قازاق جەرىن ءبىر ءقاۋىپتى ەلەس كەزىپ ءجۇر. بۇل - ۇلتارالىق، دالىرەك ايتقاندا، قازاق پەن ورىس اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك ءقاۋىپ...
ورىس وزبىرلىعىنان ارىلا الار ەمەس. پاتشالىق جانە سوۆەتتىك بيلىكتىڭ تۇسىندا «اعا» اتانىپ، ايتقانىن الىپ ۇيرەنگەن ورىس، ءسوز جوق، قازاقتىڭ ەركىندىگىنە قۋانۋ بىلاي تۇرسىن، كوتەرە دە الماي الەك...
مىسالدار مىڭ-سان، سونىڭ بىرەۋى مىناداي: شىعىس قازاقستان وبلىسى گلۋبوكيي اۋدانىنىڭ (بۇل اۋداننىڭ اتىن وزگەرتۋگە ءتيىس قازاق اتقامىنەرلەرى ادال نان جەپ وتىرعان جوق. ق.ع.) د. ەسىمدى ۇلتى ورىس 36 جاسار تۇرعىنى ۆاحتالىق تاسىلمەن ماسكەۋدە جۇمىس ىستەيدى ەكەن.
تۇسىنىكتى عوي: ماسكەۋلىكتەر وزگە ۇلت وكىلدەرىن ولەردەي جەك كورۋگە داعدىلانعان. اق ساۋساق، ارام تاماق، تاقىر باس، قىزىل شاش ماسكەۋلىكتەرگە ەلىكتەگەن الگى د. ءبىر كۇنى ۋكراينانىڭ لۋگانسك جانە دونەسك وبلىستارىندا جاتجۇرتقا بارىپ ويران سالىپ جۇرگەن ورىستارىنا كومەكتەسپەكشى بولادى. اۆتوبۋسقا ءمىنىپ، ساتىلاپ ءجۇرىپ قانداستىرانا جەتىپ، لۋگانسك اۋەجايى ءۇشىن كەسكىلەسكەن اتىستا جاراقات الادى. بۇدان كەيىن رەسەيلىك ورىستار قازاق جەرىنەن كەلگەن قانداستارىن - مەنسىنبەدى مە، سەنبەدى مە، قورلادى ما، – ول جاعى بەلگىسىز، ايتەۋىر د. قايتادان قازاقستانعا جەتكەن...
د. جاقىندا سوتتالدى، زاڭ بويىنشا 7 جىل قاتاڭ ءتارتىپتى باقىلاۋ تۇرمەسىندە قاماۋدا وتىرۋى كەرەك ەدى، كەنەت، قارالاۋشى نەمەسە ايىپتاۋشى پركۋروردىڭ جۇرەگى «جىلىپ كەتىپ» جات ەلگە بارىپ، قولىنا قارۋ العان ادامعا شارتتى تۇردە عانا 3 جىل سۇرادى. ءبىر «عاجابى» ادەتتە قاباعىن قار باسقان سوت بۇعان كەلىسە كەتتى...
ەسەسىنە، الەمجەلىدە عانا «رەسەيدىڭ اقپارات قۇرالدارىن قازاقستاندا تاراتۋعا تيىم سالۋ كەرەك» - دەپ، ءجاي عانا ءوز پىكىرىن ايتىپ، ءسوز ايتقان (ەسكەرتە كەتەيىك: شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇرعىنى، ۇلتى ورىس د. سەكىلدى قولىنا قارۋ الىپ، سوعىسپاعان. ق.ع.) باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى، ۇلتى قازاق، «مۇحتار ايجان» اتتى لوگينى بار قانداس باۋىرىمىز «ۇلتارالىق قاتىناستاردى قوزدىردى» دەگەن باپپەن ايىپتالىپ، 3 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
وسى ەكى ۇكىمنىڭ قايسىسى ادىلدىككە جاتادى؟..
قازاقشا ايتقاندا: «ايران ىشكەن قۇتىلىپ، شەلەك جالاعان تۇتىلىپ» تۇرعان جوق پا؟..
...مەنىڭشە، قازاق پەن ورىستىڭ اراسىنداعى تۇسىنبەۋشىلىكتىڭ باسى - كرەملدەن باستاۋ الىپ، كىشكەنتاي كەڭسەدە قوزىپ جاتىر. مىسالى، كۇنى بۇگىن ءبىزدىڭ اتاجۇرتىنا كەلگەن ورالمان قارىنداسىمىز ءارى قانداسىمىز، 4 ءسابي قازاقتىڭ اناسى ەلۆيرا قادىروۆانى ورىس ءتىلىن بىلمەگەنى ءۇشىن ۇلتى ورىس پەن ارميان باسشىلارى ۋاقىتشا جاتاقحانادان قۋىپ شىعىپ، جۇمىستان بوساتىپ جىبەرىپتى.
«اتا-بابامنىڭ اتا قونىسىنا جات ۇلتتىڭ ءتىلىن بىلمەگەنىم ءۇشىن قورلانامىن، وزگە ۇلتتاردان ازاپ كورەم دەپ كوشىپ كەلگەنىم جوق! ماعان وزگەلەردى ايداپ سالىپ، ءتورت ادامعا ۇرعىزدى...» - دەپ، نامىستانىپ، ءوز قۇقىن قورعاۋعا ۇمتىلىپ، نەبارى جۇمىسىنا كەلىسىم-شارت قانا سۇراعان ەلۆيرانى مۇرىندارىنا ەسەكقۇرت كىرىپ، كىمنىڭ نانىن جەپ ءجۇرگەندىگىن ۇمىتقان زورلىقشىل باسشىسىماقتارى: «ۇجىممەن سيىسپادى» – دەپ مىڭگىرلەيتىن كورىنەدى...
سوندا الگى باسشىسىماق-كەلىمسەكتەر قازاقتىڭ قىزىن قانداي «قىزمەتتەن» قۋىپ وتىرعانىن بىلەسىز بە؟ ەلۆيرا قادىروۆانىڭ «قىزمەتى» – ەدەن جۋۋشى...
قازاققا ەدەن جۋۋدى بەرمەي، قازاقتىڭ جەرىندەگى باسپاحانسىنان (جاتاقحانا) قۋاتىنداي بۇلار كىمدەر؟!.
قۇقىق قورعاۋ ورىندارى، اسىرەسە، ۇلتتىق قاپۋىپسىزدىك كوميتەتى ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ اسا نازىك ماسەلە ەكەندىگىن ەسكەرىپ، ەرەكشە ساق ءارى مۇقيات بولۋى كەرەك، دەپ ويلايمىن.
قاجىمۇقان عابدوللا
