«كەڭەستەر وداعىنداعى ۇلتتىق مەملەكەت ماسەلەسى» جونىندە سلاۆينسكيي جاساعان بايانداماعا وراي جازعان ماقالامىزدا («ياش تۇركىستاننىڭ» 91-سانىندا) وسى باياندامادان سوڭ كەرەنسكيي ورتاعا قويعان ءبىر ماسەلە بويىنشا ءسوز بولىپ وتىرعان تاقىرىپقا قايتا ورالاتىنىمىزدى ەسكەرتكەن ەدىك. كەرەنسكيي وسى تاقىرىپقا جازعان ماقالاسىندا «كەڭەستەر وداعى اۋماعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇلتتاردى تەڭ قۇقىقتى ەتۋ ءۇشىن وتكىزىلەتىن كەءلىسسسوزدەردىڭ نەگىزگى شارتتارى» دەپ ءتومەندەگى ەكى ماسەلە توڭىرەگىندە ويلانۋعا شاقىرادى: 1. كەلىسىمگە قاتىسۋشى تاراپتار وزدەرىنىڭ كوزقاراستارىن نەگىزدەگەن دالەلدەر مەن دايەكتەر اراسىنان قارۋ قولدانۋدى شىعارىپ تاستاۋعا ءتيىس. 2. كەلىسىمگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى دە ۇلتتىق مەملەكەتىن، ساياسي تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋدا تەڭ جاعدايدا بولۋى، ءبىرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە دۇشپان بولىپ وتىرعان ءارقالاي كۇشپەن ەكىنشىسى كەلىسىم جاساماۋى شارت ەتىلۋى لازىم. كەرەنسكيي وسى ۇسىنىسىندا ودان ءارى «ورىستار، ورىس ەمەستەر، ءتىپتى، ستالينشىلدەر دە (سول كەزدە) لوندوندا جينالاتىن بريتانيا حالىقتار وداعى يمپەريۋمى كونفەرەنسياسىنان عيبرات الۋى كەرەك» دەپ ەسەپتەيدى جانە ولاردى سوعان ۇندەيدى.
كەرەنسكيي مەن ءبىز بىر-بىرىنە قاراما-قارسى ەكى مايداندا تۇرمىز. ءبىزدىڭ اتامەكەنىمىز كەرەنسكييدىڭ ۇلتى تاراپىنان بوداندىققا ءتۇسىرىلىپ، ءقازىر سونىڭ تەپكىسىندە جاتىر. ەگەر بۇگىن رەسەي ءوز اتىمەن اتالماي، كەڭەستەر وداعى دەپ اتالىپ وتىرعان بولسا، بۇل ءىستىڭ ءمانىن وزگەرتە المايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءقازىر دە بۇرىنعى پاتشالىق رەسەي شەكاراسىنىڭ ىشىنە الىنعانى سياقتى، سول رەسەي پاتشاسى قۇرعان مەملەكەتتىڭ ەزگىسىندە قالىپ وتىر. باسقانىڭ جەلكەسىندە وتىرعان ادام استىنداعى ادامنىڭ ازابىن تۇسىنە بەرمەيدى. سول ءتارىزدى حالىقتارىمىز باستان كەشىرىپ جاتقان قاسىرەتتەردى كەرەنسكيي دە جەتە سەزىنبەۋى ابدەن تابيعي. «تەڭ قۇقىقتى ۇلتتار» تۋرالى ايتىلعان تالاي سوزدەردىڭ جەلگە ۇشىپ كەتكەنى جانە بۇدان سوڭ دا سولاي بولا بەرەتىنى، مىنە، وسىدان. قاشان ءبىزدىڭ موينىمىزدان ورىس يمپەرياليزمىنىڭ جۇگى لاقتىرىلىپ تاستالعانشا، باسقاشا ايتقاندا، ءبىزدىڭ ەڭسەمىزدى ەزىپ، بويىمىزدى جازدىرماي كەلە جاتقان ورىس ۇستەمدىگى جوعالعانعا دەيىن بۇل جاعداي وسى كۇيىندە قالا بەرەتىن بولادى. كەرەنسكييدىڭ «كەڭەستەر وداعى شەكاراسى ىشىندەگى تەڭ قۇقىقتى ۇلتتار» دەپ وتىرۋىنىڭ ءوزى بۇل تاقىرىپتا ونىمەن پىكىر سايىسىن جاساۋعا ەشقانداي ءبىر ورىن قالدىرمايدى. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز كەڭەستەر وداعىنىڭ بولسىن نەمەسە بۇرىنعى رەسەيدىڭ بولسىن شەكارالارىنا قاتىستى مۇنداي اڭگىمەلەرگە استە قۇلاق اسپايدى. كەڭەستەر وداعىنىڭ شەكاراسى تۋرالى ايتقان پايىمداۋىمەن كەرەنسكيي ءوزىنىڭ باسقا ءبىر جاعدايلار استىندا كەيبىر وتكىر ماسەلەلەردى نەگىزدەۋگە مۇمكىن بولاتىن، ءار ءتۇرلى تالقىلاۋلاردا باسشىلىققا الىنۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەگەن «نەگىزگى شارتتارىنىڭ» دا قۇنىن جويىپ جىبەردى.
ءبىزدىڭ قارسى الدىمىزدا تۇرعان ورىستار، بۇگىن ول بولشيەۆيك بولعانىمەن دە، ءبارىبىر ورىس. قىزىل ديكتاتور ستالين، ورىستىڭ مۇعاجىرياتتاعى كورنەكتى وكىلى ميليۋكوۆتار ءوز تۇجىرىمدامالارىندا روسسيانىڭ «تاريحي جەڭىستەرى ءھام مەملەكەت شەكارالارى» قارۋ كۇشىمەن قۇرىلدى جانە قارۋ كۇشىمەن ساقتالدى دەپ وتىرعان جاعدايدا، كەرەنسكييدىڭ ءبىزدىڭ ءوز دالەلدەرىمىز بەن دايەكتەرىمىزدەن قارۋ كۇشى ماسەلەسىن شىعارىپ تاستاۋدى تالاپ ەتۋى اقىلعا سيا قويار ما ەكەن؟! ايتالىق، كەرەنسكيي ءبىزدىڭ اتامەكەنىمىزدەگى حالىقتارىمىزعا كەڭەستىك رەسەي بيلەۋشىلەرى تاراپىنان ەشقانداي قارۋ قولدانىلمايتىنى جونىندە كەپىلدىك بەرە الار ما؟ مۇنداي سۇراقتىڭ جاۋابى ەشقاشان ەكى ۇشتى بولۋى مۇمكىن ەمەس.
بۇل كۇندە ورىستاردىڭ بۇعاۋىندا وتىرعان ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز ورايى كەلگەن تۇستاردا قولىنا قارۋ الاتىنى ءشۇباسىز. ەگەر ورىستارعا قۇداي ىنساپ بەرىپ، ءبىزدىڭ اتامەكەنىمىزدەن ءوز ەركىمەن شىعىپ كەتسە، وندا اڭگىمە باسقا. امال قانشا ونداي كۇندى قيالداۋ قيىن. دەمەك، قارۋ كۇشى ماسەلەسى ءوز كۇشىندە قالا بەرەتىن بولادى. ءبىزدىڭ اتامەكەنىمىز رەسەيدىڭ قول استىنا قارۋ كۇشىمەن ەنگىزىلدى. جانە دە ولاردى رەسەي قارۋ كۇشىمەن ۇستاپ وتىر. ەندەشە وعان قايتارىلاتىن جاۋاپ سول قارۋ كۇشىمەن بەرىلۋى ابدەن تابيعي. ەندى كەرەنسكييدىڭ ۇسىنىستارىنداعى ەكىنشى ماسەلەگە – ساياسي قۇقىق، ۇلتتىق تاۋەلسىز ەلدەردىڭ مۇددەلەرىن تەڭ تۇرعىدان قۇرۋ جانە بىرەۋىنىڭ ومىرلىك مۇددەسىنە جاۋ كۇشتەرمەن ەكىنشى بىرەۋى كەلىسىم جاساماۋ جونىندەگى تۇجىرىمداماسىنا كەلەيىك.
تاريحي دامۋىمىزدىڭ قازىرگى كەزەڭىندە ورىس ەمەس حالىقتاردىڭ مەملەكەتتىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنە جاۋ جالعىز عانا ەل – كەڭەستەر وداعى. ەندەشە ءبىز ونىمەن ەشقانداي كەلىسىمگە كەلە المايتىنىمىز وز-وزىنەن تۇسىنىكتى. ول – ول ما، ءبىز كەنەستەر وداعىنىڭ جىرتىسىن جىرتىپ، ونىڭ شەكارالارىنىڭ مىزعىماستىعى جونىندە ساۋەگەيسىپ ءجۇرگەن كەز كەلگەن ەلمەن، مەيلى ول باتىستىق بولسىن، مەيلى شىعىستىق بولسىن، كەلىسە المايمىز. بۇل كۇندەرى ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدە ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك ءماسەلەسى بىلاي تۇرسىن، ساياسي جانە ۇلتتىق بوستاندىقتىڭ ەڭ قاراپايىم نىشاندارى تۋرالى ءسوز بولۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىز بوستاندىق پەن تاۋەلسىزدىكتى جەڭىپ الۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. سودان سوڭ ءبىز ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىمىزدى قۇرمەتتەپ قانا قويماي، بىزبەن تەڭ تۇرعىسى كەلەتىن كۇشتەرمەن عانا كەلىسىم جاساۋ جونىندە پىكىر الىسۋلار وتكىزۋگە ءازىر ەكەنىمىزدى مالىمدەيمىز.
ءوز ۇسىنىسىندا كەرەنسكيي ءبىزدىڭ الدىمىزعا كولدەنەڭ تارتقان «بريتانيا حالىقتار وداعى» تۇرىندە بىردەڭە قۇرۋ ءمۇمكىندىگى بولعاندا، ول تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋعا تۇرار ەدى. رەسەي شەكاراسى ىشىندە رەسەيدىڭ وزىمەن بىرلەسە وتىرىپ، بريتانيا وداعى ءتارىزدى وداق قۇرۋ، ءسىرا، مۇمكىن بولا قويار ما ەكەن؟!
ءبىز ونى مۇمكىن ەمەس دەپ ۇزىلدى-كەسىلدى تەرىسكە شىعارامىز. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز وتارشىلدارىنىڭ ەزگىسىندە وتىرعان جانە وعان قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ جاتقان كەزدە مۇنداي قيالدارعا بەرىلۋ ورىنسىز بولىپ قانا قويماي، اسا زالالدى دا. ەگەر رەسەيدە شىنىمەن بريتانيا حالىقتار وداعى ءتارىزدى بىردەڭە قۇرۋ مۇمكىن بولسا، وندا كەيبىر حالىقتار ءۇشىن ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى كۇن ءتارتىبىنەن ءتۇسىپ قالعان بولار ەدى. ويتكەنى، بريتانيا يمپەريۋمىندەگى كانادانىڭ جاعدايىن الساق، بۇل ەل قاي جاعىنان العاندا دا، ەۋروپا مەن امەريكاداعى شاعىن مەملەكەتتەردى بىلاي قويىپ، اۆستريا مەن چەحوسلوۆاكيا ءتارىزدى ىرگەلى مەملەكەتتەردەن دە الدەقايدا جوعارى. رەسەيمەن بريتانيا حالىقتار وداعى ءتارىزدى قۇرىلىم جاساۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. مۇنداي قيالعا بەرىلگەندەر بريتانيا حالىقتار وداعىنا بىرىككەن ەلدەردىڭ ءبارى دەرلىك انگلو-ساكسون ناسىلىنەن ەكەنىن ەستەرىنەن شىعارىپ الادى. كانادا، اۆستراليا، وڭتۇستىك افريكا، جاڭا زەلانديا – ولاردىڭ ءبارى دە انگلو-ساكسون ءناسىلى مادەنيەتىنىڭ وشاعىنا اينالىپ گۇلدەنگەن جەرلەر. بريتانيا حالىقتار وداعى – بريتانيانىڭ مەملەكەتتىك جانە ساياسي مادەنيەتىن تاراتادى. ال، مۇنداي مادەنيەت ورىس حالقىندا جوق.
اعىلشىندار مەن ورىستاردىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىگىنىڭ مانىندە، مەنتاليتەتىندە، قۇرىلىمىندا وزگەشەلىكتەر كوپ. اعىلشىندار، ەڭ الدىمەن، سانى ونشا كوپ بولماعان ساۋداگەر حالىق. ولار وزدەرى بوداندىققا اينالدىرعان حالىقتارىنىڭ جەرلەرىنە كوشىپ بارىپ، ول جەرلەردى ءبىرجولا قوسىپ الۋعا ۇرىنبايدى. اعىلشىنداردا ميلليونداعان جۇمىسسىزدار بارىن بىلەمىز. اعىلشىن ۇكىمەتى وسى جۇمىسسىز جۇرگەن تۇرعىندارىنىڭ بىردە-بىرىن وز وتارلارىنا ەرىكءسىز اپارىپ قونىستاندىرعان جوق.
رەسەي – مۇلدە باسقا. ورىس حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى شارۋالار. ورىستاردىڭ سانى دا كوپ. ولار كوشۋدەن دە جالىقپايتىن كوشپەندى – مۇعاجىر وتارشىلدار. قاشان دا ورىس سولداتىنىڭ سوڭىنان ورىس مۇجىعى ىلەسىپ وتىرادى. باسىپ الىنعان جەردە ورىس بيلىگى ورناعان سوڭ-اق، ءپۇشايمان حالىقتىڭ جەرى تارتىپ الىنا باستالادى.
بريتانيا حالىقتار وداعى قۇرىلىمىنداعى باستى فاكتوردىڭ ءبىرى – ەركىن ساۋدا بايلانىسى بولسا، ورىس حالقىنىڭ ادەتى – باسقالاردىڭ جەرىن باسىپ الۋمەن قويماي، ونى ورىستىڭ جەرىنە اينالدىرىپ جىبەرۋدى كوزدەيدى. سول سەبەپتى وسىنداي جولمەن بىرىكتىرىلگەن مەملەكەت ىشىندە ۇلتتاردىڭ ەرىكتى تۇردەگى تەڭ قۇقىقتى وداعىن قۇرۋعا ەشقانداي ورىن قالمايدى.
1937 ج.، № 92-93
"ياش تۇركىستان"
("اقيقات" جۋرنالىنان)
