ءابدىراشيت باكىر ۇلى،
پۋبليسيست، فيلوسوف

– جىلدا جەڭىس  كۇنى  قارساڭىندا سارى-قارا ءتۇستى  گەورگيي  باۋلارى  سانگە اينالادى. ءسان دەگەننەن گورى،  ارنايى  ناۋقان دەسە  دە  بولعانداي. «گەورگيي لەنتاسى»   شىنداپ كەلگەندە  يمپەرياشىل كور­ءشىمىزدىڭ يدەولوگيالىق  قارۋىنا اينالىپ  بارا  جاتىر» دەيدى قوعام  بەل­سەندىلەرى. ال، ورالداعى اۆتوشەرۋ بۇدان دا سوراقى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا،  گەورگيي لەنتاسىن  جانداندىرۋ –  رەسەي يدەولوگياسىن  ساناعا ءسىڭىرۋدىڭ  ءبىر كورىنىسى مە؟

– ارينە، ول لەنتا قىزدار تاعاتىن بانتيك ەمەس – ەل اۋزىندا «كولورادا قوڭىزى» دەگەن اتپەن ايگىلى بولدى. مەن وعان ەمەس، رەسەيدە 2005 جىلى عانا پايدا بولعان «گەورگيي لەنتاسىن» كەۋدەگە تاعۋشىلاردىڭ پيعىلىنا نازار اۋدارساق دەيمىن. نەگە دەسەڭىز، قازاقستان ۇكىمەتى جۇرتشىلىق نارازىلىعىن بايقاپ، جەڭىس كۇنىنە وراي ۇلتتىق ناقىشتاعى، تۋىمىز تۇستەس بەلگىباۋ ۇسىندى. ءبىراق، قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىراز بولىگى ونى مويىنداماي، «گەورگيي لەنتاسىن» تاعىپ ءجۇر. ءسويتىپ، ولار وسى ارەكەتىمەن ءالى دە قازاقستان مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن  مويىنداماي وتىرعانىن كورسەتتى.  نەگىزىندە، ولار قازاقستان ازاماتتارى رەتىندە قولعا قارۋ الىپ، وتان قورعاۋعا قۇقىلى. الايدا،  ەرتەڭ ۋكرايناداعىداي كۇن تۋا قالسا نە بولادى؟ ولار قولداعى قارۋدى كىمگە كەزەنبەك؟  وسى ماسەلە ءبىزدى ويلاندىرۋى ءتيىس. ءسويتىپ، 9 ماي – سوعىس قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇندەرى – ارامىزدا قانشاما «جانسىزدار» جۇرگەنى انىقتالدى. ولاردى  رەسەيدىڭ بارلاۋ قىزمەتى نازاردان تىس قالدىرماسى انىق. ويتكەنى، ۋكرايناداعى جاعداي كورسەتكەندەي، ولار كورشىلەس ەلدەردى رەسەي قىسپاعىندا ۇستاۋدىڭ سەنارييلەرىن الدىن الا دايارلاپ، قاعازعا قاتتاپ قويۋعا ماشىقتانعان. ەندەشە، ونداي ءقاۋىپتىڭ الدىن الۋشى قازاقستاننىڭ «سىربار» قىزمەتى مىنا «لەنتا» ماسەلەسىنە قالاي جاۋاپ بەرەر ەكەن؟ ول جاعى قۇپيا، مۇمكىن، ءبىر ويلاعاندارى بار شىعار… الايدا، ادەتتەگىدەي ءۇنسىز قالماسا ەكەن دەپ ۇمىتتەنەمىن…
ەندى، «يدەولوگيا» ماسەلەسىنە كەلەيىك: ۋكرايناداعى وقيعالار باستالار الدىندا رەسەي ساياساتىندا «ورىس الەمى» دەگەن تەرمين پايدا بولا كەتتى. بارلىق اقپارات قۇرالدارى «رەسەي ورىس الەمىن قورعايدى» دەپ جار سالدى.  قىزدى-قىزدىمەن دۋما «ورىس الەمىن» قورعاۋ ءۇشىن پرەزيدەنت پۋتينگە اسكەر قولدانۋعا رۇقسات دەگەن شەشىمدى قولما-قول شىعارىپ بەردى. ءبىراق، قانداي «ورىس الەمى» تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر؟ ەگەر، ورىستاردىڭ دا الەمگە تارىداي شاشىلعان،  امەريكادا،  اۆستراليادا، ازيادا، ەۋروپادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكەرسەك، وندا بۇل  − «پۋتين اسكەرى الەمگە قارسى تۇرادى» دەگەن ءسوز بە؟  ونىڭ ۇستىنە، اككى چەكيستكە كەز كەلگەن نۇكتەدە «ورىس الەمىن قورعاۋدى» ۇيىمداستىرا سالۋ سونشالىقتى قيىن شارۋا ما؟.. ال، بۇرىنعى پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرقاتارىندا «ورىس فاكتورى» ءالى دە كۇشىندە.  ەندەشە، «ورىس الەمىن قورعاۋ» ساياساتى ءوزىنىڭ مازمۇنى جاعىنان «اگرەسسيالىق» بولىپ تابىلادى جانە دە، ول جاقىن كورشىلەرمەن شەكتەلمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان، الەم پۋتينگە «نەواگرەسسور» رەتىندە قاراي باستادى.  ول از بولعانداي، رەسەيدىڭ كەيبىر ساياساتكەرلەرى «يادرولىق سوعىستى» «ەسكە الىپ» – ءپۋتيننىڭ  «ورىس الەمى» ساياساتىنا تۇزدىق قۇيىپ قويدى. ءبىراق، قازىرگى زاماندا ءبىر-بىرىن قورقىتىپ-ۇركىتۋ مەن ەلدەر اراسىنداعى اشىق كونفرونتاسيا ەشكىمگە جەڭىس اكەلمەيدى. ونىڭ ۇستىنە، وزدەرىندە يادرولىق قارۋى بار ەلدەردى ەشقانداي «يادرولىق سوعىس» دەگەن قوقان-لوقىمەن قورقىتا المايسىڭ… 
ەندى، لەنتانىڭ «ەكىنشى يدەولوگياسىنا» توقتالايىق:  بۇگىندە  «ورىس الەمىنە» جاۋاپ رەتىندە «اعىلشىن»، «ءۇندى»، «جۇڭگو»، «نەمىس» جانە ت.ب «الەمدەر» پايدا بولا كەتپەسىنە كىم كەپىل بولا الادى؟  بىلاي قاراساڭ − ول دا مۇمكىن نارسە. ۇلتتىق سەزىم تەك ورىستارعا عانا ءتان ەمەس شىعار؟ سوندىقتان، «گەورگيي لەنتاسى» باسپاسوزدە ءبىزدىڭ كەيبىر ۇلتشىلدار ايتاتىنداي «ءجاي شۇبەرەك» ەمەس، ول − قازاقستاندى بولشەكتەۋدىڭ استىرتىن قۇرالى. ال، شەگارالاس وبلىستاردا، ول − سەپاراتيزمنىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن، ءبىز ءدىني نەگىزدەگى تەرروريزمدى زاڭمەن قالاي قۋدالاساق، مۇندا دا سولاي بولۋى كەرەك. ول «تەرروريزم» مەن «بۇل تەرروريزمنىڭ» اسا كوپ ايىرماشىلىعى جوق. ياعني، ءبىز «لەنتا يدەولوگياسىن» مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان باعالاۋعا ءتيىستىمىز. وعان تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى ستاتۋسىمىز تولىق مۇمكىندىك بەرەدى.
– ءسىز ءبىر ماقالاڭىزدا دەموكراتيالىق جانە اۆتوريتارلىق قوعام تۋرالى وي قوزعايسىز. ونىڭ سىرى نەدە؟
– جالپى، بۇل ءوزى ايتا-ايتا جاۋىر بولعان تاقىرىپ قوي. ءيا، مەن سولاي ويلايمىن. اۆتوريتاريزم قالاي پايدا  بولادى؟ بىرىنشىدەن، ۇلتتىق فاكتوردى اتايمىز. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ يەرارحيالىق ساناسىنا ساي ەڭ جوعاردا «جاراتۋشى»، «قۇداي»، «ءتاڭىر» يدەيالارى تۇر. ودان تومەنگى ساتىدا «ءارۋاق» تۇر. ودان كەيىنگى ساتىدا – «اقساقال» تۇر. بۇدان بايقايتىنىمىز، قازاق جۇرتى ەجەلدەن ءوز مەنتاليتەتى جاعىنان اۆتوريتارلى جۇيەنى قابىل­داۋعا رۋحاني-مادەني تۇرعىدان دايىن ەكەندىگىن كورەمىز. ءبىراق، حالىقتىڭ بۇل ەرەكشە قاسيەتىن «ءاۆتوريتاريزمدى تۋدىرۋشى تىكەلەي سەبەپ» دەپ ايتۋعا نەگىز جوق. ويتكەنى، بۇل قاسيەتتەر، ەڭ الدىمەن، ادامي قاتىناس يەرارحياسىن بەينەلەيدى. ارينە، ەگەر، ءاۆتوريتاريزمنىڭ بار الەۋەتى مەملەكەتتى نىعايتۋعا جۇمسالسا، وندا ول سيرەك جاعدايدا وڭدى قۇبىلىسقا اينالۋى دا مۇمكىن. تاريحتا ونداي ەل بيلەۋشىسى بولعان، ول – نەمىس ۇلتى مەن ومىرشەڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاعان بيسمارك! بيلىكتىڭ قانداي ءتۇرى بولماسىن «ادىلەتتىلىك» ءپرينسيپى نەگىزىندە قۇرىلماسا − بيلىك ماعىناسى كەرى سيپاتقا: پايداقۇمارلىق، مان­­ساپقورلىق، قۋلىق، وتىرىك، ايارلىق جانە ت.س.س. تولىپ جاتقان جاعىمسىز قۇبىلىستارعا يە بولىپ شىعادى.  ەڭ وكىنىشتىسى، ۋاقىت وتە كەلە «ءار حالىقتىڭ بيلىگى وزىنە ساي» دەگەن پرينسيپكە سۇيەنە كەلە، ول جاعىمسىز مىنەزدىڭ ءبارى «ۇلت مىنەزى» رەتىندە قاراس­تىرىلا باستايدى… ونىڭ قازىرگى اتى − «بوراتيزم». سوندىقتان، قوعام مەن مەملەكەت اراقاتىناسىندا شىندىق، ادىلدىك، زاڭدىلىق سەكىلدى قاسيەتتەر العا شىعۋى ءتيىس. سوندا عانا مەملەكەتتىڭ كۇشەيۋىنە، بۇكىل حالىقتىڭ ءبىر ماقساتقا جۇمىلۋىنا ونىڭ بيلىگى قىزمەت ەتەتىن بولادى. ال، وعان بارۋدىڭ جالعىز عانا تەتىگى – دەموكراتيا! 
قازىرگى قازاق ەلىنىڭ ارمانى − كۇشتى مەملەكەت قۇرا وتىرىپ، اسا قيىندىقپەن كەلگەن تاۋەلسىزدىكتى ماڭگىلىك ەتۋ! ءبىراق، وعان كەدەرگى كوپ. ەندەشە، وسى ماقساتقا كەدەرگىنىڭ ءبارىن «ۇلت بولاشاعىنا قارسىلىق» دەپ ساناپ − ول حالىقتان مورالدىك باعاسىن الۋى قاجەت. اۆتوريتارلىق باسقارۋ مىناداي كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى تۋدىرادى: 1. مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەردىڭ جەكە كاسىپكەرلىكپەن جاپپاي اينالىسۋى؛ 2. مەملەكەت رەسۋرستارىن وزدەرىنىڭ كوممەرسيالىق ماقساتتارىنا پايدالانۋى. 3. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ مەملەكەت پەن حالىق الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىگىنىڭ جويىلۋى. 4. بىرنەشە رەت جا­ريا­لانعان قارجى امنيستياعا قارا­ماستان، وزدەرىنە كوررۋپسيالىق جولمەن تۇسكەن تابىستى مەملەكەتپەن ءبولىس­كەندى قالاماۋى. ياعني، شەنەۋنىك ءوز قالتاسىنىڭ قامىن ويلايدى. سون­دىقتان، ول ءاربىر مەملەكەتتىك ءىستى تەك ءوز پايداسىنا كەدەرگى كەلتىرمەسە عانا ورىن­دايتىن بولادى. ەگەر، مەملەكەتتىك ءىس قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن شەندىنىڭ قالتاسىنا تۇسەر پايدانى شەكتەيتىن بولسا – ول ەشقاشان ورىندالمايدى. مىنەكي، اۆ­توريتارلىق بيلىك وسىعان قارسى تۇرۋعا قاۋقارسىز. ال، وعان ونىڭ ورىندالۋىن قا­داعالايتىن مەملەكەتتىك مەحانيزمدەردىڭ السىزدىگى، كوررۋپسيانىڭ ءورشىپ كەتۋى مەي­لىنشە كومەكتەسەدى. ناتيجەسىندە، مەملە­كەت پەن قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان كەلەڭ­ءسىز قۇبىلىستاردىڭ بارلىعى جالعان اقپاراتتارمەن بۇركەمەلەنىپ، مەملەكەت تە ىشتەن ىدىراي باستايدى…  سوندىقتان، اۆ­تو­­ري­تارلىق بيلىك تۋرالى ايتقاندا، ونى «ءوزىن-وزى ىشتەي جەپ جاتقان بيلىك» دەۋ − شىندىققا مەيلىنشە جاقىن! 
– جاڭا تەحنولوگيالار مەن زامان اعى­مىنا وراي «قارا التىننىڭ» ءداۋىرى ءوتىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. بۇل جاعدايدا ۇتىلاتىن ەڭ اۋەلى ءبىز سياقتى شيكىزاتقا قاراعان ەلدەر ەمەس پە!
–  ارينە، ونىڭ سەبەپتەرى وتە كوپ. ءبىز سونىڭ ءبىزدىڭ ويىمىزشا ماڭىزدى دەپ ەسەپتەلەتىن بىرنەشە سەبەپتەرىنە عا­نا توقتالىپ كەتەيىك: ءبىرىنشى سەبەبى − مەم­لەكەتتىك يدەولوگيادان تۋىندايدى. ناقتىراق ايتساق: كەڭەستىك زاماندا قازاقتا جۇمىسشى تابى بولدى دەي المايمىز. ول كەزدە  (ءقازىر دە) اۋىلداردا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان قازاقتار شاشىراڭقى كۇيدە  بولدى.  مىنە، ونىڭ زار­دابىن يندۋترياليزاسيانى تالاپ ەتكەن قا­زىرگى زاماندا كورىپ جاتىرمىز؛  ەكىنشى سەبەپ − ءبىزدىڭ دىلىمىزدە جۇمىس ادامىنا دەگەن قۇرمەت قالىپتاسپاعان. ءسوز جۇزىندە «جۇمىسشى − قۇرمەتتى اتاق» دەيمىز، ءبىراق، ءىس جۇزىندە ءار قازاق ءوز بالاسىنىڭ باستىق بولعانىن قالايدى. باستىق بولعاندا دا «اقىلىمەن ەل باسقاراتىن باسشى» ەمەس، «كوررۋپسيونەر باستىق» بولسا دەپ دامەلەنەدى. سون­دىقتان، قازاقتاردىڭ ءوز بالالارىن قالايدا وقىتىپ، «ادام قاتا­رىنا» قو­سۋعا ۇمتىلىسى ەرەن. ارينە، ونىڭ ەش ورەسكەلدىگى جوق، الايدا، ءبىز وسى ۇم­تى­لىسىمىزبەن كوررۋپسياعا جەم بولىپ بارا جاتقانىمىزدى ۇقپايمىز. مىسالى، ەلىمىزدە نە كوپ زاڭگەر، قارجى مامانى، ەكونوميست كوپ. ءبىراق، وسىنشاما گۋمانيتارلىق ماماندىقتى سيدىرا الاتىن ەكونوميكا بار ما بىزدە؟ ول جوق. اقىر سوڭىندا، جاستار جۇمىسسىزدار قاتارىن تولتىرادى. ءبىراق، وسىنى كورە وتىرىپ، ءبىز بالانى قىمبات وقۋعا بەرۋدى توقتاتپايمىز. كەيىن، ونى جۇمىسقا تۇرعىزۋ ءۇشىن مىڭداعان دوللار پارا بەرىپ – تاعى دا شىعىنعا باتامىز. ونىڭ ۇستىنە، قازاق كوبىنە كوپ بالالى، سوندىقتان، ءبىرىن وقىتساق، ەكىنشى-ۇشىنشىلەرىنە شاما جوق… ال، تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن بۇرىنعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قيراپ، ورنىنا باسقا جۇيە قالىپتاستى. ءبىراق، جاڭا جۇيە ىرگەلى عى­لىمنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتپەدى. كەرىسىنشە، جالعان «عالىمدار» قاۋلاپ شىقتى. ول از دەگەندەي −  كەڭەستىك زاماننان كەلە جاتقان ءبىلىم بەرۋدەگى كوررۋپسيانى ستۋدەنتتەر مەن وقۋشى دەڭگەيىنە جەتكىزدىك. ەندى − ديپلومدى ساتىپ الۋعا ستۋدەنت ارلانبايتىن، اقشا ءۇشىن وتىرىك باعا قويۋعا ءمۇعالىم ارلانبايتىن جاعدايعا تاپ بولدىق. مىنە، قاراساڭىز – وسىنداي ورتادا ءوندىرىستىڭ شارىقتاپ كەتۋى مۇمكىن بە؟ ەشقاشان! قۇدايعا شۇكىر، ءقازىر جاستار كاسىپكەرلىككە دەن قويا باستادى. كەزىندە، «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا بايلاردىڭ بالالارى، ودان سوڭ اقىرىنداپ قابىلەتتى جاستار شەت ەلدەرگە وقۋعا اتتاندى. ال، ەندى، شەت ەلدىڭ وزىق تەحنولوگياسىن «قولمەن ۇستاپ، كوزبەن كورىپ» كەلەتىن، ونى ءوز ەلىمىزدە كاسىپكە ۇشتاستىراتىن جۇمىسشى جاستاردى شەتەلگە جىبەرۋ بولدى ما؟ بولعان جوق، ءالى دە بولماي تۇر.. 
ءۇشىنشى سەبەپ −  ءبىزدىڭ بيلىك، كوپ جاعدايدا، «نارىقتىڭ ءوندىرىستى تابيعي تۇردە رەتتەۋ قابىلەتىنە» شەكسىز سەنىپ قالدى دا،  كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز مويىندارىنا جۇكتەۋدەن باس تارتتى. الايدا، بيزنەس پەن وندىرىسكە بولىنەتىن قارجىنى ءبولۋ تەتىكتەرىن ءوز قولىندا ۇستاپ قالۋدى ۇمىتقان جوق… ال، بۇعان، عاسىرعا جۋىق «جوسپارلى ەكونوميكا» اياسىندا ۇكىمەتتىڭ قولىنا قارايلاپ «پاتەرناليزم» دەرتىنە شالدىققان قوعام قارسىلىق تانىتپادى،  باستامانى ءوز قولىنا الا المادى. 
ءتورتىنشى سەبەپ – ءوندىرىستىڭ دامۋى ءۇشىن «العاشقى كاپيتالدىڭ» بولۋى ماڭىزدى. بىزدە ءجۇرىپ وتكەن العاشقى جەكەشەلەندىرۋگە قول جەتكىزگەندەر «جەكەشەلەنگەن كاسىپورىن ءوز ماقساتىنا ساي جۇمىس جاساۋى ءتيىس» دەگەن «جەكەشەلەندىرۋ تالابىن» ورىندامادى. ونىڭ ورنىنا كاسىپورىنداردا ساقتالعان جىلجىمايتىن مۇلىك پەن قۇرال سايمانداردى مەتال سىنىقتارى رەتىندە قىتايعا ساتىپ، عيماراتتاردى جالعا بەرۋمەن عانا اينالىستى. ياعني، ولار تەز پايدا تابۋ جولىن عانا كورە ءبىلدى. ال، ءوز ماقساتتارىن − مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋىمەن ۇشتاستىرمادى. وعان ولاردىڭ نە − ورەلەرى جەتپەدى، نە ولاردى  «قالتاعا ءتۇسىپ تۇرعان كوك قاعازدىڭ» (دوللاردىڭ) مىسى باسىپ كەتتى. مەنىڭ ويىمشا – وسى ەكەۋى دە بولدى. ءسويتىپ، كەنەتتەن پايدا بولعان «ۇلتتىق بۋرجۋازيا» مەن «قارجىلىق ولگارحيا» فورماسى جاعىنان «زاماناۋي» (اقشانى بەيبەرەكەت شاشۋ، شەتەلدەرگە قىدىرۋ، رەستوراندار، ىسىراپ- پونت ت.ت.) بولسا دا، ونەركاسىپتى دامىتۋ مەن وزىق تەحنولوگيانى يگەرۋ جاعىنان – فەودالدىق زاماندا قالىپ قويعاندارىن كورسەتتى. سوندىقتان، ول ورتادا «جاڭا تەحنولوگيا» تاقىرىبىنان گورى، ءالى دە «جاس توقال» تاقىرىبى ماڭىزدىراق بولۋى جالعاسىپ كەلەدى… 
بەسىنشى سەبەپ − تەحنولوگيا ۇزدىكسىز دامىپ جاتقان بۇگىنگى زاماندا كاسىپكەرلىكتىڭ قاينار كوزى عىلىم مەن بىلىمدە. ءبىراق، ازىرگە ءبىز ونداي جاقسىلىقتى كورە الماي، جەمىسىن جەي الماي وتىرمىز. نەگە؟ سەبەبى، بىزدە ءوندىرىس پەن عىلىمنىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر قيراپ قالدى. باسقاشا ايتساق: «عىلىم − كۇيرەدى، ءوندىرىس – قيرادى، ءوندىرىس – قيرادى، عىلىم – كۇيرەدى». ەندى عانا وسى قاتەلىكتى كورە بىلگەن، ءبىراق، كەزىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن تاراتىپ جىبەرگەن ۇكىمەت ماسەلەنى رەتتەۋگە جانتالاسىپ جاتىر. قانشاما ۋاقىت تەككە كەتتى دەسەڭشى! قازاقستان ءوزىنىڭ تابيعي جاعدايىنا بايلانىستى – الەمدەگى وزىق عىلىم مەن زاماني تەزنولوگيانىڭ اۆانگاردىندا تۇراتىن ەل ەدى عوي − ساۋاتتى حالقى، قازىنا-تولى بايلىعى جەتىپ ارتىلادى. ال، ازىرگە ءبىز وزگە مەملەكەتتەر وندىرگەن تاۋارلاردىڭ تۇتىنۋشىلارى عانامىز.
التىنشى سەبەپ – «كوررۋپسيا استاۋىنان جەم جەپ ۇيرەنگەن شەنەۋنىكتەر». ول تۋرالى كوپ ايتۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار… 
– ءسىز اۋىل ماسەلەسى تۋرالى كوپ جەر­دە ايتىپ ءجۇرسىز. ءوزىڭىز دە «اۋىلدان شىققانىڭىزعا» ماقتانىشپەن قا­رايتىنىڭىزدى ينتەرنەتتەگى جەكە پاراق­شاڭىزدان بىلدىك.  قازىرگى اۋىل تۋرالى، اۋىل شارۋاشىلىعى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟     
– 11 اقپاندا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن «قازاقستاندا جاسالعان» اتتى اكسيانىڭ باستالعانىنا دا ءۇش ايدىڭ ءجۇزى ءوتتى. ول تۋرالى BNews.kz اگەنتتىگى «5 مامىردا اس­تانادا باستامانى قولداۋشى «قازاقستان – 2050» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ءتوراعاسى دانات جۋمين ءوز زەرتتەۋلەرى تۋرالى مالىمدەمە جاسادى» دەپ حابارلايدى. داناتتىڭ ايتۋى بويىنشا، ولار ءۇش اي بويى 222 سۋپەرماركەتتەر مەن ەلىمىزدەگى ءىرى ساۋدا ورىندارىنىڭ 60%-عا جۋىعىندا باقىلاۋ جاساپتى. ساۋدا ورىندارىنىڭ 80%-ى «قازاقستاندا جاسالعان»  اتتى ارنايى سورەلەر اشىپتى. الايدا، سورەلەردە تەك قازاقستاندىق تاۋارلار تۇرماعانىن ايتادى. ونىڭ 30%-ىن شەت ەل تاۋارلارى تولتىرىپ تۇر ەكەن. «نەگە بۇلاي»؟» دەگەن سۇراققا ءجۋميننىڭ بەر­گەن جاۋابى دا قىزىق، ونىڭ ويىنشا − مۇنداي ورەسكەلدىك ساۋدا ورىندارىنىڭ اكسياعا سالعىرت قاراعانىنان تۋىنداپ جاتسا كەرەك… شىنىندا دا سولاي ما؟ سوندا، قازاقستاندىق تاۋاردىڭ بولماعانىنا كىنالى ساۋدا ورتالىقتارى بولىپ شىققانى ما؟  بۇل قانشالىقتى شىندىققا ساي؟ 
ەلباسىمىز ن. نازاربايەۆ ۇكىمەتتىڭ كە­ڭەي­تىلگەن وتىرىسىندا الداعى بەس جىلدا قازاقستاندىق ءوتىمدى تاۋارلاردىڭ كەمىندە ءۇش-تورت ءتۇرىن الەمدىك نارىققا شىعارۋ قاجەت دەگەن تاپسىرما بەردى. وسىعان دەيىن قازاقستان الەمدىك نارىققا شيكىزاتتان وزگە استىق ساتىپ كەلدى. قازاقستان بيدايى سۇرانىسقا يە. سەبەبى، كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى ماكورون وندىرىسىندە پايدالانىلاتىن قاتتى بيداي سورتتارى كانادا مەن قازاقستاندا وسەدى. ياعني، بىزگە بيدايدى برەند رەتىندە ۇسىنۋعا تابيعاتتىڭ ءوزى ىقپال ەتكەن. ءبىراق، ءبىز تابيعاتتىڭ بەرگەن بۇل سىيىن دۇرىس پايدالانا الدىق پا؟ قازىرگى جاعدايىمىزعا قاراساق – «پايدالانا المادىق» دەسەك بولادى. شىندىعىندا دا، ءبىز بيداي ءوسىرۋ تەحنولوگياسى  بويىنشا  كانادانىڭ شاڭىنا ىلەسە المايمىز. مىسالى، ءالى كۇنگە دەيىن جاۋىندى جىلدارى بىتىك وسكەن بيدايدى دەر كەزىندە جيناپ، قامباعا سالۋعا قازاقستاننىڭ تەحنيكالىق الەۋەتى جەتپەيدى. استىق قار استىندا قالىپ قويادى. ال، كەرىسىنشە، ەكى-ۇش جىلدا قايتالانىپ وتىراتىن قۋاڭشىلىق كەزىندە − شارۋالار قارىزعا بەلشەسىنەن باتادى. ياعني، قازاقستان جاعدايىندا برەندتىك تاۋار ءوندىرۋ وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن، مىسالى، استىق وندىرىسىندە، ەڭ الدىمەن، قازاقستاندا ماشينا جاساۋ سالاسىن جولعا قويۋ قاجەت. كەڭەستىك كەزدە تىڭ يگەرۋمەن بىرگە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن شىعاراتىن، كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزەتىن زاۋىتتار بار بولاتىن. اسىرەسە، شىنجىر تاباندى «قازاقستان» پاۆلودار تراكتور زاۋىتىنىڭ جانە اتىشۋلى «كيروۆەس» تراكتورلارىن جاسايتىن زاۋىتتىڭ تيگىزگەن پايداسى كوپ ەدى. ولاردىڭ كۇيرەۋى اۋىل شارۋاشىلىعىن ونداعان جىلدارعا ارتقا شەگەردى. ال، ءقازىر ءبىز ونىڭ ورنىنا شەت ەلدەردەن وتە قىمبات باعاعا كومبايندەر مەن تراكتورلار ساتىپ الامىز. ول بيدايدىڭ جانە بۇكىل اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىن كوتەرىپ جىبەردى دە، اۋىل شارۋاشىلىعى ينتەنسيۆتى دامۋ جولىنا تۇسە الماۋدا. سونىمەن ءبىر مەزەتتە، سۇرانىس ازايعان سوڭ سورتتاردى جاڭالاپ وتىراتىن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى دا توقىراۋعا ۇشىرادى. كوپتەگەن ماڭىزدى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جويىلىپ كەتتى. مىسالى، بۇرىنعى الەمدىك برەندكە يە بولعان قاراكول ەلتىرىسى ينستيتۋتى قاراكول تەرىمەن بىرگە جوق بولدى. تاعى ءبىر برەندتى تاۋار − الماتى اپورتى ەدى. سول − اپورت الما باقتارىن الاتاۋدى ورلەي سالعان كوتتەدج يەلەرى بالتالاپ تاستادى. ودان وزگە دە ەت كومبيناتتارى، جۇن-تەرى وڭدەۋ فابريكالارى، تولىعىمەن جۇمىس جاساپ تۇرعان قانت زاۋىتتارى، سپيرت زاۋىتتارى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى… سونىمەن، ءبىزدىڭ قازىرگى اكىمدەر مەن مينيسترلەر پرەزيدەنتتىڭ «برەندتىك تاۋار» تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداۋ الدىندا «نەگە بۇلاي؟» دەگەن سۇراقتى قويا ما؟ ونىڭ سەبەپتەرىنە تالداۋ جاساي ما؟ نەمەسە تاعى دا ءسوز جۇزىندە دابىل قاعىپ، ۇرانداتىپ، ارتىن سىيىرقۇيمىشاقتاندىرىپ جىبەرە مە؟ قالاي دەسەك تە، ازىرگە ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر مەن مينيسترلىكتەردىڭ بۇل تاپسىرمانىڭ ورىندارىنا كۇمان كوپ. ەندى، ونىڭ اۋىلعا قاتىسى بار بىرنەشە سەبەپتەرىنە توقتالايىق: 
1. مۇنىڭ باستى سەبەبى دەپ ءوندىرىستى عانا ەمەس، اۋىلداردى جەكەشەلەندىرۋدە دە قا­­­زاقستاننىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەي، ورەس­كەل قاتەلىكتەر جىبەرىلدى. ونىڭ تىم اسىعىس جۇرگىزىلگەنىن دە اتاپ ايتۋ كەرەك. سول كەزدە، بەينەبىر، جەكەشەلەندىرۋدى بۇگىن جاساماسا اۋىلدار ايعا كوشىپ كەتەردەي اسىقتىق! ال، اۋىلدىڭ كۇڭگىرت  بولاشاعىن بولجاعان ءبىر ادام تابىلساشى! باسقانى قايدام، ءوزىم ءالى دە ەس جيا الماي، ءبۇيىرىن تايانىپ ەسەڭگىرەپ قالعان بۇرىنعى «ماقپال» دەگەن ادەمى اتقا يە اۋىلىمدى كورگەندە − وسىنداي ويعا كەلەمىن. اۋىلدا سۋ جوق، گاز جوق، جول جوق جانە ت.ت. سوعان قاراماستان  اۋىلدىڭ قارا شاڭىراعىن تۇسىرمەي، وتىن وشىرمەي وتىرعان اۋىلداستارىمدى ناعىز ادامدار دەر ەدىم… ولار بولماسا مىنا جەر قاڭىراپ بوس قالار ما ەدى، كىم بىلگەن…  ءيا، بۇرىنعى اۋىلىم قانداي ەدى دەسەڭشى(!): تاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقان كوركەم تابيعاتى اياسىندا 60 مىڭنان اسا قوي وربىتكەن، 6 جىل قاتارىنان قازاقستان كپ وك اۋىسپالى قىزىل تۋىن قولدان بەرمەگەن، ارتەزيان قۇدىعى اتقىلاپ ءار كوشەسىنە بۇلاق سۋى تارتىلعان، كلۋبى، كىتاپحاناسى، بالاباقشاسى جۇمىس ىستەگەن، اۋدانداعى ۇلگىلى مەكتەبى،  قۇرىلىس الاڭى مەن تەحنيكاعا تولى متس-ى، مال بورداقىلاۋ الاڭى مەن مەحانيكالاندىرىلعان قىرمانى، قويمالارى، شاعىن كومبيكورم سەحى بار، ودان قالدى − جايقالعان 10 گەكتار الما باعى بار اۋىل ەدى عوي. ءقازىر تۇك جوق، تىپ-تيپىل… ال­ما باقتىڭ ورنىندا ءار جەردە سويداڭ وسكەن جابايى بۇتاقتان وزگە تۇك  قالماعان…  ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تا قالماعان… 
2. اۋىل – مەملەكەتتىڭ ازىق-تۇلىك ءقاۋىپ­سىزدىگىنىڭ بىردەن-بىر كەپىلى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان، ونى جەكە مەنشىككە بە­رەر كەزدە باسىمدىق ۇجىمعا ەمەس، سول كەزدە باسشىلىققا كەزدەيسوق كەلىپ قالعان، پارتيانىڭ نۇسقاۋىمەن ويدان-قىردان جينالعان ادامداردىڭ ۇلەسىنە بەرىلدى. ولار مۇلىكتىڭ 40 پايىزىنا يەلىك ەتۋلەرى تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسىن باسشىلىققا الىپ، قوعام مەن مەملەكەت مۇلكىن تولىعىمەن يەلەنىپ كەتتى. سەبەبى، جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە سوۆحوز ديرەكتورى بۇل اۋىلدىڭ تۋماسى، ياعني، وسى اۋىلدىڭ پاتريوتى ەمەس ەدى. ول 40 پايىز مۇلىككە يە بولعاننىڭ وزىندە، ول دۇنيەنى ءوز ەلىنە تاسىپ اكەتۋگە، نە قالادان مۇلىك ساتىپ الىپ، ءوز بيزنەسىن باستاۋعا قۇلىقتى بولدى. ەندى، سوۆحوز تاراعاسىن، ونى بۇل اۋىلدا ۇستاپ تۇراتىن دانەمە قالمادى… ءسويتىپ، وسى شارۋاشىلىقتا ءومىر بويى ەڭبەك ەتىپ، ەل بايلىعىن ەسەلەگەن قاراپايىم ەڭبەك ادامى بولىسكە تۇسكەن قالعان-قۇتقاندى: ەسكى تەحنيكا مەن بەس-التى ۋاق مالعا مالدانىپ قالا بەردى… ەگەردە، سول كەزدە اۋىلدى «مەنشىككە اينالدىرۋدى»، ياعني،  مەملەكەتكە قيىندىق تۋدىرعان اۋىلعا بولىنەتىن «دوتاسيانى جويۋدى» اۋىل شارۋاشىلىعى ۇجىمدارىن تولىعىمەن «شارۋاشىلىق ەسەپكە» كوشىرۋ ارقىلى ىسكە اسىرعاندا – جاعداي مۇلدەم باسقاشا بولار ەدى. ولاي جاساعاندا − اۋىل ءوزىنىڭ وندىرىستىك الەۋەتىن جوعالتپاي، ۇجىمدى تاراتپاي، ورتاق مەنشىگىندەگى مۇلىكتى شاشاۋ شىعارماي ساقتاۋعا ءماجبۇر بولار ەدى. بۇل، ءوز كەزەگىندە، قارجىنى ماقساتتى تۇردە ءوندىرىستى دامىتۋعا جۇمساۋعا مۇمكىندىك اشار ەدى. ال، ءبىز بولساق، داپ-دايىن شارۋاشىلىقتى شاشىپ الدىق تا، جىلجىمالى-جىلجىمايتىن مۇلىكتىڭ قايدا كەتكەنىن، قارجىنىڭ قاي قالتاعا ءتۇسىپ كەتكەنىن بىلمەي دە قالدىق. مىنە، ەندى قايتادان متس، ۇجىمداستىرۋ، فەرمالاردى ىرىلەندىرۋ تۋرالى ايتا باستادىق. مىسالى، ءدال وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان بەلورۋسسيا مەملەكەتى مەن ونىڭ «ديكتاتور» اتىمەن ەۋروپاعا تانىلعان پرەزيدەنتى ا.لۋكاشەنكو اۋىلداعى ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتى ساقتاپ قالدى. سونىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ دەريەۆنيالارى ازىق-تۇلىك ءوندىرۋ قارقىنىن جوعالتپاي، ەلدى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ولاردىڭ وندىرگەن ازىق-تۇلىگىن، شىعاراتىن تراكتورلارى مەن باسقا تەحنيكاسىن قازاق جۇرتى دا قولدانىپ جاتىر.  ال، اۋىلىن تالان-تاراجعا ءتۇسىرىپ العان ءبىزدىڭ ەلىمىز ازىق-تۇلىكتىڭ 50 پايىزدان استامىن سىرتتان تاسيدى. ءوز تەحنيكامىز جوق، اۋىلدى جۇمىسسىزدىق جايلادى، مال باسى قىسقارىپ كەتتى، جاستار كۇنكورىس ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە شاشىراپ، اتا جۇرتتان كىندىگىن ۇزە باستادى جانە ت.ت. كۇردەلى ماسەلەلەرگە تاپ بولدىق. بۇل – كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن تەك ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى قورعانسىز قالعانىن بىلدىرەتىن ءقاۋىپتى كورسەتكىش قانا ەمەس، ول – مەملەكەتتى دەموگرافيالىق، الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىققا باستايتىن قۇبىلىس. ءبىز، سونىمەن قاتار، ول «قاتەلىكتىڭ» رۋحاني-مادەني زاردابىن دا بولاشاقتا  ۇزاق ۋاقىت بويى تارتاتىن بولامىز. ول، ەندى، باسقا اڭگىمە…         
3. اۋىل ادامدارى تابيعي جانە الەۋمەتتىك ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى بارلىق جۇرت سياقتى ەمەس، ۇجىمدىق ومىرگە قاتتى بەيىم­دەلگەن. ول ءۇشىن ولاردى جازعىرا المايمىن. جالپى، قازاق جۇرتى عاسىرلار بويى ۇجىم­داسىپ ءومىر سۇرۋمەن عانا ءوزىن امان ساقتاپ كەلدى ەمەس پە؟ اسىرەسە، كەڭەستىك كەزدە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ول فورماسى ەرەكشە قار­قىنمەن دامىدى. مىنە، ەلىمىز ەندى ول فورمانى قيراتىپ العان سوڭ،  تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ونداي – «ۇجىمداسىپ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىنەن» ءبىر كۇندە اجىراعان اۋىل ادامدارىنا بۇگىندە «سەن قاراپ وتىرما، ىسكەر بول، شارۋا جاسا» دەپ ۋاعىز ايتۋ – تازا دەماگوگيا ءتۇرى. ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ بۇل ارەكەتى «سۋعا جۇزە المايتىن اۋىل ادامىن تەڭىزگە تاستاپ جىبەرىپ، سودان كەيىن عانا وعان قالاي مالتۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتكەندەي» بولىپ شىقتى. قىتايلار ايتادى: «بالىق سۇراپ كەلگەن كورشىڭە بالىق بەرمە، قارماق بەر» دەپ. مەن ايتار ەدىم: «ءسۇت سۇراپ كەلگەن كورشىڭە ءسۇت بەرمە، سيىر ساتىپ الىپ بەر» دەپ. وسىنى ايتايىن دەپ وتىرسام، ونى تاعى دا جۇڭگو جۇزەگە اسىرىپ قويىپتى: ولار مالعا يكەمى بار قازاقتىڭ الدىنا ءبىر وتار قوي (500 قوي) سالىپ بەرىپ: «مىنا مالعا يە بول. ءتولىن ال، ءجۇنىن ماعان سات» دەيدى ەكەن. سودان ونداعى قازاق ەكى-ۇش جىلدا ءتول ەسەبىنەن مال باسىن وتارعا جەتكىزىپ، مەملەكەت مالىن وزىنە قايتارادى ەكەن. بۇل – اۋىلدى كرەديتتەۋدىڭ «قىتايشا» ءبىر ءتۇرى بولسا كەرەك. ارينە، كوررۋپسياعا قارسى زاڭى قاتال جۇڭگو وعان قورىقپاي بارىپ وتىر.  ال، بۇگىندە ءبىز جەكە ادام تۇرعىسىنان الساق − اۋىلداردا باسىندا كرەديتى جوق ادام تاپپايسىز.   ءبىراق ول اقشا قايدا كەتىپ جاتىر؟ تويعا ما؟ ءدال سولاي!..   ءبىراق، كۇنكورىسى تومەن اۋىل ادامىنا «توي جاساما» دەپ قالاي ايتاسىڭ، قالاي جازعىراسىڭ – مىنەز سولاي بولعاسىن؟!.  ەندەشە، بانكىلەردىڭ اۋىلعا قاتىستى اۋىل شارۋاشىلىعى كرەديتتەۋ رەتىن مەملەكەت ءوز باقىلاۋىنا الۋى ءتيىس. ونىڭ «ساۋدا كرەديتىمەن» ارا-جىگىن اجىراتىپ، اۋىلدى جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. مەملەكەتتىڭ باقىلاۋ جانە رەتتەۋ الەۋەتى وعان جەتەدى.  ال، قازىرگى قورلار ار­قىلى بەرىلىپ جاتقان قارجىنىڭ كومەگى بولسا دا، ونىڭ ءوزى دە  جەر-جەردە تامىر-تانىستىقپەن ۇشتاسىپ، كوررۋپسيا كوزىنە اينالىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ولاي بولسا، قىتايلار سياقتى، قاجەت بولسا شارۋاعا «اقشا ورنىنا مال بەرۋ» ءادىسىن نەگە جەر-جەردە بەلسەندى تۇردە جاساماسقا! قازاقستانداعى اۋىل قازاقتارىنىڭ جاعدايى­نىڭ ءوزى سوعان سۇرانىپ تۇر ەمەس پە: «اقشا بەرمە، مال بەر!» دەپ… ال، اكىم-قارالارعا اقشانى ەمەس، مال باسىن تۇگەندەپ وتىرۋ – ول دا جۇمىس! سوندا ونىڭ  ناتيجەسى كوپ ۇزاماي-اق كورىنەر ەدى… 
4. ءقازىر اۋىلداعى ەگىستىككە جارامدى (اينا­لىمداعى) جەردى جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى قايتا ايتىلا باستادى. وسى ماسە­لەنىڭ بولاشاقتا كوپتەگەن اۋىلداردا نارا­زىلىقتار تۋدىرۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى، ءوزىم ءسوز ەتىپ وتىرعان مەنىڭ اۋىلىمنىڭ تۇر­عىندارى ج ش س «قايىڭدى» ۇجىمىنا بىرىگىپ، وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اۋىلعا كەلىپ، ۋادەنى ۇيىپ-توككەن قالالىق ازاماتقا سەنىپ، كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ، جەرلەرىن وتكىزىپتى. ءبىراق، قالالىق فيرما شارت بويىنشا جەردى پايدالانسا دا، جۇرتقا بىر-ەكى قاپ ۇن ۇلەستىرگەننەن وزگە پايدانى وزىنە عانا جاراتا بەرگەن. سودان ودان كۇدەر ۇزگەن نارازى اۋىل جۇرتى بۇگىندە ونىمەن سوتتاسىپ جاتىر ەكەن… ءبىراق، قالاداعى فيرما اۋىل ادامدارىنىڭ جەر قۇجاتىن قايتارماي وتىرعان كورىنەدى. ءسويتىپ،  كوتەرىلىپ جاتقان «جەردى جەكەشەلەندىرۋ» ماسەلەسىنە اۋىل ادامدارى ەلەڭدەپ وتىر. سەبەبى، «جەرىمىز قايداعى ءبىر كەزدەيسوق ادامنىڭ قولىنا  ءوتىپ كەتپەسە ەكەن» دەيدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل سەنىمسىزدىكتى جەر ءبولىسى كوميتەتتەرى مەن اكىمشىلىكتەردەگى كوررۋپسيالىق احۋال دا ەسەلەي تۇسكەن… ولار «جەردى سىرتتان كەلگەن جانى اشىماس بىرەۋ مەنشىكتەسە – اۋىلدىڭ بولاشاعى نە بولادى؟» دەپ الاڭدايدى. سوندىقتان، مەن جاڭادان جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى دايىندالىپ جاتقان بۇل زاڭعا، نە بولماسا، ۇكىمەت قاۋلىسىنا «اتا قونىس» تۋرالى باپ ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل وتە ماڭىزدى، سەبەبى، قازىرگى توز-توز بولعان اۋىلداردا قالعاندارىنىڭ بارلىعى دەرلىك «اتا قونىس» دەپ قالعاندار. ولاي بولسا، جەردى جەكەمەنشىككە الۋشىنىڭ دا قولىندا «مەملەكەتتىك شارتتان» وزگە، «اتا قونىسى» دەگەن ستاتۋسى بولۋى ءتيىس. سوندا عانا، مۇمكىن، اۋىل جاعدايى تۇزەلە باستايتىن بولار… امان بولساق، ونى دا كورەتىن كۇنگە جەتەرمىز! 
– ءبىر ماقالاڭىزدا «قۇلدىق سا­نا­نىڭ قازاققا ەڭ تۇسىنىكتى باستاپقى بەلگىسى – «ءلاپباي» − دەپسىز. ءسىز كەيدە اي­­­تىلاتىن «قازاق قۇلدىق ساناداعى حا­لىق» دەگەنمەن كەلىسەسىز بە، الدە قو­عام­نىڭ بەلسەنسىزدىگى، ۇنسىزدىگى ۇلتتىق يدەو­لوگيانىڭ جوقتىعىنان دەپ ويلايسىز با؟
– وتە قيىن سۇراق. بۇعان جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ادام وزىنە «مەن ءوز ۇلتىمدى قانشالىقتى تانيمىن؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ءسويتىپ، ۇلتتىق تانىمىنا كوزى جەتكەسىن عانا – ۇلت تۋرالى ويلانا باستاسا بولادى. ارينە، ءومىر تاجىريبە دە ماڭىزدى. جالپى، ادامدار ءتىل، ءسالت-داستۇر مەن  ادەت-عۇرىپ ماسەلەلەرىمەن ۇنەمى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرادى – ودان ەشكىم دە قاشا المايدى. مىسالى، ءقازىر قازاقستان حالقىنىڭ 70 پايىزىن قازاقتار قۇرايتىن بولعاندىقتان، ەلىمىزدە اركىم دە −  مەيلى، قالاسىن، مەيلى، قالاماسىن − كۇندەلىكتى «قازاق ماسەلەسىنە» تاپ بولادى. بىرەۋلەر مۇنى ءتۇسىنىپ، ءوز بولاشاعىن سوعان بەيىمدەيدى.  ال، بىرەۋلەر مۇنى تۇسىنبەي −  بۇرىنعى كۇيىنەن اجىراماۋعا تىرىسادى. مىنە، ەڭ الدىمەن سول ورتاعا قوعامنىڭ  «قازاقتانۋى» مازا بەرمەي تۇر. ونداي جاعدايدا ۇلت توڭىرەكتە جاعىمسىز پىكىرلەردىڭ بولۋى ابدەن مۇمكىن… مىسالى، قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ستاتۋسىن مويىندامايتىندار «قازاق ءتىلى بيزنەس، بانك، عىلىم ءتىلى بولا المايدى» نەمەسە «قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ قيىن» نەمەسە «قازاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم بەرۋ ساپاسى ناشار» جانە ت.س.س. تولىپ جاتقان سەبەپتەردى العا تارتادى. ارينە، بۇل تەك «قورعانىس» ەمەس، كەيدە، «دەرت» دەۋگە بولاتىن كورىنىس. ول «دەرتتىڭ» ءدانى كەڭەستىك يدەولوگيادان  وسىپ-ونەدى: كەزىندە اشىق جۇرگىزىلگەن «ورىستانۋ» ساياساتى سانادا «اعا ۇلت»، «كىشى ۇلت»، «ازشىلىق» دەگەن ۇعىمداردى ءسىڭدىردى. ول تەككە كەتپەي، − «كىشى ۇلتتاردىڭ» ءوزى مۇنى «زاڭدىلىق» دەۋگە شاق قالدى… ءبىراق باعىمىزعا وراي «ورتاق وتان» قيراپ،   بۇرىنعى «از ۇلتتار» ءوز وتانىنىڭ ەگەسىنە اينالدى. بۇل − تاريحي ادىلەتتىلىك بولاتىن. ءبىراق، قازاقستان وسى تاريحي ادىلەتتىلىككە ءالى دە تولىق قول جەتكىزە الماۋدا. ناتيجەسىندە، تاريحي ادىلەتتىلىكتى تالاپ ەتۋشى ۇلتشىلدار ءوز حالقىن «قۇلدىق ساناداعى» دەپ ايتۋعا كوشتى. ءبىراق، ساياساتتى جاسايتىن حالىق ەمەس قوي: ساياسات حالىق تالابىن ەسكەرەر، ءبىراق – ۇنەمى ولاي ەمەس. سوندىقتان، «قۇلدىق سانا» تۋرالى ايتقاندا – بيلىك پەن حالىق اراسىن اجىراتىپ الۋ قاجەت. ونىڭ وزىندە − «ورىس فاكتورىنان» اجىراعىسى كەلمەيتىن بيلىكتىڭ كەيبىر قادامى «قۇلدىق سانا» ەمەس، «ساقتىق سانا» بولۋى مۇمكىن. مۇنى ەسكەرۋگە ءتيىسپىز.  قۇلدىق سانا  وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىكتەن تۋىندايدى. ەندەشە،  سەنىمسىزدىك – قۇلدىق ساناعا اپاراتىن توتە جول، ءبىراق ءالى قۇلدىق سانا ەمەس… بۇل – ءبى­ءرىن­ءشى سەبەپ. 
ەكىنشى سەبەپ − مەملەكەتتىك قۇرىلىم­نان تۋىندايدى. ءبىز تومەننەن باستاپ جوعارىعا دەيىن سايلانبالى بيلىك جۇيەسىن قالىپتاستىرا الماي كەلەمىز بە، قالاي؟! بارلىق دەڭگەي تاعايىن­دالادى. ال، ول بولسا، قوعامدى كوررۋپسيا ىقپالىندا قال­دىرادى. قىزمەتكە ورنالاسۋ ادامنىڭ قارىمىنا قاراپ ەمەس، تامىر-تانىستىقپەن، كەيدە، قىزمەتتى «ساتىپ الۋ» نەمەسە «لوببي» ارقىلى جۇزەگە اسادى. سونىڭ اسەرى­نەن بىزدەگى ءار دەڭگەيدەگى كەيبىر مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەر (وكىنىشكە وراي، ول قاتارعا مۇعالىمدەر دە ەنىپ تۇر) بىلىكتىلىك پەن مەملەكەتشىلدىكتىڭ ورنىنا – جاعىمپازدىق پەن  كوزسىز باعىنىشتىلىقتى باسشىلىققا الۋعا ۇيرەندى. ويتكەنى، ول «مىنەز» وزدە­ءرىنىڭ «تاعدىرىن شەشەتىن» جوعارىعا ۇنايدى ەمەس پە؟ ال، مۇنىڭ قازاقشا اتى − «ءلاپباي». مىنە، مەن سوندىقتان دا «قۇلدىق سانا» كورىنىسىن «ءلاپباي» دەپ اتا­عان ەدىم. ارينە، «ءلاپبايشى» − قۇل ەمەس، ءبىراق − وعان دايار ادام.  دەگەنمەن، بيلىك «لاپبايشىلارمەن» بيلىگىن باياندى ەتە الماسىن بىلەدى. سون­دىقتان، ۋاقىت وتە كەلە، ولار «ءلاپباي» پرين­ءسيپىن شەكتەۋگە ءماجبۇر بولادى. سەبەبى، «ءلاپباي» جۇرگەن جەردە وتىرىك پەن كوز­بوياۋشىلىق قاتار جۇرەدى. ءۇشىنشى سەبەپ دەپ «ءدىني فاكتوردى» الار ەدىم. قازىرگى سوقىر سەنىمگە نەگىزدەلگەن ءدىن يدەولوگياسى «قۇلدىق سانانى» تۋىنداتۋشى فاكتوردىڭ بىرىنە اينالىپ بارادى. ول شەكسىز، كوزسىز اۆتوريتاريزمگە ۇلاسسا – زاردابى بۇدان دا ارتادى. ال، مەنىڭ جانىما «جاراتىلىس» ماعىناسىندا ايتىلاتىن «ءتاڭىردىڭ ۇلى!»، «ءتاڭىرى جاراتقان» دەگەن كونە قازاق دۇنيەتانىمى الدەقايدا جاقىن. ويتكەنى، قازاق ۇلتى بۇكىل قازاققا ءتان قازاقى بولمىسىن: قازاق ۇلتىنىڭ ءدىلىن قۇراۋشى «ەر-باتىر»، «جىگىت»، «اقساقال»، «انا»، «باۋىر-قارىنداس» جانە سول سەكىلدى كوپتەگەن اسىل ۇعىمدار مەن تۇسىنىكتەردى سول تاريحي زامانداردا قالىپتاستىردى. ءوزىمىز كورىپ وتىرعانداي – وندا «قۇلدىق ساناعا» ەشقاشانداي ورىن جوق! ياعني، بۇدان «قازاق ۇلتتىق نامىسى بار حالىق. ول جەتىمى مەن جەسىرىن قورعاي العان، تەنتەگىن تەزگە سالا العان» دەگەن قورىتىندى تۋادى..  مىنەكي، سودان كەيىن قازاق حالقىن «قۇلدىق ساناداعى» دەۋگە كىمنىڭ اۋزى بارا الادى؟!.
– پرەزيدەنت جەمقورلىقپەن مىقتاپ كۇرە­سۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. بىزدەگى كۇرەس قانشالىقتى دۇرىس جۇرگىزىلىپ جاتىر؟
– جەمقورلىق بىزگە ءبىر ماسەلەنى جالا­ڭاش­تاپ بەردى: ول – جەمقورلىق جايلاعان قوعامدا بارىنە بىردەي ورتاق ماقسات جوقتىعى. مۇندا اركىم ءوز وزىنە عانا جاۋاپتى، كۇندەلىكتى تىرلىكتە «ساۋىسقاننان ساق» كۇيمەن تىرشىلىك ەتەدى – ەشكىم ەش­كىمگە سىرىن اشپايدى، بۇيىعى. سە­بەبى، بۇگىنگى «دوستىعىڭ» ەرتەڭ وزىڭە «قاس­تىق» بولىپ شىقپايتىنىنا سەنىم جوق. سوندىقتان، كوررۋپسياعا كۇي­رەتە سوققى بەرۋشى بىردەن-بىر كۇش – «مەم­لەكە­تشىلدىكتىڭ» مۇنداي ورتادا پايدا بولۋى وتە قيىن. سول سەبەپتى دە، بىزدەگى «كور­رۋپسيامەن كۇرەس» دەگەننىڭ مازمۇنى وزگەشە، ول  − «كوررۋپسيا اياسىندا قالا وتى­­رىپ، كور­رۋپسيادان تىسقارى قالۋ ءۇشىن كۇرەس» دەگەن سيپاتقا يە بولىپ شىق­قان دەسەم – كوپ قاتە­لەسە قويمايتىن شىعارمىن. 
– «ۇسەنوۆ سيندرومى»، «ءالىبي وقي­عاسى» سەكىلدى اقشاسى بارلاردىڭ جازادان قۇتىلىپ كەتۋى ءبىزدىڭ قوعامدا ءجيى كەز­دەسەدى. وسى جايتتار تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ول تۋرالى جوعارىدا جاناما تۇردە ءبىراز ايتىلعان سىڭايلى. دەگەنمەن، بۇل ماسەلەنىڭ ەلىمىزدەگى سوت جانە قۇقىق قورعاۋ سالالارىنا تىكەلەي قاتىسى بار. سوت ءادىل بولسا، قۇقىق قورعاۋ زاڭمەن قورعالسا، زاڭ الدىندا بارلىق ازاماتتار تەڭ بولسا – ونداي قۇبىلىستار بول­ماس ەدى. دەگەنمەن، جاع­داي تۇزەلەتىندەي سياقتى، ونداي ءۇمىت ويانۋدا. مىسالى، وتكەن اپتادا مۇعالىمدەردىڭ ماسەلەسىن اشىق كوتەرگەن ايمان اتتى جاس ۇستازدى بۇرىن جۇمىستان قۋاتىن بولسا، ءقازىر مەكتەپ ديرەكتورى كەشىرىم سۇراپ جاتىر دەگەن حابار تارادى. ال، استانادا جىگىتتى اياماي تەپكىلەگەن باي سەرى جىگىت اعا­سى بايلىعىنا سەنگەن ەدى، ءۇمىتى اقتالماي تۇرمەدە وتىر. كەشە عانا قۇدىرەتى كۇشتىلەر جەمقورلىقپەن قولعا ءتۇسىپ جاتىر… سون­دىقتان، تەڭىز تامشىدان تۇراتىنداي، قوعام دا كوزىن اشىپ، ونداي سيندرومنان قاۋىم­داسىپ قورعانا بىلسە – ونى جەڭۋگە بولادى.  
– ەل ىشىندە مەملەكەتتىلىككە كۇمان كەلتىرگەن مالىمدەمەلەر، شەكارا بول­ماعان دەگەن «تىڭ جاڭالىقتار» شۋلاپ باسىلدى. وسى جايتقا  قازاقتا ماردىمدى جاۋاپ بەرەتىن، پىكىر ايتاتىن زيالى قاۋىم تابىلمادى.  نەلىكتەن؟ 
– ونى ايتۋشىلار رەسەي شوۆينيستەرى مەن يمەريالىق پيعىلداعى ساياساتكەر­لەرى. مەن ولارعا قارسى سۇراق قويار ەدىم: «رەسەيدىڭ شەگاراسى قاي ۋاقىتتا بەل­گىلەنگەن؟»، «ونىڭ مەملەكەتتىلىگى قاي ۋاقىتتان انىقتالعان؟» دەگەن. تاريحتان ولاردىڭ شەكاراسىن سىزىپ بەرگەن دە، مەملەكەتىن  قۇرىپ بەرگەن دە التىن وردا ەكەنى بەلگىلى عوي. بولماسا، ونى ولارعا شۆەدتەر جاساپ بەردى مە ەكەن؟ قالاي دەسەك تە، رەسەي مەملەكەتىنىڭ قۇرى­لۋىنا وزگەلەر كوبىرەك اسەر ەتكەن دە، ورىستاردىڭ ءوزى ولاردان تومەن تۇر­عانى راس.  سوندىقتان، قازىرگى «ۇلى ورىستىق» شوۆينيزمگە ەش نەگىز جوق. ونداي «مىنەز» ۇلى حالىقتارعا ءتان بولماۋى ءتيىس. ال، شولاق ويلى ءارى ءما­دەنيەتى تومەن ورىس «ساياساتكەرلەرىنىڭ» ول سوزىنە ءبىز جاۋاپ بەردىك: 2000 جىلدىڭ باسىندا تاراز قالاسىنىڭ 2000 جىلدىعىن، تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىن،  2013 جىلى ابىلايدىڭ 300 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. بيىل قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرعان جوقپىز با؟ بۇل دا ولارعا بەرگەن جاۋاپتىڭ ءبىر ءتۇرى.  ەڭ ماڭىزدىسى – وندايعا كوڭىل ءبولىپ، الاڭداماي، ءبىز ءوز مەملەكەتىمىزدى نىعايتىپ، مادەنيەتىمىزدى وزدىرا بەرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. 
– بۇكىل اقپارات كەڭىستىگىمىزدى جاۋلاپ الىپ، سانانى ۋلاپ جاتقان رەسەيدىڭ اقپارات الەمىن ايتپاعاندا، مىنا ءوزى­ءمىزدىڭ اقپارات قۇرالدارى نەگە ۇلتتىق ءمۇد­دەنى قورعاۋدىڭ ورنىنا، ولاردان اسىپ ءتۇسىپ، جابىلا ورىس تىلىندە اقپارات تاراتۋىن قالاي تۇسىنەسىز؟ بىزدەگى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
– بارلىق دەڭگەيدە قازاق تىلىنە كو­ءشۋىمىز كەرەك. حالىقتىڭ ساياسي، قۇ­قىق­تىق ساۋاتىن ارتتىرۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن بيلىگىمىز دەموكراتيانى دامىتىپ، حالىقتى مەملەكەتتى دامىتۋشى سۋبەكتىگە اينالدىرۋعا بەت بۇرۋى قاجەت. ياعني، بارلىق اقپارات قۇ­­رالدارى ۇلتىمىزدى تولىققاندى ۇلتقا اينالدىرۋعا قىزمەت ەتۋلەرى ءتيىس. وسىنداي جىگەرلى ۇمتىلىستىڭ ارقاسىندا قازاق ۇلتى  بەلسەندى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى سۋبەكتىگە اينالسا عانا – مەملەكەتىنە دە، وزىنە دە، بيلىگىنە دە بەرىك قورعان، قالاسا قالقان بولا الادى! بۇل سۇراعىڭا ايتار جاۋابىم – وسى.  

سۇحباتتى جۇرگىزگەن ءمادينا جالەل قىزى  

رەداكسيادان: جۋرنالىمىزدىڭ بەلسەندى اۆتورى، فيلوسوف ءابدىراشيت باكىر ۇلىنىڭ  كەزەكتى سۇحباتىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنا وتىرىپ، ونى وقىرماندارىمىزدىڭ اتىنان 60 جاسقا تولعان  مەرەيلى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىز.ەڭبەكتە شىعارماشىلىق  تابىس، زور دەنساۋلىق، ۇزاق عۇمىر، وتباسىنا باقىت تىلەيمىز!  

"اقيقات" جۋرنالى