ازاماتتىق جاساۋ دەگەن وسىنداي ۇلكەن جۇرەكتى، ىزگى نيەتتى ادامداردىڭ ەڭبەگى ارقىلى كورىنەدى. ماقالا سونشالىقتى شىنايى جۇرەك تەبىرەنىسىنەن تۋعان ەكەن. باستىسى ادەبيەتكە دەگەن، تالانتقا دەگەن تاعزىم، قارىمدى قالامگەرگە قۇرمەت ەكەنى كورىنىپ تۇر. «التىن كەزدىك قاپ تۇبىندە جاتپايدى»-دەگەن وسى. اتا جۇرتتاعى قانداستاردىڭ ءۇنى بولعان ««قاھارلى التاي» قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىناسى» دەگەن ماقالا ءبارىمىزدى قۋاندىرىپ تاستادى. ارعىبەت پەن بەرگىبەتتەگى وقىرياندارىمىزدا تانىسىپ شىقسىن دەگەن ماقساتپەن گازەتتەن الىپ جاريالاپ وتىرمىز. «ءسوزى جەتكەن الاشقا» (2010 جىل) دەگەن جاقسىلىق ءساميت ۇلى تۋرالى ەستەلىكتەر كىتابىنان كەيىنگى جىلى ءسوز! مارقۇم ءتىرى بولسا بۇل كۇندەرى 75 جاسقا تولار ەدى («قامشى» سىلتەيدى).

بۇل رومان قازاق وقىرماندارىنا تولىق نۇسقاسىندا 2010 جىلدىڭ سوڭىندا ۇسىنىلدى. 2011 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ارنايى تانىستىرىلىمى ءوتىپ، قابدەش ءجۇمادىلوۆ باستاعان جازۋشىلار ءادىل باعاسىن اۋىزشا بەرگەنمەن، سودان بەرگى ۋاقىتتا ادەبيەتشى قاۋىم تىم-تىرىس. ارينە، بار-جوعى 1 مىڭ دانامەن جەكە قارجىعا شىققان كىتاپتى قازاقستاننىڭ الىس تۇكپىرىنىڭ بارىنە تارادى دەۋگە كەلمەس. ايتسە دە، وسىعان دەيىن ءبىر ادەبيەتشى قۇدايشىلىق ءسوز ايتار دەپ كۇتتىك. شىندىعىندا، مۇنداي روماننىڭ بايقالماۋى، ەلەۋسىز قالۋى ءتىپتى مۇمكىن ەمەس.

ءسوز – جاقسىلىق ساميت ۇلىنىڭ «قاھارلى التاي» تريلوگياسى جايلى.

1989 جىلى قىتايدا جازىلا باستاپ، 2001 جىلى قازاق جەرىندە سوڭعى نۇكتەسى قويىلعان تريلوگيانىڭ العاشقى نۇسقالارى 1996-2000 جىلدارى ەلىمىزدە «سەرگەلدەڭ» اتاۋىمەن باسىلعان بولاتىن. جاقسىلىق ساميت ۇلىنىڭ ءوزى ارعى بەتتە ابدەن تانىلعان، مويىندالعان، 1985 جىلى «اتامەكەن» كىتابى ءۇشىن قحر مەملەكەتتىك سىيلىعىن العان جازۋشى بولسا دا، قازاقستاندا قوڭىرتوبەل تىرشىلىك كەشتى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىندە قاراپايىم وقىتۋشى بولدى. ەلگە كوشتىڭ الدى بولىپ، 1993 جىلى كەلدى. «جاس الاش» گازەتىندە جۇرگەنىمىزدە جاكەڭ رەداكسياعا كەلىپ، شاعىن اڭگىمەسىن قالدىرىپ تۇرىپ، جاي عانا «جاقسىلىق ساميت ۇلى دەگەن اعالارىڭ بولامىن» دەگەندە، ەشقايسىمىز ەلپ ەتە قويماعانبىز. بىلسەك، سويتەر مە ەدىك؟

«قاھارلى التايدى» قۇنىعا وقي ءجۇرىپ، سول كەزدەگى بىلمەستىگىمىزگە ءالى قىسىلامىن...

«قاھارلى التاي» – وتكەن عاسىردىڭ 40-50 جىلدارى شىعىس تۇركىستاندا وتكەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس كەزىندەگى قازاق ءومىرىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن اقتارعان تۋىندى. بۇل تاقىرىپ ج.ساميت ۇلىنىڭ ومىرلىك مۇراتى بولعانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى، تريلوگيانى جاريالاماس بۇرىن، ناقتىراق ايتقاندا، جازىلىپ جاتقاندا، جازۋشى ءوزىنىڭ وسپان باتىر تۋرالى زەرتتەۋلەرىن بىرنەشە گازەتكە، وسپان باتىر تۋرالى جيناققا شىعاردى. التاي قازاقتارىنىڭ اراسىندا وسپان باتىر تۋرالى كوزقاراس «ناعىز باتىر» جانە «باندى وسپان» بولىپ، ءالى كۇنگە تارازىنىڭ ەكى باسىنا قاتار قويىلىپ ايتىلاتىندىقتان، ج.ساميت ۇلى وعان تاريحشى-جازۋشى رەتىندە ادال باعاسىن بەرۋگە عۇمىرىن ارناعانداي. تريلوگيانىڭ «بوزمۇنار» اتتى العاشقى كىتابىندا جازۋشى سول كەزدەگى تاريحي جاعدايلارعا كەڭ شولۋ جاسايدى. وقيعانىڭ باستالۋ بارىسىن، ەل ىشىندەگى وعان العاشقى رەاكسيانى، «قارسىلىق قايدان شىقتى؟» دەگەن ماسەلەنى وتە ءدال، نانىمدى سۋرەتتەيدى. «بوزمۇناردى» باستاپ كەپ جىبەرگەنىڭىزدە، قازاق ءسوز ونەرىنىڭ بارلىق قىرى مەن قالپى، بايلىعى مەن قازىناسى الدىڭىزدان شىعادى. جازۋشى ءدال وسى كىتاپقا بارلىق بىلىگى مەن تاجىريبەسىن سارقا پايدالانعانىن ۇعاسىز. قازاقتىڭ ءسوز ونەرى ساف قالپىندا، بۇزىلماعان، كەتىلمەگەن بولمىسىمەن ءسىزدى بەتتەن – بەتكە، پاراقتان پاراققا جەتەلەپ وتىرادى. العاشقى كىتاپتا ەسىمقان مەن ىرىسقاننىڭ داعدارعان ەلدى باستاۋداعى بىلىكتىلىگى، جۇمىلدىرا الاتىن جانكەشتىلىگى شەبەر سۋرەتتەلەدى. جازۋشى ءار كەيىپكەردى ءوز اتىمەن، جەر اتاۋلارىن سول قالپىندا پايدالانعان. 15 جىلدىق ەڭبەكتىڭ جەمىسى «قاھارلى التايدىڭ» ءاربىر پاراعىندا تاريح بولىپ سويلەپ، تاعدىر بولىپ ءۇن قاتىپ جاتىر. شىنىن ايتقاندا، «قاھارلى التاي» – قازاق ادەبيەتىنە كەلىپ قوسىلعان قازىنا.

مۇندا روماننىڭ بارلىق تالابى تاماشا ساقتالعان، ءتىپتى وزىنشە بايىتىلعان. جازۋشى وقىرماندى وقيعالار ارقىلى جەتەلەپ وتىرىپ، تاعدىرلارعا قايىرىلىپ سوعاتىن تۇستارى كەرەمەت. روماندى وقىپ بىتكەنشە، الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاقىن دوستارىما ابزاس-ابزاس كۇيىندە ۇزىندىلەر جىبەرىپ، ءسۇيسىنىپ وتىرعانىمدى قالاي ۇمىتايىن...

«قاھارلى التاي» تريلوگياسىندا وقىرماندى ءارقايسىسى كەمى 600 بەتتىك ءۇش كىتاپتا جەتەلەپ وتىراتىن سوقتالى-سوقتالى كەيىپكەلەر «بانداسى» بار. وسى «باندا» وقىرماندى وتقا دا، سۋعا دا سالادى. وسى «باندا» وزدەرى «جاناسىپ» كەتكەن باسقا كەيىپكەرلەردىڭ ادامدىق (يتتىك، پەندەشىلىك، حالىقتىق) بولمىسىن جايىپ سالادى، ەڭ باستىسى، ءارقايسىسى شىعىس تۇركىستان قوزعالىسىنىڭ وزدەرىنىڭ قاتىسىنسىز ءمانسىز، دەرەكسىز، دايەكسىز بولاتىنىنا سەندىرە الادى.

اۋەلگى تاڭ قالدىرار بەينە – كونەكباي وبرازى. جاقسىلىق ساميت ۇلى كونەكباي بەينەسى ارقىلى قازاقتىڭ عاجايىپ مىنەزدەرى ءبىر ادامنىڭ بويىنا توعىسىپ، قايتالانباس تۇلعا بولا الاتىنىن كورسەتكەن. ءبىر قاراساڭىز، كونەكباي – ماقتانسۇيگىش، ءبىر قاراساڭىز – شەندىنىڭ اۋزىن باققىش، ەندى ءبىر قاراساڭىز – بايبىشەسى قاتشامەن ىم-جىمدى قاباقتان تۇسىنەتىن سۇڭعىلا، ەڭ باستىسى، ەل باسىنا كۇن تۋعاندا، كونەكباي – ەر! جاقاڭ بۇل كەيىپكەردى سۇيسىنە وتىرىپ جازعان، ماحابباتپەن جازعان. تابيعاتىنان ماقتانسۇيگىش كوكەڭ ءتىپتى پۋلەمەتتى شەتكە الىپ كەتىپ، شۇقىلاپ-شۇقىلاپ وتىرىپ ءتىلىن ءبىلىپ الادى. ونىسىن جۇرتقا جانە قالاي جەتكىزەدى دەسەڭىزشى! شىندىعىندا، ەل ىشىندە وسىنداي ماقتانى مەن ارەكەتى جىمداسا قالاتىن ادامدار بار. بىلايعى جۇرت ونىڭ سىرتىنان گۋ-گۋ ءسوز ايتقانمەن، سىنالعان جەردە سوعان ۇيىي قالادى. كونەكباي – سونداي ادام. ءوزى پەرزەنت سۇيمەسە دە، ول بارلىق بالانى جاقسى كورەدى، بارشا جۇرتقا تىلەۋلەس. ءشامسيا اقتۇتەك بوراندا دۇنيەگە ءسابي اكەلگەندە كونەكباي جۇرەگى جارىلا قۋاناتىن تۇس قانداي! ءسابيدىڭ جان بەرگەن ساتىندە كونەكبايمەن قوسا ءسىزدىڭ دە جان-دۇنيەڭىز وپىرىلىپ تۇسەدى. كونەكبايمەن بىرگە ءسىزدىڭ دە بار ءۇمىتىڭىز تۇگەسىلگەندەي جەتىمسىرەيسىز. تريلوگيا باستالعان ساتتەن ءسىزدى قازاق الەمىنە ساياحاتقا باستاعان كونەكباي قارت تۋىندى سوڭىندا دا سىزبەن كۇلىپ قوشتاسادى. ول ءولىمدى دە كۇلىپ قارسى الادى! ەر عوي! ءۇرىمجى اباقتىسىندا وسپاننىڭ جاندايشاپتارى رەتىندە قاتار اتىلاتىن توپتىڭ ورتاسىندا ماڭدايىنا مىلتىق كەزەلىپ تۇرعاندا دا كونەكباي ماقتانۋىن قويمايدى. ەسىل ازامات! جازۋشى كونەكباي وبرازى ارقىلى كەشەگى مەن بۇگىنگىنى بايلانىستىرىپ، دانەكەر بولىپ جۇرەتىن اقجۇرەك قازاق ازاماتىنىڭ بەينەسىن جوقتايدى.

سوسىنعى كەيىپكەرلەر «بانداسىنىڭ» سۇيەكتىسى – زياقان. كەز كەلگەن قوعامدا حالىقتىڭ تىلەۋىنە قارسى جۇمىس ىستەيتىن، سونىسىن ومىرلىك مۇرات كورەتىن، ءوزىنىڭ تۋرا جولدا جۇرگەنىنە قاتتى سەنەتىن، اقىر سوڭىندا ايدالادا جالعىز ۇلىپ قالعاندا عانا بارماق تىستەيتىن ادامدار بار. زياقان ءوزىنىڭ دومباز، قوپال جاراتىلىسىمەن جۇرتتى ىقتىرا الاتىنىن بىلەدى. سول ءۇشىن قولىنداعى تۇككە تۇرمايتىن بيلىگىن شەكسىز جۇمساۋعا بار. ونى ەشكىم سىيلامايدى، ءبىراق قورقادى. قورقاۋ زياقان ءتىپتى اشىنالىقتى دا قورقىتىپ جاسايدى. مۇنداي ادامداردىڭ جۇرەگىندە جىلۋ، سەزىم، ماحاببات بولۋى مۇمكىن ەمەس. ولار وزدەرىنە بەرىلگەن جالقى مۇمكىندىككە يتتەي جارماسادى، تىستەپ ايىرىلعىسى كەلمەيدى. جازۋشى زياقاندى ايامايدى، ءبىراق ءسىز ايايسىز. ءوزىڭنىڭ وزەگىڭە، نەگىزىڭە تۇكىرگەن، قارسى شاپقان ءومىر – زايا! زياقان ءومىرى سونداي. ءوزى توبەسىنە كوتەرگەن گەنەرال اسكەرلەرى اۋىلىن تىپ-تيپىل ەتىپ كەتكەندەگى زياقاننىڭ جاعدايىنا جانىڭىز تۇرشىگەدى. قارىنداسى جىندانىپ كەتكەن، اكە باسىنان سوققى الىپ ول جاتىر. جازۋشى زياقاننىڭ اكەسى ايداردىڭ اۋزىنا سالاتىن ءسوز قانداي: «ونداي ساتتە قىزىڭ ءبىر باسقا، ال كەلىنىڭ اتا نامىسىڭ سياقتى بولىپ كورىنەدى ەكەن كىسىگە»، – دەيدى اقساقال... ءبارىبىر زياقان قانشا جانتالاسقانمەن، قانى وزگە حالىق ونى باۋىرىنا تارتقان جوق. ايەلى جامالدىڭ تىك تۇرعان كۇيى جان تاپسىرعانىن، باۋىرىنداعى بالاسىن دا وق تەسىپ وتكەنىن وقۋ قانداي ايانىشتى...

اسقابىل دەگەن ءبىر كەيىپكەر بار. ومىرگە نە ءۇشىن كەلگەنىن بىلمەيدى. بۇل كەيىپكەر دە روماننىڭ سالماعىن كەرەمەت ارتتىرىپ تۇر. قازاق «قۇيىسقانعا قىستىرىلىپ» دەگەندى جاقسى كورگەننەن ايتپايدى. اسقابىلدار «قۇيىسقانعا قىستىرىلىپ» تا جەتىستىرمەيدى. بارىنان جوعى جاقسى. دەسە دە ءدال سونداي جاندار وزدەرىنىڭ ولپى-سولپىلىعىمەن، جىگەرسىزدىگىمەن، يتتىگىمەن تالاي ادامنىڭ تاعدىرىنا تاڭبا سالادى، ءومىرىنىڭ بىت-شىتىن شىعارادى. ءشامسياداي اياۋلى جاننىڭ تىرناعىنىڭ سىنىعىن دا اسقابىلعا قيماي وتىراسىز. الايدا امال نە، ۇيعارىم سولاي، تۇپتەپ كەلگەندە – تاعدىر سولاي. ءشامسيا اسقابىلعا ىرقىنان تىس قوسىلعان، ىرقىنان تىس ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر. ال سول اياۋلى ءشامسيانى يەلەنىپ كەتۋ ءۇشىن قوڭقاي اسقابىلدى بۋىندىراتىن تۇس تىم اششى، ءبىراق ءبارىبىر اسقابىلعا جانىڭىز اشىمايدى. ءشامسيانى قوڭقايعا دا قيمايسىز. جازۋشى ءسىزدى وت پەن سۋعا قاتار سالادى. بوسبەلبەۋ اسقابىل اۆتوماتتى دۇرىس ۇستاي الماي، ءبۇتىن ءبىر وتباسىن قىرىپ سالاتىن ءسات شە؟

كەيىپكەرلەر ىشىندە ءشامسيا تاعدىرىنىڭ تىم اۋىر بولعانى قاپالاندىرادى. «ءبىر ادام باقىتتى بولۋى كەرەك بولسا، تاپ سول ادام ءشامسيا ەدى» دەپ ويلاناسىز. ءشامسيا – قورعانسىز قازاق ارۋىنىڭ بەينەسى. اسقابىل-جەكسەن-قازينە-قوڭقاي لينياسى ارقىلى ءشامسيا وبرازى بيىكتەي تۇسەدى. بۇل كەيىپكەردى ءسىز دە ءسۇيىپ قالاسىز. ونىڭ ماحابباتى دا، ءسۇيۋى دە، جەك كورۋى دە شىنايى. ءشامسيا جەكسەندى سۇيە تۇرىپ، ونىڭ بايبىشەسى قازينەنىڭ ادامشىلىعىنان ۇمىتتەنەدى. سوڭىندا قىلىشقا تىلگىلەنىپ قالعان ءشامسيانىڭ دەنەسىن «كورىپ»، ءسىزدىڭ دە جانىڭىز تىلگىلەنەدى. جازۋشى ءشامسيا، ايجان، گۇلزادا، ءماليپا، بايان وبرازدارى ارقىلى ەل باسىنا كۇن تۋعان ساتتە الدىمەن ايەل تاعدىرى ويىنشىققا اينالاتىنىن مەڭزەيدى. ايجانمەن بىرگە جۇدەيسىز، گۇلزادامەن بىرگە جىنداناسىز، جامالمەن بىرگە اتىلاسىز، ماليپامەن بىرگە تۇتقىنعا تۇسەسىز، بايانمەن بىرگە دۇرىس جول تاڭدايسىز. وسى وبرازدار قاشاننان-اق قازاق ايەلدەرىنىڭ تاعدىرى وڭاي بولماعانىن، ولاردىڭ ەزىلىپ-جانشىلعانىن، ارى اياۋسىز شاشىلعانىن قاپىسىز اڭعارتادى.

رومانداعى وسپان بەينەسى تىم اسقاق. بۇل وبرازدى اشۋ ءۇشىن جازۋشى وسپان اينالاسىنداعى كەيىپكەرلەردى بيىكتەتە تۇسەدى. وسپاننىڭ اڭىز-ادام دارەجەسىنە كوتەرىلۋ جولىنداعى ءاربىر ارەكەتىن كەڭ پايىممەن، مول پاراساتپەن تالدايدى. قاراپايىم قازاقى ورتادا وسكەن وسپان زامان ىڭعايىنا قاراي قاپىسىز مەرگەن، دارىندى قولباسشى، سۇڭعىلا ساياساتكەر، بىلىكتى ديپلومات بولا الدى. وسپاننىڭ دالەلقان پولكوۆنيكپەن ارا قاتىناسىن جازۋشى وتە نازىك سۋرەتتەيدى. شىندىعىندا، دالەلقان سۇگىربايەۆتىڭ تاعدىرى قاراما-قايشىلىقتى. ونىڭ وسپان باستاعان كوتەرىلىسشىلەرمەن ىمىراعا كەلگەن تۇستارى دا، كەتىسكەن تۇستارى دا بار. جاقسىلىق ساميت ۇلى وقىرمان نازارىنا بۇل دەرەكتەردىڭ ءبارىن تۇپكىلىكتى زەرتتەپ بارىپ ۇسىنعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى، تريلوگيانىڭ ءون بويىندا تاريحي وقيعالاردى ناقتى ۋاقىتىن كورسەتە وتىرىپ تالداۋ ۇلگىسى ءساتتى پايدالانىلعان.

جازۋشى سول تۇستاعى موڭعول، جۇڭگو ءومىرىن دە تۇپكىلىكتى زەرتتەگەن. شىڭجاڭ ءوڭىرىن بيلەگەن شىڭ سىسايدىڭ ەل باسقارۋ تاسىلدەرى، ءوزىن جارتى قۇداي بەينەسىندە كورسەتە ءبىلۋ قابىلەتى، جازالاۋداعى قاتىگەزدىگى جانتۇرشىگەرلىك وقيعالارمەن استاستىرىلا، نانىمدى سيپاتتالعان. وسپان باتىردىڭ موڭعول گەنەرالى چويبولسانمەن كەزدەسىپ، كەلىسسوز جۇرگىزەتىن تۇستارىندا دا جازۋشى قالامى بوگەلمەيدى، قايتا ءار سويلەممەن سىر اشىپ، وقىرمانعا تانىس ەمەس وقيعالارعا ساۋلە تۇسىرەدى.

«قاھارلى التاي» – حالقىمىزدىڭ اششى تاعدىرىنىڭ ءبىر شەجىرەسى. رومان سوڭىندا ءسىز ءاربىر كەيىپكەرمەن قيماي قوشتاساسىز. جازۋشى بۇل تۋىندىسىندا جازۋ ونەرىنە ءتان بارلىق ماشىقتى ءساتتى پايدالانعان. ءبىر قاراعاندا، تاقىرىبى اۋىر، تىلسىمى كوپ بولىپ كورىنگەنمەن، روماننىڭ ءتىلى ءسىزدى ەركىن جەتەلەپ وتىرادى. شىنىن ايتقاندا، وسى قازىنانىڭ ون جىلعا جۋىق ۋاقىت وقىرمانعا تولىق ۇسىنىلماي قالعانى دا ويلاندىرادى.

مۇمكىن، وسى تاقىرىپتى تولىق يگەرىپ بىتكەن سوڭ، جازۋشى ءوزىنىڭ ومىرلىك ميسسياسىن دا ءتامامداعان بولار. الداعى ۋاقىتتا «قاھارلى التاي» قازاق وقىرمانىنا كەڭىنەن تانىستىرىلۋى قاجەت. تريلوگيادا قازاق تاعدىرى جاتىر، كوركەم تاريح جاتىر.

«قاھارلى التايدى» وقي وتىرىپ، قازاقتىڭ سونشالىق قورعانسىز، سونشالىق اياۋلى حالىق ەكەنىن تانيسىز. جازۋشى سونى مويىنداتادى. بۇل حالىق باسىنان نەشە ناۋبەت كەشسە دە، عاسىرلارمەن بىرگە ماڭگى جاساي بەرەتىنىن اڭعارتادى.

ەسەي جەڭىس ۇلى

(«ايقىن» گازەتى، 17 ءساۋىر، 2014 جىل)