ايقىن :
قازاق قايدا كەتىپ بارادى، بيلىك قايدا كەتىپ بارادى؟
̶ ماعىنالى سۇراق. بيلىك - ءبارىبىر دە تۇبىندە قازاقتىكى! ەكەۋىنىڭ ارا جىگى اشىلىپ كەتتى دەپ مەن ايتا المايمىن. قازاقتىڭ ۇلتتىق ساياسي تۇعىرناماسى ءالى دە جوق. تۇتاس قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسى ايقىندالماعان. ءبىرىنشى وسىنى انىقتاۋىمىز كەرەك. سودان كەيىن بيلىككە باعا بەرەمىز...
ءمولدىر:
قازاق مىقتى ۇلت بولۋى ءۇشىن نەگە باستى نازار اۋدارۋى كەرەك؟ قازاقتى وزگەرتۋ ءۇشىن نەدەن باستاۋىمىز كەرەك؟
̶ جاڭا دا شەت جاعاسىن ايتتىق، ەڭ باستىسى ۇلتتىق مىنەز. كوپ نارسە اقشاعا بايلانىستى ەمەس، قىزىمەتتىڭ دە قاتىسى شامالى. مەنىڭشە كوپ زاتتى ۇلتتىق مىنەز شەشەدى.
تۇرسىن :
قازىرگى پرەزيدەنتىمىز كەتكەن سوڭ قازاقستاننىڭ جاعدايى قالاي بولادى؟ كەلسى پرەزيدەنت كىم بولعانى ءتيىمدى؟
̶ ءبىزدى كەلەسى پرەزيدەنت كىم بولادى دەگەن ەمەس، كەلەسى پرەزيدەنت قانداي بولسىن دەگەن سۇراق مازالاۋى كەرەك. بۇل جەردە ەڭ باستىسى ادىلەتتى بولۋى كەرەك. قوعامىمىزدا بۇگىنگى كۇنى ادىلەتتىلىككە دەگەن ۇلكەن سۇرانىس بار. باستىسى سوت ادىلەتتى بولسىن، اكىمنىڭ جۇمىسى، وكىمەتتىڭ جۇمىسى، ەلباسىنىڭ جۇمىسى ادىلەتتى بولسىن. ول قازىرگى قوعامداعى ۇلكەن ءبىر سۇرانىس. ەلباسىمىزدا ايتىپ ءجۇر عوي، ءبىراق قانشا ايتقانىمەن وزگەرمەيدى.
شاراپات:
ومىرلىك ۇستانىمىڭىز نە؟
̶ ءادىل بولۋ. ادىلدىك دەگەنگە ءبارى كىرەدى: ەل سەنىمىن اقتاۋ، بارىنە تەڭ قاراۋ، ءوزىڭدى ەشكىمنەن بيىك ۇستاماۋ، ەشكىمدى شەكتەمەۋ (ورىس بولسىن، قازاق بولسىن، مۇگەدەك بولسىن، ساۋ بولسىن، جاس كارىسى بولسىن، جۇمىسىن دا بارىنە وڭ قاراپ، جاناشىرلىق كورسەتسە، ءبارىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ، ءبارىنىڭ جاعدايىن جاساۋ. سوندىقتان مەن ءۇشىن ەڭ باستىسى ءوز جۇمىسىمدا، ومىرىمدە ادىلەتتى بولسام.
جارقىن اسۋبايەۆ:
قاجىگەلدين ەلگە ورالادى دەگەن ءسوز بار، راس پا؟ ول كىسى كەلسە مەملەكەتتىك قىزمەتكە تۇرا الا ما؟ قاي قىزمەتكە كەلسە جاقسى بولار ەدى؟
̶ ول كىسىنىڭ كەتكەنىنە كوپ بولدى. 10 جىلدان اسىپ كەتتى عوي. جاقىندا اناسى قايتقان ەكەن. وسىنداي مۇمكىنشىلىكتى پايدالانىپ يماندى بولسىن دەيمىز. وعان دا كەلە المادى. ول ءۇشىن بۇل جاعداي - ۇلكەن سوققى. كەلسە مەمەلەكتتىك جۇمىستا ىستەۋ-ىستەمەۋى بەلگىسىز. ءبىراق دەپۋتات بولىپ ىستەسە پايداسى زور بولار ەدى، تاجىريبەسى بار.
ۇلتشىل:
قازىرگى قازاق ۇلتشىلدارىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
̶ بيلىكتەگىلەرگە كوڭىلىم تولمايدى. كوڭىلىم تولمايدى دەگەندە مەن ءبارى جامان دەپ وتىرعان جوقپىن. ءبىراق كوڭىلىم تولمايدى. وپپوزيسياداعىلارعا كوڭىلىم تولمايدى، ۇلشىلدارعا كوڭىلىم تولمايدى، بۇل ەندى ءوزىمىنىڭ جەكە كوزقاراسىم. بيلىكتەگىلەر قوعامدى بىرىكتىرەتىن جوبالار دايىنداۋى كەرەك. قانشا بىرلىك-بەرەكە دەپ ۇرانداعانىمىزبەن بىزدە تۇتاستىق جوق. ءالى كۇنگە دەيىن لاڭكەستىك، باسقا دا ەكسترەميستىك ءقاۋىپ ءتونىپ تۇر. مەملەكەتتىك قوعامدا شيەلەنىستەر ءالى ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان ءالى دە جۇمىس كوپ، تەك ساتتىلىك تىلەيمىز. وپپوزيسيا شارشاعان شىعار، ءبىراق تۇبىندە مۇقالماي، كۇش – جىگەرىن كورسەتىپ، ءوز قايسارلىعىن بايقاتۋى ءتيىس. ۇلتشىلداردىڭ ەكستەرميستىك جولعا تۇسپەۋىن تىلەيمىن. وكىنىشكە وراي، كەيبىر كەزدە ەكسترەميستىك جولعا كەتىپ بارا جاتقانىن بايقايمىن. ولار وزدەرى دە بايقاماي كەيىن ەكسترەميست بولىپ شىعا كەلەدى. تالاپ ەتۋ كەرەك، ءبىراق ەشكىمدى ماجبۇرلەمەي، ۇلتتىڭ قامىن ءجيى ايتىپ وتىرۋى قاجەت. شامامىز كەلگەنشە ءار ءبىر سالادا ۇلتتىڭ ماسەلەسىن ايتىپ ءجۇرمىز، كوتەرىپ ءجۇرمىز. مەن ۇلتتىق جولداعى ساياساتكەرلەردى ايتىپ جاتىرمىن، بيلىكتەن ۇلتشىلداردىڭ، وپپوزيسيونەرلەردىڭ ەڭ ۇلكەن كەمشىلىگى - باستارى قوسىلمايتىنى. باس باسىنا - بي، قوجا. بيلىكتە دە بۇل بار شىعار، ءبىراق ولار تۇتاس. بۇل قازاقتىڭ ءبىر دەرتى عوي. دەموكراتيانىڭ ەڭ قورقاتىن جەرى – بىرىنە جالا جاۋبۋ. شىنىندا دا قورقىپ قالاسىڭ...
ارمان :
قازاقستانداعى جەمقورلىقتى جويۋدىڭ قانداي جولى بار؟ قالاي كۇرەسۋىمىز كەرەك؟
̶ بۇل سۇراق ءبارىمىزدى مازالايدى، بۇل اۋرۋمەن بۇكىل الەم بولىپ كۇرەسىپ جاتىر، قازاققا كەنە بولىپ كەتكەن عوي. قوعام سونى ۇيرەنىپ بارا جاتقان سياقتى. مىسالعا جول پوليسەيىنە اقشا بەرە سالۋ. مەن ءوزىم دە مويىندايمىن. 1-2 رەت ءوزىم دە ءسويتتىم. ايىپپۇلدى وزدەرىنە قالدىرىپ بەرە سالدىم. ويلاسام مەن قىلمىس جاساپپىن عوي. ءبىراق كوبىسى سولاي جاساپ ءجۇر، جولدا اقىرىن جۇرسەڭ ولار دا تيسپەيدى عوي. ءوزىم كىنالى بولعاسىن بەردىم. ەڭ قورقىنىشتىسى - بۇگىنگى كۇندە جەمقورلىققا ۇيرەنىپ بارا جاتقانىمىز بار. ازىن اۋلاق الۋ-ادەتكە اينالىپ بارا جاتىر. بۇگىن 2 مىڭ بەرسەڭىز، ەرتەڭ ميلليون تەڭگەگە دەيىن بەرۋگە الىپ كەلۋى مۇمكىن، ءبارى وڭايدان باستالادى. بالانى بالاباقشاعا اپارۋ، سەسسيا تاپسىرۋ، ومىرىندە ءار ىسىنە سىي- سياپات كورسەتۋ جەمقورلىقتى دالەلدەيدى. مىسالى شەت ەلدە ءجۇرىپ، بالاباقشانىڭ باستىعىنا حابارلاسىپ مەنىڭ بالامدى كەزەكسىز كىرگىزشى دەسەم ول - جەمقورلىق. باسقالاردىڭ قۇقىن بۇزدىڭ دەگەن ءسوز، وسىلاردى ەلەۋسىز ەتىپ قاراپ جۇرگەن سياقتىمىز.
اراي نۇربەك:
ۇلت كوسەمى دەپ كىمدەردى ايتاسىز؟
̶ بۇگىنگى كۇنى ءبارىمىز ايتاتىن ۇلتتىڭ كوسەمى - ول ءاليحان بوكەيحانوۆ. ول جاڭا دەڭگەيدە بۇكىل ەۋروپالىق ۇلتتىق كوسەم رەتىندە قىزىمەت ەتىپ، زيالىلاردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن. ەلباسىمىز ۇلت كوسەمى بولۋعا تولىق لايىقتى. بۇگىنگى كۇنى ءدال سول كىسىدەي ىقپال ەشكىمدە جوق. جاقىن ارادا وسىنداي ادام بولا ما، جوق پا مەن ونى بىلمەيمىن. ول كىسىنىڭ ايتقان ءبىر ءسوزى - قازاققا دا، ورىسقا دا، باسقاعا دا، زاڭ سياقتى. ءدال وسىنداي ىقپالى بار ادام بولاشاقتا بولا ما، بولماي ما ول جاعى بەلگىسىز. وسى كىسىنىڭ مۇمكىنشىلىگىن، مىقتىلىعىن قازاقتىڭ ءالى شەشىلمەگەن نارسەلەرىنە قولدانساق دۇرىس بولار ەدى. قازىرگى زاماننىڭ كوسەمى دەپ وسى ەلباسىمىزدى ايتار ەدىم.
بەيسەن :
̶ ءسىز ساياساتتان كەتتىڭىز بە؟ قايداسىز؟
̶ مەن ساياساتتانۋدا بولدىم، بەلگىلى ءبىر ساياسي پارتيامەن سايلاۋعا قاتىسىپ جۇرمەگەسىن ءوزىمدى ساياساتكەر دەمەيمىن. مەن كوبىنە ساياساتتانۋشى رەتىندە ءوز باعامدى بەرىپ ءجۇرمىن، ساياساتقا ىقپالىم بولسا، تەك ىس-قيمىلمەن ەمەس، ءسوزىم عانا. ءقازىر تاريح جاعىنا كەتتىم، ساياسات اسا قىزىقتىرمادى. مۇمكىن ول مەنىڭ كەمشىلىگىم شىعار.
انار:
تۇركىلەر ءبىر وداق بولىپ قۇرىلسا قالاي قارايسىز؟ تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ باسىن قالاي قوسۋعا بولادى؟
̶ بۇل دا ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ۇلتتىق ارمان بولۋى كەرەك. ءبىر وداق بولۋ كەرەك بىزگە. ءقازىر رەسەيگە قالاي جاقىنداپ كەلە جاتىرمىز، ءدال سولاي تۇركى حالىقتارى بىر-بىرىمىزگە سولاي جاقىنداسۋىمىز كەرەك. اسىرەسە، وزبەكستان، ءازىربايجان، تۇركيا سولارمەن قوسىلۋىمىز كەرەك، ەكونوميكامىز جاعىنان دا. تۇبىندە تۇركى حالقىنىڭ ورتاق ءتىلى بولسا مەن قۋانار ەدىم، جاھاندانۋ زامانىندا ءبىز قازاق بولىپ امان قالۋىمىز ەكى تالاي، ويتكەنى ەۋروپادا بولىپ جاتقان ءۇردىس بىزگە كەلەدى. قازاقىلىقتى جوعالتپاۋ ءۇشىن كەرەك، مەن قولدايمىن.
ايزادا :
وزىڭىزبەن قاتارلاس جانە كەيىنگى جاستاردان بيلىكتەگىسى بولسىن، وپپوزيسيادا بولسىن، قازاق ۇلتشىلدارى بولسىن كىمدەردى ۇلت كوشباسشىسى بولۋعا لايىقتى تۇلعا دەپ سانايسىز؟
̶ ۇلت كوشباسشىسى دەگەن ۇلكەن اتاق. قازىرگى جاستار ونى سوزبەن ەمەس، ءىس – قيمىلمەن دالەدەۋ كەرەك. ءوزىنىڭ ۇلت كوشباسشىسى ەكەنىن ىس-قيمىلىمەن دالەلدەي الاتىن تۇلعالار بولاشاقتا ارامىزدان شىعار. ءالى دە بولار دەگەن ۇمىتپەن قارايىق. بۇگىنگى كۇنى ولاي ايتۋعا ءالى ەرتە، ويتكەنى ءدال ونداي ىس-ارەكەت ءالى بايقالا قويعان جوق.
ادىلەت :
سوڭعى كەزدە ەستىمەگەن سۇمدىقتىڭ ءبارى شىعىپ جاتىر. قىز زورلاۋ، ءتىپتى جاس وسپىرىمدەردى جاسى ۇلعايعان ادامدار زورلاپ جاتىر. جاۋىزدىقپەن ادام ءولتىرۋ، ايتا بەرسەڭ ءبارى بار. قازاقتان ءتۇرلى قىلىق شىعىپ جاتىر. نەگە بۇلاي بولۋدا؟ قالاي الدىن الامىز؟
̶ بۇل دۇنيە مەنىڭشە بۇرىننان بار سياقتى، سەبەبى ينتەرنەت ادامدار اراسىندا قولدانىستا بولعاسىن، ءبارى وسىنداي سۇمدىق دۇنيەلەردەن حاباردار بولىپ جاتادى. كىشكەنتاي كەزىمىزدە ءبىر-بىرىمىزدىڭ باسىمىزدان تاسپەن ۇرساق، ەشكىم بىلمەي جۇرە بەرەتىن. ءقازىر بارىنە حابار تەز تاراپ كەتەدى. زامان وزگەرمەگەن سياقتى، زامانداعى مۇمكىنشىلىكتەر وزەگەرگەن. ءقازىر ءبارىنىڭ قولىندا تەلەفون كامەراسىنا ءتۇسىرىپ الادى دا، بۇكىل سۇمدىقتى ءبىلىپ وتىرادى. ءبىراق كوبىندە دامىعان ينفورماسيالىق تەحنولوگياعا بايلانىستى. مىسالى تەلەارنالاردا ايتا بەرگەسىن ول ادامداردىڭ دا پيعىلدارى وزگەرە باستايتىن شىعار. ولاردى قانشالىقتى قۋدالاپ جاتسا دا، جامان پيعىلدارعا جول اشىپ جاتقانى سودان شىعار. ءبىزدىڭ قوعام اقپاراتتىق قوعامعا ءوزىنىڭ دايىن ەمەس ەكەنىن كورسەتىپ جاتىر، سول اقپاراتتارعا ۇركە قاراپ، بولمايتىن اڭگىمەلەردەن شوشىپ جاتادى. اقپاراتتار تارالىپ، ءتۇرلى جاعدايلاردىڭ سىرى مەن قۇپيالارى اشىلعان سايىن ولاردىڭ الدىن الۋىمىز كەرەك. قاتتى شوشىنۋدىڭ كەرەگى جوق، تەك ەسكەرىپ الدىن الۋ كەرەك. ول جاعدايلاردى ەسكەرىپ ءوز-وزىمىزدى تۇزەۋگە، اق پەن قارانى اجىراتا بىلۋگە جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك.
سارسەن :
̶ ءسىز كىمگە سەنەسىز؟
̶ ارينە، بىرىنشىدەن اللا تاعالاعا، ەكىنشىدەن وزىمە سەنمىن. ءوز كۇشىمە سەنەمىن. العا قويعان ماقساتىما جەتەمىن دەپ ويلايمىن. وزىڭە سەنبەسەڭ، كىمگە سەنەسىڭ؟ جاستارعا سەنەمىن دەپ وتىرا بەرمەيسىڭ عوي، ارينە. الداعى ۋاقىتتا عىلىم جولىمەن اينالىسسام دەيمىن. جاستارعا پايدالى سوڭعى بۋىنعا كەرەك عىلىمي جۇمىستار مەن ماقالالارمەن اينالىسىپ جاتىرمىن.
ەسكەندىر :
مىنا قازاقستاننىڭ قوجاسى كىم؟ قازاق قاشانعا دەيىن وگەي بالانىڭ كۇنىن كەشەدى؟
̶ قازاقستاننىڭ قوجاسى - قازاق حالقى. شىنىمەن قازاقتىڭ شەشىلمەگەن كوپتەگەن ماسەلەلەرى بار. ءتىلى بار، ءدىنى بار. قازاقتىڭ قۇقىعى وزىندە، ول ماسەلەلەردى قازاق ءوزى شەشپەي كەلە جاتىر، بيلىك شەشپەي كەلە جاتىر. ءبىراق قازاق وگەي بالا ەمەس، ەلباسى - قازاق، ۇكىمەت - قازاق، پارلامەنت – قازاق. قازاق وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشىپ وتىرعان جوق. بيلىك وزىمىزدە بولعاسىن وزىمىزگە كوپتەپ نازار اۋدارىلسىن دەيمىز دە، ءبىراق ونىڭ ءبارى ەنجارلىققا اكەلەتىن سياقتى. قوجاسى ءوزىمىز ءوزىمىزدى قوجا سياقتى سەزىنۋىمىز كەرەك، ءوز تىلىمىزدە سويلەيىك. ءوز-وزىمىزدى قۇرمەتتەيىك، كۇشپەن ەمەس. بىلىمىمىزبەن جاساۋعا تىرىسايىق ولاردى. باسقا ۇلتتار مىقتى بولساڭ مويىندايدى، ءتىلدى دە مويىندايدى، اقىرىنداپ ۇيرەنگىسى كەلەدى.
تالعات :
بەرىك اعا، ءبىز سىزبەن ماقتانامىز، ارقالىقتا، تورعايدا اكىم بولىپ ەل مەرەيىن ءوسىردىڭىز. شاعىن قالالارعا اكىم بولىپ ءجۇرسىز، الماتى سياقتى ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن قالالارعا اكىم بولساڭىز جاقسى بولار ەدى. سونداي ويىڭىز بارما؟
̶ سەنىمىڭىزگە ۇلكەن راحمەت. كەزدەيسوق ادام اكىم بولا المايدى. اكىم بولۋدىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوزىنىڭ روتاتاسياسى بار. ماعان اكىمدىكتى ۇلكەن مەگاپوليستەردەن الماتى، استانادان ەشكىم ۇسىنىپ جاتقان جوق. ۇسىنىپ جاتسا، تاجىريبەم ءالى جەتىسپەيدى. مەن شاعىن قالالاردا، اۋدانداردا جۇمىس ىستەدىم. ۇلكەن ورتالىقتاردا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن وكىمەتتىك ىستەردە جۇمىس ىستەي ءبىلۋ كەرەك. اكىم وكىمەتتەن شىعۋى كەرەك، كوبىندە اكىمنىڭ بىلىكتىلىگىنەن كورى بەدەلى ارقىلى شەشىلەدى. مىسالعا ۇلكەن ورتالىقتاردا جۇمىس جاسايتىن تۇلعالاردىڭ قولادارى ۇزىن. ال، وبىلىس اكىمى، اۋدان اكىمى، اۋىل اكىمى بولعان ازاماتتارلىڭ ماسەلەنى شەشۋى قيىنداۋ. استانا سياقتى ورتالىقتارعا بارعان اكىمدەرگە تار قاراماۋ كەرەك، ولار ءوز بەدەلى مەن بىلىكتىلىگى مىقتى بولعاسىن بارادى. مىسالعا بەردىبەك ساپارباي اعامىز قانشاما جوعارى جەردە ىستەدى. تاعى كوشەربايەۆ مىرزا بار. ول كىسى قايدا بارسا دا، ەل قۋانادى. ولار مول تاجىريبەلى كىسىلەر. تاسماعانبەتوۆ مىرزا دا سونداي. سول كىسىلەر سياقتى ازاماتتار اكىم بولۋى كەرەك. ەگەر بارىپ جاتسا، ەل قۋانۋى كەرەك. ويتكەنى تاجىريبەسى مول، بىلىكتى ماماندار. مەن اۋدان دەڭگەيىندەمىن، ال، بولسام استانا، الماتى اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاجىريبە جيناقتاۋ كەرەك. نەمەسە مينيسترلىكتە جۇمىس جاساپ، ۇلكەن ۇلتتىق كومپانيالاردا قىزمەت ەتىپ، تاجىريبە جيناپ بارىپ ۇلكەن قالالاردى باسقارۋعا بولادى.
مەرەي قۋانىشبەكوۆ :
̶ قازىرگى بيلىكتەگى بولسىن قوعام بەلسەندىلەرى، قازاق ۇلتشىلدارى اراسىندا كىمدەرمەن جاقسى ارالاسىپ تۇراسىز؟
̶ مەن تىزبەلەپ ايتپاي-اق قويايىن. مەنىڭ كىتابىمدا ءبارى دەرەلىك كورسەتىلگەن. مەن ءوز كوزقاراسىممەن ءبولىسىپ. بارىمەن ارالاسىپ تۇرۋعا تىرىسامىن. ءبىر-بىرىمىزدى قۇرمەتتەپ سىيلاسىپ جۇرگەن ازاماتتار بار، ءبارى دە كىتاپتا انىق جازىلعان.
ايبەك :
قازاق ۇلتشىلدارى قاشان باسىن قوسادى؟
̶ ءبارىن قولىنا الاتىن تۇلعا شىقپاسا، جاقىندا باستارى قوسىلمايتىن شىعار.
ساۋلە :
̶ ەلباسى پرەزيدەنتتىڭ كۇشى السىرەپ، ەل باسقارۋداعى نەگىزگى سالماق ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ بىرىنە وتەدى دەدى. دۇرىس پا؟ قايسىسىنا وتكەنى دۇرىس؟
̶ بيلىكتى ۇكىمەتكە بەرسەڭىز، ول ويىنا كەلەگەنىن جاساي باستايدى. ەڭ دۇرىسى -پارلامەنت، ول جەردە حالىق وكىلدەرى بار، بيلىك ءارقاشاندا حالىق باقىلاۋىندا. بيلىكتىڭ وكىلى – پارلامەنت، سوندىقتان بيلىكتى پارلامەنتكە بەرۋ كەرەك. وپوزيسيا پارلامەنتتىڭ كۇشىندە بولسا، ەلباسىنىڭ دا كوزقاراسىن پارلامەنتكە وتۋىنە جاقسى جاعداي تۋعىزار ەدى. ارينە، بۇل جاقسى ءۇردىس. پارلامەنتتىك بيلىك دەگەن ەرتەڭ پرەزيدەنتتى دە سايلايتىن كۇشكە يە بولادى. پارلامەنت پرەزيدەنتتى حالىقتىڭ وكىلى رەتىندە تاعايىندايدى، وكىمەتتى دە وزدەرى تاعايىندايدى، سوندىقتان پارلامەنت حالىقتىڭ ويىن بىرىكتىرەتىن ورگان بولۋى كەرەك.
دامير:
سولتۇستىك ءوڭىردى قالاي قازاقىلاندىرامىز؟
- ءبىرىنشى سول جاقتاعى قازاقتاردى قازاقىلاندىرۋ دەگەن ماسەلە عوي. مەن كوشى-قون ساياساتىنا جاقسى كوزقاراسپەن قارايمىن. ءبىراق، قانشىلىقتى ول جەرگە كوشىرگەنىمەن ول جەرگە جۇمىس ورنىن اشپاي، كوشىرەمىز دەگەن بوس اۋرە سياقتى. ەڭ باستىسى قازاقتاردى قازاقىلاندىرۋ كەرەك، ال كوشىرۋ ول ەكىنشى ماسەلە. ول جەردە تاربيە جۇمىسىن، ءتىل ماسەلەسىن، اقپارات جۇمىسىن قولعا الۋ كەرەك. سىرتتان كوشىرىپ اكەلۋ- ماسەلەنى شەشپەيدى. ول جەردەگى قازاق مەكتەپتەرىنە، بالاباقشالارىنا كوپ كوڭىل ءبولىنۋ كەرەك.
ايگۇل :
بەرىك اعا، قايدا جۇرسەڭىزدە امان ءجۇرىڭىز! ءسىزدى جاقسى كورەمىز، ءسىز وزگەگە قاشاندا ۇلگىلى ازاماتتسىز. سىزگە سۇراقتىڭ ءبارىن قويىپ تاستاپتى، مەندە سۇراق جوق. سىزگە تەك جاقسىلىق تىلەيمىن. ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتە بەرىڭىز؟
پاراسات :
̶ دۇنيەنىڭ تەتىگى نە؟ قازاق نەگە بەيعام، نەگە ەلدىڭ ارتىندا قالا بەرەدى؟ قالاي ەلمەن تەڭەسەمىز؟ نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
̶ بۇل سۇراق ەمەس، جان ايقايى سەكىلدى. بۇعان ءبارىمىز جابىلىپ جاۋاپ ىزدەۋىمىز كەرەك.بۇل كەشەگى الاش زيالىلارىنىڭ دا كوتەرگەن سۇراقتارى، قاشان ءبىز دارا، دەربەس مەملەكەت بولىپ قالىپتاسامىز دەگەن سياقتى. كەزىندە «زارزامان زامانىندا» جىرشىلار كوتەرگەن، كەشە الاش كوتەرگەن، بۇگىن وسىنداي جاستار قويىپ جاتىر بۇل سۇراقتاردى. بۇل سۇراقتاردى كوتەرىپ جاتقان جاستارعا ريزامىن، كەزىندەگى ۇلت زيالىلارىنىڭ سوڭدارىنان ەرىپ، ولاردىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىسىپ، ولاردىڭ جولىن قۋعان جاستارعا جارايسىڭدار دەيمىن. وسىنداي سۇراقتار قويىلمايتىن زامانعا جەتەيىك، تىنىش ەل بولايىق.
ءانۋار :
ءسىز سياقتى حالىقتىڭ مەيىرىنە بولەگەن كىسىلەر نەگە ورلەمەيدى؟ نەگە جوعارى بيلىكتەرگە جەتپەيدى؟ سىزدەرگە كەدەرگى كوپ پە؟
̶ شەت-شاعاسىن ايتىپ كەتتىم. بۇل دەگەن سۋبەكتيۆتى فاكتور. رەسمي تۇردە كەدەرگى جوق.
ارشىن :
̶ ءسىز بۇكىل قازاقتىڭ مەيىرىنە بولەنگەن، حالىق جاقسى كورگەن اكىمسىز. ءوزىڭىز سياقتى بولۋ ءۇشىن ارت جاقتاعى ءىنى قارىنداستارىڭىزعا نەنى نازارعا الۋ تۋرالى ەسكەرتپە بەرەسىز؟
̶ راحمەت! مەنىڭ ەڭ باستىسى ءوزىمنىڭ الدىما قويعانىم جان-جاقتى بولۋ. اركىم ءوز ماماندىعى بويىنشا ەڭ مىقتى مامان بولۋى كەرەك. قاي سالادا بولماسىن بىلىكتى بولۋى قاجەت. ءوز سالاسىن جاقسى مەڭگەرسە اللا تاعالا ونىڭ مارتەبەسىن، دارەجەسىن ءوزى كوتەرىپ بەرەدى. ەكىنشىدەن، ەلدەن ءوزىڭدى بولمەۋ كەرەك. مەن ءارقاشان « اياز بي ءالىڭدى ءبىل، قۇمىرسقا جولىڭدى ءبىل» دەيدى عوي، سول سياقتى ءوز ورنىمدى بىلەمىن. اكىم بولسام دا، سولاردى ەسكەرىپ وتىردىم. قايدان كەلگەنىمدى، قايدا كەتكەنىمدى ۇمىتپاۋعا تىرىسىپ باقتىم. بۇل جەردە ءوزىڭ ءۇشىن جۇمىس جاسامايسىڭ، حالىق ءۇشىن قوعام ءۇشىن جۇمىس جاسايسىڭ. ءارقاشان ليدەر بولۋ كەرەك، ءوز ىسىنە دەگەن ىسكەرلىگىڭ بولۋ كەرەك. ىسكەرلىك - بۇل جەردە ەلدىڭ قامىن ويلاۋ. كوللەكتيۆتى جۇمىلدىرىپ، اركىمنىڭ ناقتى ماقساتىن كورسەتىپ، قاراجاتىن، ەڭبەگىن بەرسەڭ بىلىكتى مامان بولاسىڭ. ەڭ باسىتىسى – بىلىكتىلىك. بىلىكتى دەگەن بۇل الەمدىك ۇعىمدى جان-جاقتىلىقتى قامتيدى.
تولقىن :
̶ قازىرگى سوعىس- اقپارات سوعىسى، قازاقتىڭ اقپارات قۇرالدارىنا باعاڭىز قانداي؟
̶ ءقازىر ۋكراينا مەن رەسەيدىڭ اقپاراتتىق سوعىسى بولىپ جاتىر. ەكى مەملەكەت بولمايتىن زاتتاردى جازادى. بىزدىكىلەر سونى وقيدى. ءبىزدىڭ اقپارات قۇرالدارى ءالى دامي قويماعان. الەمدىك دەڭگەيدە، ءقازىر جاس جۋرناليستەر قازاق تىلگە باي، ءبىراق كوپ ءتىل مەڭگەرمەگەن. سوندىقتان دا قوسىمشا كوپ ءتىلدى ءبىلىپ جاتسا، ءتىپتى جاقسى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاق باسپاسىنا كوپ ءتىلدى مەڭگەرگەن، الەمدىك دەڭگەيدەگى جۋرناليستەرمەن تەڭ دارەجەدە جازا الاتىن جۋرناليتستەر كەرەك.
مۇحتار :
قازاقساتاندى رەسەيدىڭ قۇرامىنا قوسىپ جىبەرگىسى كەلەتىندەر كوپ. ونداي ساتقىندارمەن قالاي كۇرەسەمىز؟
- قازاقستاندى رەسەيگە قوسۋ دەگەن قادامعا ەشكىم بارا المايدى، وندايلار تابىلسا، سوتتاۋ كەرەك. مىسالعا تايشيبەكتى سوتقا نەگە بەرمەيدى، بىر-بىرىنە مىنانى نە ىستەيمىز دەپ قانا قۇر ايقايمەن عانا جۇرەمىز. شىن مانىندە ءبىزدى ساقتايتىن ەكونوميكا عانا ەمەس، ۇلتتىق رۋح، ءدىنىمىز، ءتىلىمىز، ءداستۇرىمىز ساقتايدى. مىسالعا كەرەمەت ماشينالار شىعىرىپ، كەرەمەت ماركالى كيىمدەر شىعارىپ ەكونوميكانى كوتەرىپ جاتقانىمەن، ءوز تىلىندە سويلەي الماسا، وندا مەملەكەتتىكتەن نە پايدا؟ ساتقىندار دەپ جۇرگەن دۇرىس ەمەس نەگىزى، ولاردى كەرىسىنشە وزدەرىمىزگە تارتۋىمىز كەرەك. ال، شىن ساتقىندىق جاساسا، سوتقا بەرۋ كەرەك. بوداندىقتان باسەكەلستىك ارقىلى قورعانۋىمىز كەرەك.
جالىن ؛
قازاق ۇلتشىلدار بولسىن ءسىز سياقتى ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەپ، حالىققا ناعىز جاناشىر ازاماتتار بولسىن ءبارىڭىزدى تەلەارنالاردان كورمەيمىز، نە ءۇشىن؟
̶ كوبىنەسە، كەسىپ تاستايتىن تەلەارنالاعا بارعىڭ كەلمەيدى. ۇلتتىق پاتريوتتار ءار نەرسەنى سىناي بەرسە، ونى بيلىك سالاسى دا جاقتىرا بەرمەيدى.
زەردە :
وزىڭىزگە كىمدى ۇلگى تۇتاسىز؟
- وزىمە ءپىر تۇتقان، ۇلگى ساناعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى دەپ قازاقتىڭ جارىق جۇلدىزى شوقان ءۋاليحانوۆتى ايتار ەدىم. ازعانتاي عۇمىرىندا قازاقتىڭ ءبىلىم مەن عىلىم كوكجيەگىندە جارق ەتىپ وتكەن جۇلدىزدىڭ كەيىنگىگە مۇرا ەتىپ قالدىرعان ەڭبەكتەرى ەرەسەن. تاريحقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى ەسەلەي تۇسىرگەن قازاق كەمەڭگەرىنىڭ بەينەسىن ءاردايىم پاراساتتىلىق پەن پاتريوتتىقتىڭ نىشانى رەتىندە ءوز جادىمدا ساقتاپ جۇرەمىن.
ءومىر اعىمىمەن ءارى قاراي جوعارعى وقۋ ورنىنا تۇسكەنىمدە دە وزىمە باعىت-باعدار بەرىپ، جول كورسەتىپ، ءجون سىلتەگەن ءبىرقاتار ازاماتتاردى دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. جاڭاشا ويلاۋعا، ليبەرالدىق كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا، كوشپەندىلەر وركەنيەتىن، تۇرمىس-سالتىن، شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋگە ىقپال ەتكەن بەلگىلى عالىم نۇربولات ماسانوۆتىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاعىم كەلەدى. اعامىزبەن پىكىرلەسەتىن، سىرلاساتىن، ايتىساتىن ساتتەرىمىز از بولعان جوق. ناتيجەسىندە مەنىڭ ساياساتقا دەگەن كوزقاراسىم، جالپى ازاماتتىق ۇستانىمىم قالىپتاستى.
كەيىن وقۋدى ءبىتىرىپ، پرەزيدەنت جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا قىزمەتكە ورنالاسقانىمدا ينستيتۋت ديرەكتورى ومىرسەرىك قاسەنوۆتەن العان تالىم-تاربيە دە زور بولدى. حالىقارالىق قاتىناس، گەوساياسي جاعدايلارعا قاتىستى كوپتەگەن نارسەلەردى ۇعىندىرىپ، ءبىرقاتار حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنسيالارعا جولداما بەرۋى ءوي-ورىسىمنىڭ كەڭەيۋىنە سەپ تيگىزدى. ودان كەيىن ۇلكەن ساياساتقا ارالاسۋىما، جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي، التىنبەك سارسەنباي ۇلىنىڭ ىقپالى وتە زور بولدى.
اكىمدىك قىزمەتكە مەن 29 جاسىمدا كەلىپپىن. باسقارۋ تىزگىنىن العاش ۇستاعانىمدا حالىقپەن جۇمىس جاساۋدى، ەل سەنىمىن اقتاي ءبىلۋدى ۇيرەتكەن –سەرىك احمەتوۆ. ول تۇستا، بىلەسىزدەر، سەرىك نىعمەت ۇلى تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ اكىمدىگىن باسقاردى. سوندا اكىمنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالعانىمدا اكىمدىك جۇمىسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى العاش سەزىنگەن ەدىم. ول كىسى كەز كەلگەن ىستە «حالىققا جانىڭ اشۋى كەرەك» دەگەن ۇستانىمىن العا تارتىپ وتىراتىن.
ەسەنتايەۆ :
ەلگە ۇناعان اكىمدەر سوتتالىپ جاتىر، كەيبىرى ساياساتتا شەتتەتىلىپ جاتىر. ءسىزدىڭ دە كورىنبەي جۇرگەنىڭىز سول سەبەپتەن بە؟
̶ اكىمدەر ەلگە ۇناعاننان عانا كەتىپ جاتقان جوق. كوبىنەسە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەر.
قارا قازاق :
قازاق ءوز مۇمكىندىگىن قانشالىقتى پايدالانۋدا؟ ءبىزدى شۇكىرشىلىك قايدا اپارادى؟
̶ وتە جاقسى سۇراق. كوپ مۇمكىنشىلدىكتەن ايىرىلىپ جاتىرمىز. قازاقتار ازاماتتىق تاجىربيەسىن جوعالتقان. تىزگىن وزىمىزگە بەرىلگەندىكتەن دە سوعان شۇكىر ەتىپ قالىپ قويدىق. مۇناي، جەر وزىمىزدە دەپ. ءوز-وزىن تولىققاندى قولداپ جۇرگەن ازاماتتار بار، ءبىراق كوبىنە ەنجارلىققا كەتىپ قالامىز، ءبىر دەڭگەيگە شۇكىر دەپ قالىپ قويامىز. قولدا بار زاتتادى ءوزىمىز يگەرە الماي جاتىرمىز، سول كوپ شۇكىرشىلىكتىڭ استىندا قالىپ قويدىق، ءوز مۇمكىنشىلىگىمىزدى پايدالانا المايمىز كوپ جەردە.
ەرمەك:
ەلىمىز ءۇشىن، ۇلتىمىز ءۇشىن ەڭبەك ەتتىڭىز، ساتتىلىك تىلەيمىن!
- راقمەت!
ەلميرا :
ءومىردىڭ ءمانى نەدە، بيلىكتىڭ كۇشى نەدە؟
- بۇل ەندى ناعىز فيلوسوفيالىق سۇراق. جوعارىدا دا ايتىپ كەتتىم، بيلىكتىڭ كۇشى - ول ءبىر قۇرال. بيلىكتىڭ كۇشى ومىرگە ءمان بەرەتىن، ءوزىڭنىڭ ويلاعان ماقسات جوبالارىڭدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى جەردە مىسالى مەن اۋىلىم گۇلدەنسە ەكەن دەدىم، بۇرىندا ايتىپ ءجۇردىم ۇلىتاۋ، جەزقازعان، ارقالىق دەپ. قولىما بيلىك كەلمەي تۇك ىستەي المادىم، بيلىكتىڭ كۇشى سول ۇلىتاۋعا باردىم دا شامام كەلگەنشە ەڭبەك ەتتىم. بيلىكتىڭ كۇشى ەلدى ۇلت بولىپ قوعام رەتىندە قالىپتاستىرۋدا، ونىڭ دامۋىنا مۇمكىنشىلىك بەرۋگە ۇيىمداستىرۋشى بولىپ تابىلادى. ادىلەتتى بيلىكتىڭ كۇشى - ول جاقسى بيلىك ەلدى ەل قىلادى، جامان بيلىك ەلدى بەزدىرىپ جىبەرەتىن نارسە. سوندىقتان بيلىكتىڭ كۇشىن دۇرىس قولدانا بىلسە، ول وتە ۇلكەن كۇش.
ءومىردىڭ ءمانىن اركىم وزىنشە قويادى. باستىسى العا قويعان ماقساتقا جەتۋ. ەكەۋىن بىرگە قويىپ وتىرعاندىقتان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بيلىككە بارۋ - ول ماقسات بولا المايدى. وندا ول ساياساتكەر قۇريدى. ەلگە قىزمەت جاساپ، ەلدى دامىتام دەگەن ءومىردىڭ ماقساتى بيلىكتى سول ءۇشىن قۇرال رەتىندە قولدانا بىلەدى. سوندىقتان ءومىردىڭ ءمانى ومىرگە نە ءۇشىن تۋدىڭ، وسى ومىرگە نە ءۇشىن كەلدىڭ دەگەنگە جاۋاپ بەرۋ. ءومىر دەگەن وتاباسىڭدا تال ەگىپ، ءۇي سالىپ بالا-شاعالى بولۋ دەگەن عانا ەمەس قوي. بۇل ءومىردىڭ ءبىر جاعى عانا. ەكىنشى جاعى ومىردە تەك سەن قوعامنىڭ ادامىسىڭ، قوعام ءۇشىن نە ءۇشىن كەلدىڭ دەگەنگە ءار ادام وزىنشە قارايدى. بىرەۋدىڭ قوعامعا قىزمەت ەتۋگە دەڭگەيى بولادى، ونداي ادامدار جاۋاپكەرشىلىگى بار ادامدار ەلىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك. ونداي قىزمەت ماڭدايىنا جازىلماعان ادامدار بار. ءبىراق ولاردى كەمسىتۋگە بولمايدى، ويتكەنى ونىڭ پەشەنەسىندە ونداي جوق. بالالارىن كوبەيتىپ وتباسىن اسىراسا ونىڭ جاقسىلىعى سول. ونىڭ ءومىرىنىڭ ءمانى - ءداستۇرىن جالعاستىرىپ ۇرپاعىن وقىتىپ، باعىپ ادام ەتۋ. ەندى كەيبىر تۇلعالاردىڭ ماڭدايىنا قوعامعا قىزمەت ەتۋ جازىلادى. ولار ءبىرى ەرتە، ءبىرى كەش جاۋاپكەرشىلىگىن وزدەرى سەزىنەدى. كەيبىر ءتىپتى 40، 50- گە كەلگەندە سەزىنەدى دە شىداماي سويلەپ كەتكەندە، مىناۋ ءبىر كوسەم عوي، مىنانى دەپۋتات قىلىڭدار دەگەندى تالاي كوردىك. ماڭدايىڭا جازىلسا قوعامعا قىزمەت ەتۋ كەرەك، بيلىكتى دە قولدانۋ كەرەك. جالپىلاما جاۋابىم وسى.
