قازاقستان جەمقورلىق پەن پاراقورلىق جونىنەن 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 175 ەلدىڭ ىشىندە 126-ورىنعا تابان تىرەگەن. مۇنداي انىقتامانى «تransparency International» ۇيىمى ەسەپتەپ شىققان. اتالمىش ۇيىم الەمدەگى 2014 جىلعى جەمقورلىق دەڭگەيى جايلى ەسەبىن، مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ىسكەرلىك احۋال ماسەلەلەرى بويىنشا ساراپتاما جاساۋعا ماماندانعان تاۋەلسىز ۇيىمداردىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ جاساعان. ساراپتامادا قازاقستانداعى جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىن ارنايى جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى زاڭنامانى رەفورمالاۋعا كۇش سالىپ جاتقانىمەن، ول زاڭنىڭ اسىرەسە سوت جۇيەسىندە ناشار قولدانىلىپ وتىرعانىن ايتقان. ءيا، بۇل كۇنكورىستىڭ قارەكەتى مە، الدە ادامنىڭ ارانى اشىلعان سايىن قۇلقىنى قۇر وزەگىن تىرناي تۇسە مە، اتەۋىر ەل بولىپ ەڭسەمىزدى تۇزەي باستاعانىمىزعا شيرەك عاسىرداي ۋاقىت وتسە دە، ەلدەگى جەمقورلىق پەن پاراقورلىق دەرتى اسقىنىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. ەلدەگى ۇساق پاراقورلاردى ايتپاعاندا، قازىنا قارجىسىن وڭەشىنەن وتكىزىپ جىبەرىپ، شەتەلگە تايىپ تۇراتىنداردىڭ سانىنان جاڭىلىساتىن جاعدايعا دا جەتتىك. ە، وسىندايدا قازەكەمنىڭ «ىستەگەن جەردەن تىستە» دەگەن قىسىر ءسوزى ەسكە تۇسەدى عوي. ال جايلى قىزمەتكە جايعاسقان سوڭ، الگىلەر تىستەمەك تۇگىلى، بوربايىمەن قوسا جۇلىپ الماسىنا نە دەرسىڭ؟ كەيدە، وسى پاراقورلار مەن جەمقورلار ەرتەڭگى ۇرپاعىنىڭ وزدەرى تۋرالى قانداي ويدا بولاتىنىن بىلە مە ەكەن؟ بىلسە، دە قۋ قۇلقىن نە ىستەتپەيدى... سونىمەن، ەرتەڭگى ۇرپاعى ءوز اكە، اتالارىمەن ماقتانا المايتىن ماماندىق يەلەرى كىمدەر؟ بۇلارعا قانداي سالالار جاتادى؟ «قامشى» پورتالى سانامالاپ كورگەن ەدى.
- شەنەۋنىكتەر (دەپۋتات، ءمينيسترى ت.ب.). ءبىرى ۇيىقتاپ، ەندى ءبىرى باسقا نارسەمەن شۇعىلدانىپ، ال قانداي دا ءبىر زاڭ جوباسى قابىلدانار تۇستا ءبىر پارتيانىڭ وكىلدەرى سەكىلدى، ءبىراۋىزدان قولداي جونەلەتىن دەپۋتاتتار بار عوي. بەلگىلى ءبىر ۇيىمنىڭ نەمەسە پارتيانىڭ مۇددەسى ءۇشىن بارىن بەرىپ جىبەرۋگە دايار تۇراتىن. ايتپاقشى، لوببيلەر. ءيا، ءبىزدىڭ ەلدىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ اسا بەلسەندىلىگى وزدەرىنىڭ جالاقىلارى تۋرالى ءسوز بولعاندا قاتتى بايقالادى. قالعان كەزدە ۇيقىداعى ارۋداي تىپ-تىنىش جاتادى. ەستەرىڭىزدە بولسا وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە بۇل كىسىلەر ءبىر اۋىزدان جالاقىلارىنىڭ ازدىعىن ايتىپ شاعىمدانعان بولاتىن، ال قارجىلىق تاپشىلىققا بايلانىستى بارلىق جەردە مەملەكەت قارجىسىن ۇندەمدەپ جاتقاندا بۇل كىسىلەر جالاقىلارىن قورعاپ بەلسەندىلىك تانىتۋى كۇمان تۋعىزادى ەكەن، سوندا ءسىرا ءبىزدىڭ ەلدىڭ دەپۋتاتتارى پارلامەنتتە تەك جوعارى جالاقى الۋ ءۇشىن ءجۇر مە؟
- جولپول. جول پوليسيا قىزمەتكەرلەرى دە پاراقورلىق دەرتى جايلاعان ماماندىقتار قاتارىندا. وعان تاڭ قالاتىن تۇگى جوق. بىلايعا كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ايتۋىنشا – تراسسانىڭ ناعىز كورولدەرى سولار. پارا المايتىن جولپول بار دەسە، ەشكىم سەنبەيتىنى تاعى راس. ەرتەڭگى ۇرپاق «مەنىڭ اتام جولپول بولعان» دەپ ماقتانا قويۋى ەك ءىتايلاي، ءا؟
- قازىرگى ءبىلىم بەرۋ سالاسى، اتاپ ايتساق ديرەكتورلىق. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنەن قانشا بۇيرىق شىقسا دا، مەكتەپ اكىمشىلىگى سىنىپ قورى، مەكتەپ عيماراتىن جوندەۋگە قاجەتتى قاراجات دەگەن جەلەۋمەن، وقۋشىلاردىڭ اتا-انالارىنان اقشا جيناۋدى بۇلجىماس ادەتكە اينالدىرعان. بۇل جۇمىستى ديرەكتوردىڭ بۇيرىعى بويىنشا وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ قاتاڭ تالاپ ەتۋىمەن سىنىپ جەتەكشىلەرى اتقارادى. نارازىلىق بىلدىرسەڭىز: «بۇل اتا-انالار كوميتەتىنىڭ كەلىسىمىمەن جۇزەگە اسىپ وتىر، ولار ءوز بالالارىنان نەسىن اياسىن؟» — دەپ، ءسىزدى ۇياتقا شاقىرادى.
- دەنساۋلىق سالاسىنىڭ دا ماڭدايى جارقىراپ تۇرعانى شامالى. بۇگىندەرى تەگىن ەمدەلۋدىڭ “اتاسى” باياعىدا ءولىپ، بۇل سالا اقىلى بولىپ كەتتى. باس اۋىرىپ، بالتىر سىزداي قالسا، بار تاپقان-تايانعانىڭ ەم-دوم الىپ، دەنساۋلىعىڭدى تۇزەۋگە كەتەدى. تەگىن ەمدەيدى دەگەن اۋرۋحانالارداعى كەزەك كۇتۋ ماشاقاتىنان زارەزاپ بولعان ناۋقاستار اقىرى اقىلى جەكەمەنشىك اۋرۋحانالاردى جاعالايدى. وندا دا وزىندىك ءتارتىپ ورنىققان، ءبىر دارىگەرگە كىرسەڭ، ول ەكىنشىسىنە، ول ءارى قاراي ۇشىنشىسىنە سىلتەپ، نە كەرەك، تالاي ەسىك-تەسىكتەن وتەسىڭ. نەگە ەكەنىن بىلمەگەندىكتەن، ولاردىڭ ايتقاندارىن ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. شىندىعىندا، بۇل ماعان سىبايلاس جەمقورلىقتاي كورىنەدى، ياعني قاجەت بولسىن-بولماسىن بارلىق دەنساۋلىق بولىمدەرىنەن وتكەن ناۋقاس ءبىر-بىرىن قولداعان قىزمەتتەس ارىپتەستەردىڭ قۇلقىنىن تولتىرادى.
- كەلەسى جەمقور سالا — تۇرعىن ۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى. ءبىزدىڭ قالتامىزدى قاعۋدان الدىنا جان سالمايتىن سالادا كەمشىلىكتەر شاش ەتەكتەن. ەلەكتر جەلىلەرى، سۋ مەن جىلۋ قۇبىرلارىنىڭ ابدەن توزىعى جەتكەن. بۇدان باسقا، وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىندەر تاراپىنان ۇرلاپ-جىرلاۋ دا از كەزدەسپەيدى. كەزىندە تۇرعىنداردىڭ تولەمدەرىن قالتالارىنا باسىپ الىپ، شەتەل اسىپ كەتكەن ءبىرقاتار پيك ءتوراعالارى جايلى ماتەريالدار باق-تاردا از جاريالانباعان ەدى عوي.
- كوشى-قون پوليسياسى. ەڭ پاراقورلىقتىڭ قايناعان ورتاسى دەسەك جاڭىلىسپاعان بولار ەدىك. قاراپايىم كوشى-قون كارتاسىنىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋدىڭ ءوزى اقشا تۇراتىنىن ەسكەرسەك، سوڭعى جىلدارى قازاقستانداعى ەڭبەك ەميگرانتتارىنىڭ سانى ەداۋىر ارتقاندىعىن كورەمىز.
- ەكونوميكالىق قىزمەت سالاسى(سالىق كوميتەتى). قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا، ەلىمىزدىڭ ىشىندەگى ءھام سىرتىنداعى بارلىق سىبايلاس جەمقورلىقتى قاداعالاپ وتىراتىن سالىق كوميتەتىنىڭ دە جاعدايى ءماز ەمەس ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مىسالى، بيىلعى جىلدىڭ وزىندە سالىق كوميتەتى ءتوراعالارى «قىلعىتقانىن» وڭەشىنەن وتكىزە الماي، تۇتىلىپ قالعاندىعى تۋرالى باق-تا از جازىلمادى. ءبىر عانا مىسالى، پاۆلودار وبلىسى سالىق كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى 50 مىڭ تەڭگە پارا العانى ءۇشىن 3 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ، مۇلكى تاركىلەنگەن.
- ەسەپشى ماماندىعى دا بىلىعى مەن شىلىعى تاسىپ جاتقان ماماندىقتار قاتارىنا كىرەدى دەسەم، بىرەۋلەر سەنەر. ءبىر عانا مىسال، كۇنى كەشە عانا ەلىمىزدىڭ ەڭ بەدەلدى جوو-نىڭ بىرىندە 500-گە جۋىق ستۋدەنتتىڭ جىلدىق وقۋ اقىسىن جىمقىرىپ كەتكەن ەسەپشىلەر تۋرالى قازاقستاندىق ب ا ق جارىسا جازعان بولاتىن.
- ماكلەر (دەلدالدار). كەزىندەگى جەر ساتقاندار مەن پاتەر ساتقاندار دا، الىپساتارلار مەن جەتىم بۇرىشتاعىلار. مۇنىڭ ءبارى، ساتۋشى مەن ساتىپ الۋشىنىڭ اراسىنداعى اۋادان اقشا ىستەۋشىلەر دە ماقتان تۇتارلىق ماماندىق ەمەس ەكەنىنە كەلىسەرسىز.
- بالاباقشا ديرەكتورلارى. سىرتتاي قاراعاندا تومەن جالاقىعا كۇن كورەدى. ال وزدەرى قىمبات كولىكتەر مەن قۇندىز جاعالى توندار كيىنەدى. تۇسىنىكسىز ءجايدى ءتۇسىندىرىپ اۋرە بولماي-اق، قويايىن.
قىزمەت بابىن پايدالانىپ، جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق ارەكەتى قازىنا قارجىسىن ميلليونداپ، ميللياردتاپ جىمقىرىپ، ماتەريالدىق شىعىن اكەلىپ قانا قويماي، حالىقتىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ ءتۇسىرىپ، سول ارقىلى ۇلتتىڭ بولاشاعىنا ءقاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعانى اششى شىندىق. مىنە، ءبىز سانامالاپ وتكەن ماماندىقتار جەمقورلىق دەرتىنىڭ اسقىنىپ تۇرعان وشاقتارىنىڭ ازى عانا. ءسىز نە دەيسىز؟
نۇرگەلدى ءابدىعاني ۇلى
