2006 جىلدىڭ 17 قاراشاسىندا، انتاليا قالاسىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ Vءىىى سامميتىندە، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ورتاق پارلامەنتتىك اسسامبلەيا قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ساپالىق تۇرعىدان جاڭا ساتىسى رەتىندە پارلامەنتتىك ديپلوماتيا ارقىلى تاراپتار اراسىندا ساياسي، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، مادەني، گۋمانيتارلىق، قۇقىقتىق بايلانىستاردى نىعايتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان تۇركپا اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى اسسامبلەياسىنىڭ قۇقىقتىق ساراپتاما جانە پروتوكول ءبولىمىنىڭ جەتەشىسى انار راحيموۆپەن سۇحباتتاسقان ەدىك.

- انار مىرزا، تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى قۇرىلعالى بەرى ون جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. اسسامبلەيادا وسى ۋاقىت ىشىندە قانداي ىستەر اتقارىلدى؟ — تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا) 2008 جىلعى 21 قاراشادا ءازىربايجان، قازاقستان، تۇركيا، قىرعىز رەسپۋبليكالارى پارلامەنتتەرىنىڭ باسشىلارى قول قويعان شارتقا سايكەس ستامبۇل قالاسىندا قۇرىلدى. 2009 جىلعى 29 قىركۇيەكتە ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى باكۋ قالاسىندا اسسامبلەيانىڭ 1ء-شى پلەنارلىق سەسسياسى وتكىزىلدى. بۇل سەسسيادا تۇركپا رەگلامەنتى، حاتشىلىق ەرەجەسى، باكۋ دەكلاراسياسى جانە حاتشىلىقتى باكۋ قالاسىنا تۇراقتى ورنالاستىرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى. ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام الييەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن تۇركپا ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاسالدى. قازىرگى كەزدە اسسامبلەيانىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى تۇركيا رەسپۋبليكاسى ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ ءتوراعاسى جەميل چيچەك. ال باس حاتشىسى قازاقستان وكىلى جاندوس اسانوۆ.

بۇگىنگى كۇنگە دەيىن پارلامەنتتىك اسسامبلەيا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا جان-جاقتى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. تۇركپا تۇركى الەمىنىڭ پارلامەنتتىك ولشەمى بولعاندىقتان اسسامبلەيانىڭ اينالىساتىن ماسەلەلەرى كەڭ اۋقىمدى. كەيىنگى كەزدە تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى بايلانىستىڭ اۋقىمى كەڭەيدى. اسسامبلەيا تۇركى كەڭەسىنىڭ اياسىندا قولعا الىناتىن باستامالارعا، جوبالارعا قۇقىقتىڭ جاعىنان قولداۋ كورسەتەدى. تۇركى تىلدەس رەسپۋبليكالاردىڭ كەڭ اۋقىمدى ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن قۇقىقتىق بازانى قۇرۋمەن اينالىسادى. ۇيىم سونداي-اق ەكونوميكالىق، مادەني-گۋمانيتارلىق سالالاردا ەلدەرىمىز اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا ۇلەس قوسۋدا. - اسسامبلەيانىڭ الداعى جوسپارىمەن تانىستىرساڭىز... — قازىرگى تاڭدا تۇركپا-عا ءازىربايجان پارلامەنتى ءتوراعالىق ەتۋدە. باكۋدە وتكەن سوڭعى 5ء-شى سەسسيادا ميللي مەدجليستىڭ سپيكەرى وكتاي اسادوۆ اسسامبلەيانىڭ ءىس جوسپارىن جاريا ەتتى. بيىل تۇركپا-نىڭ قۇقىقتىق بازاسىن نىعايتىپ، رەسپۋبليكالار اراسىندا اقپارات الماسۋدى ۇلعايتۋ ماقساتىندا ەكسپەرتتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ شارالار ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانۋدا. - 2014 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا باكۋدە اسسامبلەيانىڭ الەۋمەتتىك، مادەني-گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى وتىرىسى ءوتتى. وسى باسقوسۋدا تۇركى حالىقتارى اراسىندا اقپارات الماسۋدى كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى ايتىلدى. تۇركپا ەلدەرى اراسىنداعى اقپارات الماسۋ دەڭگەيىن قالاي باعالايسىز؟ — رەسپۋبليكالار اراسىنداعى اقپارات الماسۋ دەڭگەيى وتە جوعارى دەۋگە ءالى ەرتە. ويتكەنى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالارىمىزدا ءوزىنىڭ انا ءتىلىن جەتىكبىلەتىن اۋدارماشى ماماندار تاپشى. ماماندار مەملەكەتتىك ءتىلدى جاقسى مەڭگەرمەيىنشە اقپاراتتىق بايلانىس نىعايادى دەۋگە بولمايدى. 2014 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ 4ء-شى سامميتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تۇركى مەملەكەتتەرىندە ب ا ق جۇمىسىن نىعايتۋ مەن ورتاق اقپاراتتىق رەسۋرس قۇرۋ تۋرالى يدەيا ايتقان بولاتىن. ۇلتتىق اقپاراتتىق اعىستى ۇلعايتۋ ارقىلى ورتاق اقپاراتتىق كەڭىستىك قۇرىلسا تۇركىتىلدەس رەسپۋبليكالاردىڭ ىنتىماقتاستىعى نىعايا تۇسەدى. تۇراقتى تۇردە ەكونوميكا، مادەنيەت، ءعىلىم-بىلىم، باسقا دا سالالارداعى جۇمىستارمەن تانىستىرىپ، جەتكەن جەتىستىكتەر جايىندا جاريالاۋدا نەگىزگى ءىستى اقپارات اگەنتتىكتەرى اتقارۋ كەرەك. قازىرگى كەزدە تۇركى تىلدەس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى اقپارات الماسۋ دەڭگەيىنە كوڭىل تولمايدى. بۇل ءبىر جاعىنان انا تىلىمەن قاتار شەت تىلدەرىن مىقتى مەڭگەرگەن مامانداردىڭ تاپشىلدىعىنان بولسا، ەكىنشى جاعىنان رەسپۋبليكالار اراسىنداعى بۇقارالىق اپارات قۇرالدارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىنىڭ ءالسىز بولۋىنان دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. تۇركى حالىقتارى تاريحى، مادەني نەگىزى ءبىر ەلدەر. دەگەنمەن، تۇركى تىلدەرىنىڭ ءارقايسىسىنىڭ لينگۆيستيكالىق ەرەكشەلىكتەرى بار. بۇگىنگى كۇنى بىرنەشە تۇركىتىلىن مەڭگەرگەن بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ وزەكتىبولىپ وتىر. وتكەنجىلعى وتىرىستا رەسپۋبليكالارىمىز اراسىندا اقپاراتتىق الماسۋ مەحانيزمىن نىعايتۋ ءۇشىن ماسس-مەدياعا ارنالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىلىگى دە ءسوز بولدى. — تۇركپا باسقا قانداي ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان؟ — اسسامبلەيا قۇرىلعان كۇننەن باستاپ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا بارىنشا كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. تۇركپا پارلامەنتارالىق وداقتا، يسلامدىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا كىرەتىن مۇشە ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك وداعىندا،ازياداعى سەنىم شارالارى جانە ىقپالداستىق كەڭەسىندە جانە قارا تەڭىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىندا باقىلاۋشى ستاتۋسىنا يە. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىكجانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىمەن جانە وسى ۇيىمنىڭ پارلامەنت اسسامبلەياسىمەن ارىپتەستىك ورناتقان. سونداي-اق، يسلامدىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك جينالىسىنا باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسادى. باكۋدەگى بىلتىر ماۋسىم ايىندا وتكەن تۇركى تىلدەس رەسپۋبليكالار پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ 5ء-شى پلەنارلىق وتىرىسىندا باقىلاۋشى دارەجەسى ۆەنگريا پارلامەنتىنە تاپسىرىلدى. - سوڭعى كەزدە پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار اراسىندا ميگراسيا ماسەلەسى وتكىر تاقىرىپقا اينالدى. ەكونوميكالىق داعدارىسقا بايلانىستى جۇمىس ىزدەپ كورشى رەسپۋبليكالارعا اعىلعاندار كوبەيىپ كەتكەن. 2014 جىلدىڭ 21 قاراشاسىندا تۇركپاعا مۇشە ەلدەردىڭ پارلامەنتتەرىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن كوميتەت مۇشەلەرى باسقوسىپ، تۇركى رەسپۋبليكالارى اراسىنداعى ميگراسيا ماسەلەسىن ءسوز ەتتى. قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى؟ — قاراشا ايىندا وتكەن وتىرىس سانى جاعىنان ەكىنشى ءماجىلىس بولىپ تابىلادى. كوشى-قون ماسەلەسى بۇعان دەيىن دە كوتەرىلگەن ەدى. جينالىسقا حالىقارالىق ميگراسيا جونىندەگى ۇيىمنىڭ وكىلدەرى دە قاتىسىپ، كوشى-قون ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىلاندى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالارىمىز ءقازىر قارقىندى دامۋ ۇستىندە، سوندىقتان جان-جاقتان ەكونوميكالىق تابىس تابۋدى كوزدەپ كەلۋشىلەر دە كوبەيۋدە. جينالىستا تۇركپا مەملەكەتتەرىنىڭ ميگراسيا ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان ۇسىنىستار ايتىلدى. الەۋمەتتىك ماسەلەلەر دۇنيەنىڭ قاي تۇكپىرىنە قاراساڭىز دا وزەكتى. سوندىقتان ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق، تۇركپا مەملەكەتتەرىنىڭ الەۋمەتتىك ساياسات جونىندەگى تاجىريبە الماسۋى ءوزارا ىقپالداستىقتى نىعايتۋعا سەرپىن بەرەدى. - جۋىردا تۇركپا مەن ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل قۇجاتتىڭ قانداي ماڭىزى بار؟ — تۇركپا تۇركى رەسپۋبليكالارىنىڭ اكادەميالىق عىلىمي ينستيتۋتتارىمەن بايلانىستى ىلعي دا نازاردا ۇستايدى. بۇعاندەيىن ماناس ۋنيۆەرسيتەتىمەن جانە استاناداعى تۇركى اكادەمياسىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. اكادەميالىق ورتالىقتارمەن بايلانىس ورناتۋ كاسىبي اۋدارماشىعا دەگەن تاپشىلىقتى جويۋدىڭ العاشقى باستاماسى بولىپ تابىلادى. بۇل قۇجاتتار ارقىلى ارنايى وقۋ ورىندارىنا اۋدارما ادىستەمەسىن ەنگىزۋ جانە وسى باعىتتاعى عىلىمي بازانى نىعايتۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلعان. - تۇركپا جۇمىسى قاي تىلدە جۇرگىزىلەدى؟ — تۇركپا-نى قۇرۋ يدەياسىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كوتەرگەن بولاتىن. يدەيا 2008 جىلدىڭ 21 قاراشاسىندا جۇزەگە استى. اسسامبلەيانى قۇرۋ تۋرالى ستامبۇل كەلىسىمىنە ءازىربايجان، قازاقستان، تۇركيا رەسپۋبليكالارى قول قويدى. ۇيىم جۇمىسى مۇشە ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەرىندە، ياعني بەس تىلدە جۇرگىزىلەدى. وعان قوسا حالىقارالىق ۇيىم بولعاندىقتان اعىلشىن ءتىلى دە قولدانىستا. اسسامبلەيا سايتى دا نەگىزگى بەس تىلدە اقپارات تاراتادى. - ءسىز الماتى قالاسىندا وتكەن ەۋرازيالىق ينتەگراسيا جونىندەگى فورۋمعا قاتىسىپ، ارنايى سەكسياسىن جۇرگىزدىڭىز. تۇركى حالىقتارىنىڭ قازىرگى ىقپالداستىق دەڭگەيىن قالاي باعالايسىز؟ — تۇركى تىلدەس رەسپۋبليكالاردىڭ ىقپالداستىعى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا ۇلكەن ۇلەسقوسادى. تۇركى ىنتىماقتاستىعى ينستيتۋتتارى ايماقتارداعى ۇزاق مەرزىمدىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋداعى جانە جان-جاقتى ديالوگتىڭ سۋبايماقتىق پلاتفورماسى بولىپ تابىلادى. تۇركپا-عا تاريحي، ەتنيكالىق نەگىزى ءبىر ساناۋلى ەلدەر عانا كىرەدى. تۇركپا باسقا مەملەكەتتەردىڭ نەمەسە مەملەكەتارالىق ۇيىم، توپتاردىڭ ۇستانىمدارىن جەتەكشىلىككە المايتىن جەكە اسسامبلەيا. تۇركپا مەن تۇركى كەڭەسى ءىس ارەكەتى اشىقتىققا نەگىزدەلگەن، شىنايى ديالوگقا ۇمتىلعان ۇيىمدار. ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن نىعايتا وتىرىپ، تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر ەۋروپا مەن ازيانىڭ ينستيتۋتتارى اراسىنداعى الەۋەتتى كوپىرگە اينالارى ءسوزسىز.

سۇحباتتاسقان شارافات جىلقىبايەۆا