرعان ايدىن ەسىمدى جاس جىگىت «ەش الاڭ بولماڭىز. ماشيناممەن جەتكىزەم. تەك تاۋەكەل ەتسەڭىز بولدى» دەدى. كولىك تابىلعان سوڭ تاعى دا ءۇش جىگىت «بارامىز» دەپ تاس ءتۇيىن بەكىندى. سالدەن سوڭ تالدىقورعانداعى بەيسەن قۇرانبەككە قارالى حاباردى ەستىرتتىم. ول بىردەن: - ءسىز دە قاتونعا باراتىن شىعارسىز؟ - دەدى. - يا، - نەمەن؟ - جەڭىل كولىكپەن - جەتە الاسىزدار ما؟ - تاۋەكەل دەپ وتىرمىز. - جارايدى. مەن قايتا حابارلاسام. ول سودان سوڭ 3-4 ساعات حابارسىز جوق بوپ كەتتى. سول كۇنى كەشكى ساعات جەتىدە كافەدە اعانىڭ رۋحىنا ارناپ ەڭ ءبىرىنشى اس بەرىلدى. استا وتىرعاندا بەيسەن حابارلاسىپ: - ساكە، جاعداي بىلاي. مەن تالاي اداممەن تىلدەسىپ، شىعىسقا رازۆەدكا جاسادىم. جول وتە جامان. جەتە المايسىزدار. مەن دە ءسىزدىڭ ۇيدە اعامەن ەكى رەت داستارحانداس بولدىم. بارماسام ۇيات بولادى. قاتون ساپارىن ماعان قالدىرىڭىز. ءوزىم ۇيىمداستىرام. پويىزبەن كەتۋ كەرەك، – دەدى دە ماعان پويىزبەن باراتىن مارشرۋتتى ءتۇسىندىردى. استان شىعا سالا تالدىقورعانعا اتتاندىق. فارحاد ەسىمدى جاس كاسىپكەر جىگىت سۋ جاڭا مەرسەدەسىمەن تۇنگى ساعات ەكىدە دىتتەگەن جەرگە جەتكىزدى. بەيسەن ءبىزدى ىستىق تاماق دايىنداتىپ، ۇيىندە كۇتىپ وتىر ەكەن. تۇنگى ءۇش جارىمدا ۇشتوبەدەن تالگاعا ءمىنىپ، تاڭەرتەڭ توعىزدا جاڭعىزتوبەدەن تۇسسەك، ۆوكزالدا ءبىزدى تاكسيست كۇتىپ تۇر ەكەن. تاكسيست بەيسەندى كورىپ اۋزى اشىلىپ قالدى. ول «ويپىرماي ايتۋعا وڭايدى تاسيمىن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام دا تۇسىمە كىرمەس» ەدى دەپ قويادى. ورتا جولدا پاروممەن ەرتىستى قيىپ ءوتىپ، سول كۇنى كۇن باتا قاتونداعى مەشىتتىڭ حاتىمحاناسىنان ءبىر-اق شىقتىق. استى سەيداحمەت ەسىمدى تۋعان اعاسى باسقارىپ ءجۇر. كوڭىل ايتىلدى. ەلدەر اسقا وتىردى. ديداعاڭنىڭ جاقسىلىقتارىن جارىسا ايتىپ، ەلى تەبىرەنىپ جاتىر. تاڭ اتا جانازاعا دايىندىق قىزۋ باستالدى. اعانىڭ تۋىستارى بولەك جينالدى دا سۇيەككە تۇسەتىن ەڭ جاناشىر كىسىلەردىڭ ءتىزىمىن جاساۋعا كىرىستى. سالدەن سوڭ سەيداحمەت اعاسى ماعان تاقاپ كەلىپ: - سانجار دەگەن سەن عوي؟ - دەدى. - يا. - سەنى ءىنىمنىڭ ەڭ جاقىن رۋحاني باۋىرى دەپ ايتتى. سۇيەككە تۇسەتىننىڭ ءبىرى سەنسىڭ. بۇرىن ءتۇسىپ كورىپ پە ەدىڭ؟-دەدى. - ءبىر- اق رەت كىرىپ كورگەم. وندا دا تەك سۋ اپەرىپ تۇرعام. - جاقسى، سونىڭ ءوزى جەتەدى. تۇسەتىندەر تۇگەل دارەت الىپ، تازا تاھاراتپەن كىرسىن. ءوزىم دە مەشىتتە قىزمەت ەتەم. بىلمەگەندەرىڭدى ايتىپ تۇرام. - جاقسى، مەن دايىنمىن. مەنىمەن بىرگە سۇيەككە تۇسكەندەر ەرەسەك كىسىلەر بولعانىمەن، مۇنداي ىستە كوبى تاجىربيەسىز بولىپ شىقتى. باسقارىپ تۇرعان يمامنىڭ ءوزى باتىلسىزداۋ قيمىلدادى. امال جوق، ەكى بىلەكتى سىبانىپ تاستاپ، تىزگىندى قولىما الۋعا تۋرا كەلدى. وزىمە ارتىلعان مىندەتتى بارىنشا ادال اتقارىپ شىقتىم. اعاسى ءدان ريزا بولدى. ءمايىتتى دالاعا شىعارعان سوڭ، قارالى ميتينگ باستالدى. اۋىل جۇرتى وتە كوپ جينالدى. جينالاتىن دا ءجونى بار ەكەن. سەبەبى، ديداعاڭ قاراپايىم مىنەز-قۇلقىمەن جەرلەستەرىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ العان. ءتىپتى، «كىتاپ وقىمايدى» دەگەن جاس بۋىننىڭ ءوزى، ول كىسى تۋرالى جىلى لەبىزدەر ايتىپ جاتىر. ديداعاڭ اۋلىنا كەلگەن سايىن ۇلكەن، كىشى دەمەي بارىمەن تەڭدەي اڭگىمەلەسە بەرگەن. تالاي ادامعا شاراپاتى مولىنان ءتيىپتى. مۇقتاج كىسىلەردەن كومەگىن اياماپتى. ميتينگى اياقتالعان سوڭ قارالى كوش زيراتقا قاراي جول تارتتى. يمام جانازا نامازىن وقىعان سوڭ (ول جاقتا جانازا نامازى قورىمنىڭ باسىندا وقىلادى ەكەن) دەنەنى قابىرگە جايعاستىردى. باسقارىپ جۇرگەن ءبىر تۋىسى «ءاي، اعايىندار، ءقازىر توپىراق سالعاندا ءۇش كۇرەكتەن ارتىق سالماڭىزدار. ادام تىم كوپ. ارتتاعىلارعا كەزەك تيمەي قالادى. ءبىر ۋىس توپىراق سالۋ ءۇشىن ارامىزدا 5 مىڭ شاقىرىم جەردەن ارنايى ۇشىپ كەلگەن قوناقتار بار. سولارعا كەزەك تيمەي قالماسىن» دەپ ەسكەرتتى. سونىڭ وزىندە شەتتە تۇرعان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءبىراز پاراسىنا توپىراق سالۋ ءناسىپ بولمادى. سەبەبى، جينالاعان جۇرت تىم كوپ. توپىراق سالىپ جاتىپ «ديداعاڭىڭ ءومىرى قانشالىقتى ماعىنالى بولدى؟ مىناۋ ادەمى ولىمگە جاتا ما» دەپ ويلانىپ كەتتىم. سول كەزدە اتاقتى جازۋشىمەن سۇحباتتاسقان ساتتەرىم ەرىكسىز ەسىمە ورالا باستادى. بىردە ۇيىمدە قوناقتا وتىرعاندا اعادان «وسى ءسىزدىڭ جەر ىزدەگەن سارىاتاندا العاشقى بىرىنەشە ابزاس تۋرا جۇسىپبەكتىڭ «اقبىلەگىندەي» بولىپ، جىر سياقتى توگىلىپ تۇسەدى. ونداي شەديەۆردى قالاي جازدىڭىز؟ جۇسىپبەكتەن ۇيرەندىم دەپ ايتا المايسىز. سوندا قالاي» دەدىم. ول كىسى ماعان قاراپ «ونداي كەزدە كوڭىلىمدە ادەمى ءبىر اۋەننىڭ ءريتىمى ويناپ تۇرادى. سول ءريتىمدى ءبىر رەت ۇستاپ الساڭ، بولدى، ارى قاراي اقتارىلىپ كەتە بەرەدى» دەپ كەلە جاتتى دا، كەنەت كىلت توقتاپ، «جارايدى، ول اڭگىمەنى كەيىنگە قالدىرايىق. الدىندا نە جايلى ايتىپ وتىر ەدىك» دەپ اڭگىمەنى باسقا تاراپقا بۇرىپ جىبەردى. مەن ىشىمنەن «ماقتاۋدى جەك كورەدى ەكەن» دەپ ويلادىم. ول كىسى سول كۇيى ءوزىن ماقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ءوزى تۋرالى اڭگىمەنى بۇرىپ اكەتىپ، دەرەۋ ب. ءمايليننىڭ اڭگىمەلەرىن تالداي جونەلەدى. بىردە قاسىمداعى ءبىر جىگىت «بالا-شاعاسى قازاقشا سويلەيتىن جازۋشىدان ءسىزدى كوردىم» دەدى. ديداحمەت اعا «مەن وسىعان وتە قاتتى ءمان بەردىم. ۇلكەن قىزىما دا «بولاشاق كۇيەۋ بالا انا ءتىلىن بىلمەيتىن بولسا، باتامدى بەرمەيمىن. اۋرە بولما» دەگەم. سودان ءبىر كۇنى مىنا ەرلاندى اكەپ تانىستىردى. قازاقشاسىن، تاربيەسىن تەكسەرىپ بايقادىم. سىننان سۇرىنبەدى. سوسىن باتامدى بەردىم. ال، مىنا جالعىز ۇلدى جاز سايىن التايعا تالاي قۋعام. سوندىقتان بۇل بالا دا انا تىلىنە جۇيرىك بوپ شىقتى» دەدى. مەن ول كىسىنىڭ ۇلىمەن تانىسقان سوڭ ورتاق اڭگىمە دە كوبەيە بەردى. ءبىر كۇنى بالاسىنا تەلەفون سوعىپ: - ءىنىم، بۇگىن ۇيگە الىستان قوناقتار كەلەدى. سەن دە ىشىندە بول،- دەدىم. ۇلى: - ساكە، رەنجىمەڭىز. بۇگىن نە بولسا دا بارا المايتىن كۇنىم،-دەدى. - نەگە؟ - سول. بۇگىن پاپامدى مونشاعا تۇسىرەتىن كۇنىم. ول كۇنى مەن ەشقايدا دا بارا المايمىن. - پاپاڭ جۇگىرىپ جۇرگەن تىڭ ادام عوي. مونشاعا ءوزى تۇسە بەرمەي مە؟ - جوق، تۇسە بەرمەيدى. التايدىڭ قازاقتارى ءۇشىن مونشا دەگەن ءومىردىڭ ءبىر بولىنبەس بولشەگى. پاپامدى مونشاعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ءبىر كۇنىمدى ارنايمىن. بۇل سىزدەر تۇسەتىن وتىرىك ساۋنا ەمەس. بۇل - پروفەسسيونالدار تۇسەتىن ناعىز مونشا. ىشىندە سامىرسىننىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرۋى كەرەك. اناسى شاقالاق بالاسىن قالاي شومىلدىرسا مەن دە پاپامدى تۋرا سولاي شومىلدىرام. ول باسقالار ءۇشىن «كىمسىڭ ديداحمەت» دەگەن اتاقتى جازۋشى بولعانىمەن، مەن ءۇشىن بۇل كادىمگى كۇتىمگە مۇقتاج جاس بالا سياقتى،-دەدى. ارينە، ونداي بالادان اينالىپ كەتەسىڭ عوي. ءبىراق، اڭگىمە بالادا ەمەس، اكەدە بولىپ تۇرعان جوق پا. «قالادا تۇراتىن اتاقتى جازۋشى، جالعىز بالاسىن انانداي دەڭگەيدە قالاي تاربيەلەپ شىققان» دەپ ەرىكسىز تاڭعالاسىڭ. قالا تۇرماق، اۋىلدا ونداي تاربيەنى بالاسىنا دارىتا الماي، اقىرىندا سورلاپ قالعان اتا-انا جەتەدى. جالپى، اعامىز اجالدىڭ ءوزىن اينالسوقتاپ، اڭدىپ جۇرگەنىن جۇرەگىمەن سەزدى-اۋ دەيمىن. سەبەبى، نەشە رەت باس قوسساق تا اتاق-داڭقتىڭ بايانسىز ەكەنىن باسا ايتىپ وتىردى. ول ءبىر رەتتە «تولستوي ءوزىنىڭ «يسپوۆەدىندە» راس ايتادى. «جاس كەزدە اتاقتى جازۋشى بولۋدى ارماندايسىڭ. اقىرى بولاسىڭ. ال، سودان نە ءتۇستى كانە» دەپ جازادى. قاراپ وتىرساڭ، راس اڭگىمە. مىنە، ءبىز دە ءبىراز جۇرتقا تانىلدىق. ءبىراز شىعارمام شەت تىلدەرىنە دە اۋدارىلدى. ال، نە ءتۇستى سودان» دەپ تاۋسىلا سويلەپ، كوزدەرى مۇڭعا باتىپ، ءۇنسىز وتىرىپ قالدى. ول كىسى تولستويدىڭ وسى ەڭبەگىنە ۇقساس ءبىر شىنايى شىعارما قالدىرۋدى ويعا الىپ، وقتالىپ ءجۇردى. مەنىمەن جولىققان سايىن ءولىم، قۇداي، ءدىن تاقىرىبىن عانا قوزعايدى. باسقا تاراپقا اڭگىمەنى بۇرعىزبايدى. مەن دە ىزدەگەنگە سۇراعان دەپ نەشە ءتۇرلى سوپىلاردىڭ حيكايالارىن قۇمارتا ايتامىن. ول كىسى راحاتتانا وتىرىپ تىڭدايدى. ءبىر كۇنى كوزىنە وپەراسيا جاساتىپتى. وكىنىشكە وراي، وپەراسيا ءساتتى بولماعان. ۇلى «پاپامنىڭ كوڭىل كۇيى ونشا ەمەس. ءبىر كوزىم كورمەي قالا ما دەپ ۋايىمداپ ءجۇر» دەدى. «ءقازىر، اكەيدى قاتىرامىز» دەدىم دە ديداعاما تەلەفون سوقتىم: - ديداعا، اسسالاۋما-الەيكۋم، كوزىڭىز قالاي؟ – دەدىم. ول كىسى ەش سىر بەرگەن جوق. بارىنشا سەرگەك داۋىسپەن: - قۇدايعا شۇكىر، بولادى. پوكا، ءبىر كوزىم كورمەي تۇر. ءبىراق، دارىگەرلەر «ءبىرازدان سوڭ كورىپ كەتەسىز» دەپ دامەلەندىرىپ قويدى،- دەپ ساڭق ەتە قالدى. - بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى!- دەدىم - قالايشا؟ - مىنا ءبىزدىڭ مۇسىلمان جۇرتىندا يبراھيم ادحام دەگەن اۋليە بولعان. سول كىسى «ادامنىڭ جۇرەك كوزى اشىلاردا، ماڭدايىنداعى ەكى كوزى سوقىر بولادى» دەگەن. جۇرەك كوزىڭىز اشىلايىن دەگەن عوي. - دا، ادحام سولاي دەپ پە؟ قالاي كۇشتى ايتقان ەي مىنا اۋليەڭ!؟ - اباي اتاڭىز دا سولاي دەگەن. «جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا، ادامزاتتىڭ حيكمەت كەۋدەسى» دەگەن عوي. سول سياقتى، ءومىر بويى ۇيىڭىزگە جيھاز ەمەس، كەۋدەڭىزگە رۋحاني قازىنا جيدىڭىز. ەندى سول قازىنانى جۇرەك كوزىمەن تاماشالاپ جاتاسىز، كوللەيدەسكوپ قىزىقتاعان بالا سياقتى. ودان ارتىق نە كەرەك سىزگە؟ ءبارىبىر، كوزىڭىز كورگەنمەن ونىڭ سىزگە كەرەگى جوق. سەنبەسەڭىز تەليەۆيزوردى ءقازىر قوسىڭىز. ول جەردە «ءىشىپ قويدى، جەپ قويى، ۇستالدى، سوتتالدى» دەگەننەن ارتىق ەشتەڭە كورسەتپەيدى. ءسىز كەرىسىنشە، ياسساۋي سياقتى ناعىز جەر استىنا كەتەتىن جاسقا جەتتىڭىز. ەندىگى جەردە جەردىڭ بەتىندەگى ماعىناسىز ءدۇنياعا الاڭداپ قايتەسىز؟ - پاح، شىركىن. ءاي، سەن بالا دا ايتاسىڭ اۋ. ءبىراق، راسىمەن دە سولاي يا؟ - ەندى شە، تاپ ءقازىر تۆ-نى قوسىڭىزشى، نەشە ساعات تاپجىلماي قاراي الار ەكەنسىز؟ - شىنىمەن دە كورەتىن دىم جوق قوي. ونى ءوزىمىز دە دە كۇن سايىن ايتىپ ءجۇرمىز،-دەپ مويىندادى. مەن اڭگىمەنى ودان سايىن قىزدىرىپ: - باياعىدا، حاسان باسري دەگەن اۋليەدەن ادامدار «دۇنيەدە ەڭ ۇلكەن وكىنىش نە» دەپ سۇراپتى. سوندا حاسان «جۇرەكتىڭ ءولۋى» دەپتى. «جۇرەكتىڭ ءولۋى دەگەن نە» دەپ قايىرا سۇراعاندا ول «جۇرەكتىڭ ءولۋى دەگەن – جۇرەكتىڭ دۇنيەگە الاڭسىز بايلانىپ قالۋى» دەپتى. ەگەر وسى تاراپتان قارايتىن بولساق سىزدە وكىنىش جوق. قۇدايعا شۇكىر، ءبىراز اتاعىڭىز شىقتى. ارتىڭىزعا ءىز قالدىردىڭىز. كۇيەۋ بالاڭىزدىڭ قىزمەتىن پايدالانىپ كىم كورىنگەندى قورقىتىپ، نە بولماسا، استانادا مينيستىرلىكتىڭ ەسىگىنەن سىعالىپ جۇرگەن جوقسىز. اتاق-ابىرويىڭىزدى پايدالانىپ، جالعىز ۇلىڭىزدى دا قۇلاعىنان سۇيرەپ، كورىنگەن جەرگە تىقپىشتاپ، بەدەلىڭىزدى جەرمەن جەكسەن ەتكەن جوقسىز. ياعني، جۇرەگىڭىز دۇنيەگە جابىسىپ، ءولىپ قالماعان. جۇرەگىڭىز «ءالى دە ەلىمە پايدالى ءبىر نارسە ىستەسەم» دەپ ءتىرى جۇرەكتىڭ قىزمەتىن ىستەپ تۇر. ال، ۇلىڭىز بولسا، سىزگە ماسىل بولماي ءوز ارباسىن ءوزى سۇيرەپ كەتىپ بارادى. قولدا كەلىنىڭىز بار. نەمەرەلى بولدىڭىز. ەندى سىزگە نە كەرەك؟-دەدىم. - ويپىرماي، سەنى تىڭداپ تۇرا بەرسەم، ادامعا وبشىم ەشتەڭە كەرەك ەمەس سياقتى عوي-دەدى دە قارقىلداپ كۇلىپ جىبەردى. ودان كەيىن كوڭىل-كۇيى شالقىپ شىعا كەلدى. تەبىرەنىپ ءبىراز ۋاقىت ءار ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىپ، ارتىنان حابارلاسقانىم ءۇشىن العىس ايتىپ قوشتاستى. قابىرگە توپىراق تاستالىپ جاتقاندا مەنىڭ ميىمدا وسىنداي ەستەلىكتەر زۋىلداپ اينالىپ جاتتى. كەنەت ماعان «يا، بۇل كىسى وتە باقىتتى ادام. وتە ادەمى ولە ءبىلدى» دەپ ويلادىم. راسىمەن دە سولاي. «ولسەم اكەممەن ءبىر قورىمدا جاتايىن» دەگەن وسيەتىن، ۇرپاعى بۇلجىتپاي ورىندادى. وتە تانىمال شەنەۋنىك كۇيەۋ بالاسى دا تىكەسىنەن تىك تۇرىپ، ادالىنان قىزمەتىن قىلىپ جاتىر. قازاقى تاربيە العان جالعىز كۇيەۋ بالاسى ءجون بىلەتىن ەلدىڭ ۇلى ەكەنىن ىسىمەن دالەلدەپ شىقتى. جانازادا اتقارىلاتىن اۋىر جۇمىستىڭ بارىنە بەينە ءبىر قاراپايىم جۇمىسشىداي ارالاستى. ديداعاڭ - ۇلى مەن قىزىنا «بىرەۋدىڭ كوز جاسىنا قالماي، قياناتسىز كۇن كورىڭدەر» دەگەن التىن قاعيدانى ءسىڭىرىپ ۇلگەرگەن ساناۋلى ادامنىڭ ءبىرى. ودان دا ارتىعى - ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە كەز كەلگەن ارلى ادام باستان كەشەتىن قيىن رۋحاني ءحالدى تولىق باستان كەشىردى. ول كىسى جۇرەگى توقتاعانشا «مەن وسى دۇرىس ءومىر سۇرە الدىم با؟ ءومىرىمدى بۇدان دا كۇشتى ەتىپ سۇرە الار ما ەدىم؟ مەن قۇدايعا قانشالىقتى جاقىنمىن؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ شىرماۋىندا ءجۇردى. سوپىلاردىڭ تىلىمەن ايتقاندا كىم دە كىم «مەن قۇدايعا جاقىنمىن» دەپ جار سالسا، ول ادام حاق تاعالادان وتە الىستا ءجۇر دەگەن ءسوز. ال، ەگەر كىمدە كىم «مەن اللادان الىسپىن» دەسە، ول - ءوزىنىڭ ۇلىق اللاعا قانشالىقتى جاقىن جۇرگەنىن سەزبەي جۇرگەن ادام. قايران ديداعاڭ دا تۋرا سولاي بولدى. ارى مەن ۇياتىنىڭ ارقاسىندا قۇدايعا سونشالىقتى جاقىن بولىپ جۇرسە دە، تاڭىرسىنە قانشالىقتى تاقاپ بارعانىن بىلمەگەن كۇيى ومىردەن وزدى. مەنىڭشە، جازۋشىنىڭ رۋحى بۇل پانيدە مازاسىن العان سۇراقتاردىڭ ازابىنان ماڭگىلىككە قۇتىلدى. سەبەبى، ءوزىنىڭ قۇدايعا قانشالىقتى جاقىن بولعانى ەندىگى جەردە كۇمانسىز انىق كورىپ، شەكسەز شاتتانا الادى.سانجار كەرىمباي، Facebook پاراقشاسىنان
