ۇلتتىق مەملەكەتتە بارلىق سالا ۇلتتىق مۇددەگە نەگىزدەلىپ، سوعان سايكەس باعىتتا دامۋى زاڭدى قۇبىلىس. جالپى «ۇلت» ۇعىمى تاريحي  قالىپتاسقان تەرريتورياسى بار، ۇرپاقتار ساباقتاستىعىمەن بىرىككەن، مىنەز-قۇلقى، پسيحيكاسى ۇقساس، مادەنيەتى مەن ءتىلى ءبىر، وزىندىك اتاۋى بار  ادامداردىڭ جيىنتىعىن قۇرايدى.  ال، يندۋستريالدى داۋىردە ۇلت دەگەنىمىز ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق، مادەني-ساياسي جانە رۋحاني قاۋىم. بىركەلكى مادەنيەت ۇلگىلەرىن تۇتىناتىن، ءوزارا ەكونوميكالىق بايلانىسپەن بىرىككەن مۇنداي قاۋىمنىڭ تىرشىلىگىندە ەكونوميكالىق فاكتورلار ۇلكەن ءرول اتقارادى.  قوعام  دامۋىنىڭ قوزعاۋشى، شەشۋشى كۇشى رەتىندە ەلدەگى ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ سيپاتى بارلىق سالاداعى (ساياساتتان باستاپ، الەۋمەتتىك احۋال، تۇرمىس-تىرشىلىك، دۇنيەتانىم جانە ت.ب.) وزگەرىستەردى ايقىندايدى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك توپتارعا، جىكتەرگە ءبولىنۋىنىڭ نەگىزى دە وسىندا جاتىر. قوعام ءبىرتۇتاس الەۋمەتتىك جۇيە بولعاندىقتان، ءبىر سالاداعى وزگەرىس، جاعىمدى الدە جاعىمسىز بولسىن، باسقا سالاداعى وزگەرىسكە مىندەتتى تۇردە الىپ كەلەدى. ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ السىزدىگىن دالەلدەيتىن ءبىر فاكتى، – تاياۋدا عالامتوردا قازاقستان الەمدەگى كەدەيشىلىك جايلاعان ەلدەر قاتارىنا كىرەتىنى جايلى اقپارات تارادى http://qamshy.kz/home/show/1312 . شەت ەلدەرمەن سالىستىراتىن بولساق،  كەدەيلىك شەگى دامۋشى ەلدەر ءۇشىن – كۇنىنە ءبىر ادامعا 1 $، شىعىس ەۋروپا  – 4 $، دامىعان نارىقتىق ەلدەردە – 14،4 اقش دوللارى. دامۋشى ەلدەر قاتارىنداعى قازاقستاندا رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا جارتى ميلليون تۇرعىن كەدەيشىلىكتە ءومىر سۇرۋدە. ال، قازاقستاندىقتاردىڭ 44%-ى ەڭ قاجەتتى زاتتاردى عانا ساتىپ الۋمەن شەكتەلەدى. ەل تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن، ساتىپ الۋ قابىلەتىن، الەۋمەتتىك جاعدايىن، تۇرمىسى مەن ءومىر ساپاسىن قامتيتىن بۇل دەرەكتەر مەملەكەتتىڭ الەمدىك بەدەلىن، مارتەبەسىن قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي اسەر ەتەدى.  
وسى ىسپەتتى كەرەعار كورىنىستەردىڭ سە­بەپ­تەرىن  ىزدەۋدەن تۋعان سانالۋان سۇراق­تار ءاربىر قازاقستاندىقتى مازالايتىنىنا كۇمان جوق. دامىعان وزىق ەلدەر تاجىريبەسىنە زەر سالساق، ولاردىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن وسى دارەجەگە عىلىمي ءبىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستى جولعا قويۋدىڭ ارقاسىندا جەتكەنىن بايقايمىز. قازىرگى تاڭدا الەمدىك ەكونوميكالىق دەرجاۆالار مەن ءۇشىنشى الەم ەلدەرىنىڭ دامۋ دەڭگەيى تىم الشاق: باتىس ەلدەرى پوستيندۋستريالدىق قوعامدا، نانوتەحنولوگيالار داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتسا، قازاقستان دەڭگەيلەس دامۋشى ەلدەر يندۋستريالدىق قوعامدى ەندى قۇرۋ ۇستىندە.  ەلىمىز نارىقتىق قاتىناستارعا قادام باسقالى جيىرما جىلدان اسسا دا، وسى جۇيەگە ساي كەلەتىن شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋ تاسىلدەرى، باسقارۋ، تۇرعىنداردىڭ ءومىر سالتى مەن مىنەز-قۇلقى، ىس-ارەكەتى، قىسقاسى، راسيونالدىق قاسيەتتەر باسىمدىق الا الماي وتىر. اسىرەسە، ەركىن نارىقتىڭ باستى جەتىستىگى – ونەركاسىپ ونىمدەرىن ەركىن الماسۋعا قول جەتكىزە الماي كەلەمىز. سوناۋ حح عاسىردىڭ باسىندا الاش قايراتكەرى سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ «ونەركاسىپ ماسەلەسى – قازاق كەدەيىنىڭ تاعدىرى» دەپ، قازاق ەلىنىڭ ەكونوميكاسىن شيكىزاتقا بايلاپ قويعىسى كەلگەن ف.گولوششەكينگە قارسى شىققان ەدى. بۇل ماسەلە ءالى كۇنگە ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويماپتى. دۇنيەجۇزىندەگى وتىن-شيكىزات نارىعىنداعى قۇبىلمالى احۋال ەكونوميكاسى شيكىزات قۇنىنا تاۋەلدى قازاقستان ءتارىزدى ەلدەرگە جاقسىلىق اكەلمەيتىنىنە كوزىمىز جەتىپ بولدى. جۇرگىزىلىپ وتىرعان رەفورمالارعا قاراماستان، قازاقستان ءالى دە شيكىزاتتىق باعىتتان ارىلا الماي-اق كەلەدى. كوپتەگەن  سالالاردى جەم­قورلىق جايلاۋى سەبەپتى بىلىكتى كادر­لار شەتتەتىلىپ، ونىڭ ورنىنا كەزدەيسوق ادامداردىڭ ەنىپ كەتۋى دە دامۋدى تەجەپ وتىر.
قازاقستانداعى ەكونوميكالىق داعدارىس ماسەلەسى بۇگىنگى تاڭدا قوعامنىڭ بارلىق دەڭگەيىندە، ءتۇرلى ساحنالاردا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە، باق-تا، لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ وتىرىستارىندا تالقىلانۋدا، – بۇل ونىڭ مويىندالعانىن بىلدىرەدى. داع­دارىس كەزىندە كۇنكورىس شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مۇلدەم قۇلدىراپ، ناشارلاۋعا بەت الادى. ال، الەۋمەتتىك شىڭىراۋداعى نەمەسە پەريفەرياداعى  توپتاردىڭ ۇنەمى شيەلەنىس پەن قايشىلىق كوزىن قۇرايتىنى بەلگىلى. وسىلايشا، ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قايشىلىقتاردىڭ قانشالىقتى تەرەڭ ەكەنىن ءبىز ءدال وسى ساتتە، قازاقستاندىق قوعام مەن ۇلتتىق مەم­لەكەتتىڭ ماڭىزدى قۇندىلىقتارىنا ءقاۋىپ تونگەن كەزدە عانا ايقىن ۇعىنىپ وتىرمىز. «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراق باسقارۋ دەڭگەيىندە تالقىلانىپ، حالىق سونىڭ شەشىمىن كۇتەدى.  ءدال ءقازىر مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شۇعىل رەفورمالار  قابىلداۋ ارقىلى قالىپتاسقان جۇيەنى ەمدەيتىن، العا جەتەلەيتىن شارالار جۇرگىزۋگە بۇكىل قوعام  سۇرانىپ تۇر (قاتارداعى تۇرعىن دا، كاسىپكەر دە، قوعامدىق ينستيتۋتتار دا). عالىمدار  ءاربىر ەلدىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسىنىڭ سيپاتى، دامۋ دەڭگەيى مەن سول ەلدەگى باسقارۋ ءتيپى ءوزارا تىعىز بايلانىستى دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان وراي الەم ەلدەرىندەگى دەموكراتيا دەڭگەيىن بىلدىرەتىن يندەكس (The Democracy Index) بويىنشا قازاقستان اۆتوريتارلىق رەجيممەن باسقارىلاتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەدى، بۇل رەيتينگتە ەلىمىز 142-ورىندا تۇر (ايتالىق، قىرعىزستان 106-ورىندا، ارالاس رەجيم). مىسالى، دەموكراتيا قاعيدالارىن قاتاڭ ۇستاناتىن ەلدەر جاڭا عاسىردا نانوتەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن 6-ۋكلادتا ءومىر سۇرسە، قازاقستان ونەركاسىپتىك وندىرىستەگى 4-ۋكلادقا جاڭا كەلىپ كىردى. مۇنىڭ ءوزى بۇكىل قوعامنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرەتىن كەزى كەلگەنىنىڭ بەلگىسى. بۇل ءۇشىن قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋ الەۋەتى شيكىزاتتىق پاراديگمادان باس تارتىپ، زياتكەرلىك ەكونوميكاعا باعىت الۋى،  نارىقتىق جۇيەنى  جاعىمدى كۇشكە –  قوعام ۇيلەسىمى مەن بىرىگۋىنىڭ، ءتارتىپتىڭ كوزىنە اينالدىرۋى وڭ ناتيجەلەرگە جەت­كىزەتىن بىردەن ءبىر جول. بىرىگۋگە قاتىستى بىرەر ءسوز: قازىرگى زامانعى وركەنيەتتىك پاراديگما تۇرعىسىنان قاراعاندا ۇلت ۇعىمى ءتىل، مادەنيەت، تەرريتوريا، ءسالت-داستۇر بىرلىگىمەن قوسا عىلىم مەن ءبىلىم دەڭ­گەيى، ەلدىڭ تەحنيكالىق دامۋ دارەجەسىن قامتيدى. ۇلت ۇعىمى ءحىح عاسىردان، يندۋستريالدى قوعامنىڭ پايدا بولۋىمەن قاتار قولدانىلىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك، قوعامنىڭ نىعايۋى، گۇلدەنۋى – ۇلت-مەملەكەتتىڭ ساقتالۋىنىڭ العىشارتى. ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ دامۋىنىڭ ءاربىر كەزە­ڭىندە بەلگىلى ءبىر فاكتورلار جەتەكشى ءرول وينايدى، – بۇل بۇگىنگى قازاق قوعامى ءۇشىن قازىرگى شىنايى ەكونوميكالىق جاعدايدى دۇرىس قابىلداپ، سوعان سايكەس ارەكەت ەتۋدەن كورىنىس تاۋىپ وتىر. وسى تۇرعىدا امەريكالىق ەكونوميستەر ك.ماككونەلل مەن س. بريۋ ەكونوميكالىق ساياسات ۇعىمىنا «پروبلەمانى تۇزەتۋ نەمەسە ونىڭ پايدا بولۋىنىڭ الدىن الۋدى ماقسات تۇتاتىن ىس-ارەكەتتەر باعىتى» دەگەن انىقتاما بەرىپتى. قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ الدىندا دا قازىرگى كەزەڭدە داعدارىستان شىعۋدىڭ امالدارىن ىسكە اسىرۋ، ەركىن نارىق قۇرۋ ارقىلى تۇراقتى ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋ، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ مىندەتتەرى تۇر. نەمىستىڭ بەلگىلى ەكونوميسى ف.نويمارك تا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ اتقاراتىن فۋنكسيالارىنىڭ اراسىندا قارجىلىق-ساياسي، ساياسي، ەكونوميكالىق-ساياسي مىندەتتەرىن ايرىقشا اتاپ وتەدى. بيۋدجەتتىڭ ساياسي فۋنكسياسىنىڭ كومەگىمەن مەملەكەت الەۋمەتتىك-تاپتىق جانجالداردىڭ، شيەلەنىستەردىڭ ءورشۋىن توقتاتا الادى، ىمىراعا جول اشادى،  الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا قول جەتكىزەدى. 
تاعى ءبىر كورنەكتى سوسيولوگ-ەكونوميست كارل پولاني ءوزىنىڭ تاريحي-ەكونوميكالىق «ۇلى ترانسفورماسيا» زەرتتەۋىندە ساياسي-الەۋمەتتىك ۇدەرىستەرگە سيپاتتاما بەرە وتىرىپ، «نارىقتىق ەكونوميكا مەن ۇلتتىق مەملەكەتتى جەكەلەي ەمەس، كەرىسىنشە ءبىرتۇتاس قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت» دەپ تۇجىرىمدايدى.  مەملەكەت دامىعان سايىن ەكونوميكالىق ۇدەرىستەر دە قوعامنىڭ باسقا سالالارىنان وقشاۋلانباي، ولارمەن تىعىز بايلانىستا دامۋى ءتيىس.  نارىقتى ءوز ەركىنە جىبەرە سالۋعا بولمايدى، بۇل اپاتتارعا الىپ كەلەدى. مەملەكەت قوعامدى باعانىڭ قۇلدىراۋى جاعدايىندا نارىقتان قورعاۋ تەتىكتەرىن قۇرۋى ءتيىس، ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جاردەماقىلار تولەۋ جانە ت.س.س. تامىزداعى جاعدايدان كەيىن ق ر پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆتىڭ الەۋمەتتىك مۇقتاج توپتارعا كومەك كورسەتۋ جونىندە تاپسىرما بەرۋى دە شيەلەنىستەردى بولدىرماۋدان تۋعان شەشىم. 
دامۋ جونىندەگى حالىقارالىق ينستيتۋتتار الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرۋدا «جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەردى» قولدانۋدى ۇسىنادى، – ءوزىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىگىن قاتاڭ باسشىلىققا الماعان ۇلت-مەملەكەت ۇزاق ءومىر سۇرە المايدى. وسى رەتتە بۇكىل ەكونوميكالىق ءىس-شارالاردىڭ ۇلتتىق، مەملەكەتتىك، الەۋمەتتىك استارى بار ەكەندىگىن قاپەردە ۇستاۋ ءبىز ءۇشىن اسا قاجەت. مۇنداعى باستى يدەيا ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا باسقا ءبىر ەلدە تابىسپەن جۇزەگە اسقان دايىن رەفورمالاردى كوشىرىپ الۋ ۇنەمى وڭتايلى بولا بەرمەيتىنىنە كەلىپ تىرەلەدى. ال، دەربەس دامۋ باعىتىن تاڭداۋ ءۇشىن قابىلدانعان ۇزاق مەرزىمدىك ستراتەگيا سول ەلدىڭ تەرەڭدە جاتقان ارتىقشىلىقتارىنا، ونىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس. وعان قوسا بۇل ستراتەگيا حالىقارالىق نارىقتارعا شىعا الاتىنداي ءتاسىلدى ىزدەستىرۋى جانە تالانتتى ادامداردى، ياعني ادام كاپيتالىن ءتيىمدى قولدانا ءبىلۋى مىندەتتى.  مۇنى قازاقستان مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋى ءتيىس. 
تاريحتىڭ جازۋىمەن وتكەن ءجۇز­جىلدىقتا ەلىمىزگە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى كە­ءلىپ قونىستاندى، قازاقستان كوپۇلتتى مەملەكەت دەپ سانايمىز. دەگەنمەن، بۇل داۋىردە وقشاۋ ءومىر سۇرەتىن، ءبىر عانا ۇلتتان قۇرالعان مەملەكەت جوققا ءتان. سوندىقتان، ءوز بولاشاعىن قامتاماسىز ەتكىسى كەلگەن ءاربىر ۇلتتىق مەملەكەت ەل قۇرامىنداعى دياسپورا وكىلدەرىنە مادەني-تىلدىك ءمۇم­كىنشىلىكتەر بەرۋمەن قاتار، ولاردى مەم­لەكەتقۇرۋشى ۇلت توڭىرەگىنە توپتاستىرۋ، ءسىڭىرىپ الۋ (اسسيميلياسيا) ۇدەرىسىن ۇزدىكسىز جۇرگىزە بەرۋى مىندەتتى. بۇل ۇدەرىستىڭ تاعى ءبىر قىرى بار، –  قازىرگى داعدارىس كە­زەڭىندە قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى شىن مانىندە سىناققا تۇسكەلى تۇر، ويتكەنى كەز-كەلگەن قوعامدىق ماسەلە وقشاۋ شەشىلمەيدى، ول ۇجىمدىق ارەكەت ەتۋدىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. مادەنيەتى مەن قۇندىلىقتارى ورتاق، ءتىلى ءبىر، مۇددەسى ءبىر، كونسوليداسيالانعان قاۋىم كەز-كەلگەن قيىندىقتى ەڭسەرۋگە قابىلەتتى. وسى تۇستا ەكونوميكالىق داعدارىستى پايدالانىپ، ودان شىعۋدىڭ جولدارىن قازاقستاندىق قوعامدى ءبىرتۇتاستاندىرۋدىڭ  ءادىسى رەتىندە قولدانۋ، ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتۋگە تىرىسۋ، توپتاسۋعا جەتەلەۋ ەل مۇددەسىنەن تۋعان قاجەتتىلىك. ۇلت ىسىندە ۇساق-تۇيەك جوق. ەكونوميكالىق فاكتور ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ نىعايۋىنا يدەولوگيالىق فاكتوردان كەم ەمەس ىقپال ەتە الاتىن قۇبىلىس. بۇل ماسەلە بەس ينستيتۋسيونالدىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان ۇلت جوسپارىنداعى قازاقستاندىق بىرتەكتىلىك يدەيالارىنا سايكەس كەلەدى. سونداي-اق، الداعى ۋاقىتتا «100 قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 89-قادامى بويىنشا مەكتەپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ قولدانىستاعى وقۋ باعدارلامالارىنا «ءماڭ­گىلىك ەل» قۇندىلىقتارى ەنگىزىلەتىن بول­دى. وسى ورايدا بۇگىنگى جاس ۇرپاق زاماناۋي بىلىمدەردى يگەرۋمەن قاتار ءوزىنىڭ دە، ەلىنىڭ دە كەلەشەگى كەمەل، تۇعىرلى بولۋى ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ نىعايۋىمەن، ەكونوميكانىڭ گۇلدەنۋىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن تەرەڭ ۇعىنۋى ءتيىس.
مادەنيەت پەن ءتىل بىرلىگى ارقىلى بىرتەكتىلەنگەن قوعام مۇشەلەرى ءوز ءمۇد­دەسىن ۇلت-مەملەكەتتىڭ بولاشاعىمەن ۇشتاستىرۋعا ۇمتىلۋى ءۇشىن وسى تەرريتوريادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءاربىر تۇرعىن ءوزىنىڭ، بالا-شاعاسىنىڭ، ۇر­پاق­تارىنىڭ ءال-اۋقاتى، يگىلىگى وسى مەم­لەكەتتىڭ گۇلدەنۋىمەن، نىعايۋىمەن عانا قامتاماسىز ەتىلەتىنىن سەزىنۋدەن تۋادى. ۇلتتىق مەملەكەتسىز ۇلت تا ءومىر سۇرە المايتىنى ايدان انىق. ۇلت-مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋى، ۇلت قۇرىلىسى ۇزدىكسىز جۇرە بەرەتىن، ەشقاشان توقتامايتىن ۇدەرىس، – ۇلت تا وزىندىك ءتولتۋما بەينەسىن جوعالتپاي ساقتاۋى ءۇشىن ءوز مەملەكەتىمەن بىرگە جاساسىپ، دامىپ، ورتاعا بەيىمدەلىپ وتىرادى. ال، وسى جولدا كەزدەسكەن قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەردى جويىپ وتىرماسا، ۇلت-مەملەكەت ىدىرايدى. ءسويتىپ، رۋحى السىرەگەن، بىرلىگى، ىنتىماعى ناشار، جاسامپازدىعى (كرەا­تيۆتىلىگى) جوق حالىق وزگە وزىق جۇرتتار پايدالاناتىن ەتنوگرافيالىق ماتەريال ەسەبىندە بولادى. ەكونوميكانىڭ دامۋى مەملەكەتتىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى دەڭگەيىن عانا ەمەس، اسىرەسە، ونىڭ ۇلت-مەملەكەت رەتىندەگى تۇراقتى دامۋىن ايقىندايدى. بۇل قازىرگى تاڭدا  قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتىندە ساقتالىپ قالۋىنىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى. تاۋەلسىز ۇلتتىڭ ەكونوميكاسى دا تاۋەلسىز بولۋى مىندەتتى. 

دينا تازابەكوۆا، «اقيقات» جۋرنالىنىڭ سايتىنان قىسقارتىلىپ الىنعان ماتەريال