ەستەرىڭىزدە بولسا، 8- شىلدە كۇنى   «قامشى» پورتالىندا «قازاقستان رەسەيگە بالقاش تورابىن بەرەدى» اتتى ماقالا جارىق كورگەن بولاتىن. وندا ق ر پارلامەنتى وتىرىسىندا وسىعان دەيىن قازاقستان تاراپىنان رەسەي فەدەراسياسىنا جالعا بەرىلىپ كەلگەن  «بالقاش تورابى» پوليگونى قۇجاتتارىن قايتا رەتتەپ، جالعا بەرۋ مەرزىمىن سوزۋ ماسەلەلەرى تالقىلىناپ جاتقاندىعى تۋرالى ايتىلعان. رەسەي قازاقستاننىڭ ەڭ باستى ستراتەگيالىق ارىپتەسى، 2011 جىلدان بەرى رەسەيدىڭ باستاماسىمەن كەدەندىك وداققا مۇشەمىز. سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ تالاي جىلدار ۇستەمدىك ەتكەنىنە ابدەن ۇيرەنىپ تە العانبىز. ولاردىڭ  بىردە-بىر وتىنىشتەرىن جەردە قالدىرعان ەمەسپىز. ەڭ وكىنىشتىسى، يادرولىق قارۋدان باس تارتقانىمىزعا 25 جىل بولدى دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتقانىمىزبەن، ورىس زىمىراندارىنان، سىناقتاردان  ءالى كۇنگە كوز اشپاي كەلە جاتساق تا «قىڭق» دەمەيمىز.

ءدال بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا رەسەيدىڭ 7 پوليگونى بار. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن اقش-پەن جارىسىپ قارۋلانۋدى ماقسات ەتكەن كسرو 1950 جىلداردان باستاپ اسكەري پوليگوندارىن قاپتاتىپ اشا باستاعان. 

ءبىر تاڭقالارلىعى، رەسەيدىڭ وسى اسكەري پوليگوندارىنىڭ باسىم بولىگىن قازاقستان اۋماعىندا اشۋى. قازاقتىڭ كەڭ دالاسى – رەسەيدىڭ ۇلكەن پوليگون الاڭىنا اينالعان جانە اينالىپ وتىر. ارينە، 1992 جىلدان كەيىن قازاق دالاسىنداعى پوليگونداردىڭ اۋماعى اجەپتاۋىر ازايدى. دەگەنمەن، ءالى كۇنگە دەيىن قازاقستاننىڭ 11 ميلليون شارشى گەكتارى رەسەيدىڭ اسكەري پوليگوندارى ءۇشىن جالعا بەرىلەدى. پوليگوندار ەلىمىزدىڭ باتىسىنان باستاپ، شىعىسىنا دەيىن سوزىلىپ جاتىر. اسىرەسە، حالىق از شوعىرلانعان  باتىس وڭىرىندە پوليگونداردىڭ كوبى ورنالاسقان.  الدىڭعى جىلى ءبىر عانا «تايسوعان» پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىم شىقتى. ءماز بولدىق. بىرەۋى بولسا دا جابىلادى دەپ.  ەندى مىنە كەلىسىم مەرزىمى اياقتالعان «بالقاش تورابىن» ءبىرجولاتا جابۋدىڭ ورنىنا ءبىزدىڭ دەپۋتاتتار ونىڭ مەرزىمىن سوزۋدى كوزدەپ وتىرعاندىعى كۇدىك تۋدىرادى. سوندا بۇلار كىمدەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتۋدە؟  قازاقستاننىڭ جەرىن وزگەگە بەرىپ قويعاننان نە ۇتامىز؟

اشىعىن ايتار بولساق، بۇعان دەيىن دە قازاقستاننىڭ پوليگوندارىن رەسەيگە جانە وزگە مەملەكەتتەرگە جالعا بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدەر بولعان عوي. اڭگىمە بولىپ وتىرعانى سول كەلىسىمدەردى مەرزىمىن ۇزارتۋ، جاڭا مەرزىمگە سوزۋ ماسەلەسى. نەگىزى بۇل كەڭەس زامانىنان بەرى قوزعالىپ كەلە جاتقان  ماسەلە. كەزىندە 90-جىلدارى سەمەي پوليگونىن  جاپقاندا، سونىمەن توقمەيىلسىپ، ماساتتانىپ جۇردىك.  ال سول كەزدە قازاقستاننىڭ اۋماعىندا سونداي 8 نىسان، قوسىمشا 6 اسكەري  بازا بولدى. شىن مانىسىندە سونىڭ بىرەۋى عانا جابىلدى. سەمەي اتوم پوليگونى. جابىلعاننىڭ وزىندە ءبىزدىڭ مۇددەمىز ەش ەسەپكە الىنعان جوق. ال ول جەرلەردە قانشاما جارىلىستار بولدى، تابيعاتقا ايتارلىقتاي زيان كەلتىردى، جەرگىلىكتى ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا دا اسەر ەتتى. ال مۇنىڭ زارداپتارىن جويۋعا رەسەيدەن دە اقش-تان دا وتەماقى تولەنبەدى.  بۇل پروبلەمالار ءالى كۇنگە دەيىن سول قالپىندا قالىپ وتىر. سالدارىنان قازاقستاننىڭ تۇتاستاي ءبىر اۋماعى دەرتكە ۇشىراپ وتىر. ەندى قاراڭىز، تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 24 جىلدان اسسا دا، الگى نىساندار ساقتالىپ وتىر. تەك الدىڭعى جىلى تايسويعان پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. ال جاڭاعى پوليگون اۋماقتارىندا نە بولىپ جاتقانى (ساياسي تۇرعىدان، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسى تۇرعىسىنان) بيلىك وكىلدەرى مەن قۇزىرلى ورگانداردان وزگە قاراپايىم حالىققا بەلگىسىز، جۇمباق بولىپ قالۋدا. مۇنى قوعام بەلسەندىلەرى ايتىپ-ايتىپ اۋزىمىز تالارلىق بولدى. بىزدەن  زىمىراندارى ۇشادى. بايقوڭىردىڭ گەپتيلى ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ. مىسالى، باتىستان ۇشقان زىمىران بالقاش ماڭىنا كەلىپ قۇلايدى. بۇل قازاقستانعا قارسى قولدانىپ وتىرعان قارۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عانا. اناۋ كيىكتەردىڭ، بالىقتاردىڭ قىرىلىپ قالۋىنىڭ ءبارىنىڭ ءتۇيىنى وسىعان كەلىپ تىرەلەدى.  ال سول ايماقتارداعى حالىقتىڭ رەسەيلىك ستاندارتتار بويىنشا ءومىر ءسۇرۋى، ولاردىڭ الەۋمەتتىك قامتىلۋى، ءوز تىلىندە ءبىلىم الۋى بار، جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەلەرى، قارجىلىق دۇنيەلەر ت.ب. ءالى كۇنگە دەيىن ماسەلە بولىپ قالىپ وتىر.  ماسەلەنىڭ ءۇشىنشى جاعى بار. قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت بولا تۇرا ءوزىنىڭ اۋماعىندا، ءوزىنىڭ جەرىندە بوتەن مەملەكەتتىڭ 6 بىردەي اسكەري بازاسىن كىرگىزىپ وتىرۋى كۇلكىلى ءتىپتى. ول جەرلەردە قازاقستاننىڭ ۇكىمى جۇرمەيدى جانە ءسوز بولىپ وتىرعان ايماق تەرريتورياسى جاعىنان پولشا سەكىلدى ەۋروپاداعى ءىرى مەملەكەتتىڭ اۋماعىمەن پارا-پار اۋماق. قازاقستاننىڭ تۇتاستىي ەكى وبلىسىن قامتيتىن جەر.  سوندىقتان بەتالباتى وسىنداي كەلىسىمدەردى قايتا-قايتا جاڭارتا بەرگەننەن ەش ءپاتۋا كورمەيمىز. مۇنداي ماسەلەلەردى پارلامەنت تالقىلاعاندا اسىرەسە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇقىقتارىمىز تولىقتاي ەسكەرىلۋى ءتيىس. ول جالعا بەرىلىپ وتىرعان اۋماققا تيىن-تەبەنمەن  اقى تولەپ وتىر.  ول پوليگونداردىڭ زارداپتارى ميلليون دوللارلارمەن ولشەنەدى دە، مىڭ دوللارلاپ قانا اقى تولەيدى.  وتكەن جولى ءبىزدىڭ قارجىگەرلەرىمىز ساناعان بولاتىن. ەگەر ءدال سول جەردى ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق فەرمەرلەرگە، شارۋالارعا يگەرۋگە بەرەتىن بولسا، بىرىنشىدەن ودان ەشقانداي زيان بولمايدى. ال ەكىنشىدەن، ءبىز سول جەرلەردى رەسەيگە 1500-2000 ەسە ارزانعا بەرىپ وتىرمىز. ءتىپتى، بوسقا بەرىپ وتىرمىز.  سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدىڭ كەپىلى رەتىندە ءبىز ءوزىمىزدىڭ جەرىمىزدەگى قانداي دا ءبىر شەتەلدىك اسكەري بازالاردى ىعىستىرىپ شىعارۋىمىز كەرەك. ال بالقاش پەن بايقوڭىرعا كەلەر بولساق، ايتىپ وتىرعان ايماقتاردا قازاقستانىڭ ۇكىمىن جۇرگىزۋ كەرەك. ول تۇپتەپ كەلگەندە قازاقستاننىڭ جەرى. جالعا بەرۋ دەگەن – ول مەنشىككە بەرىپ قويۋ دەگەن ءسوز ەمەس. 

نۇرگەلدى ءابدىعاني ۇلى