ماماي احەت:
قايناعان تىرشىلىكتىڭ ورتاسىنداعى الماتىدا كۇن سايىن ءتۇرلى ماسەلەلەردىڭ تۋىنداۋى دا زاڭدىلىق. الماتى – ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى مەگاپوليس. مۇندا قازاقتىڭ عىلىمى دا دامىعان. مۇندا قازاقتىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە شوعىرلانعان. تىلدىك ورتا دا وسىندا. ءتۇرلى ادەبي شىعارمالاردىڭ وزەگىنە اينالعان كوركەم قالا دا – الماتى. الماتىنىڭ بۇگىنگى نەگىزگى ماسەلەسى نە؟ ءتىلدىڭ جايى، قۇجاتتىڭ پروبلەماسى ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا الماتى قالالىق تىلدەردى دامىتۋ، مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسى قانداي يگىلىكتى شارالار اتقارىپ وتىر؟ ءبىز بۇل ساۋالدى باسقارما باستىعى ماماي احەت مىرزاعا قويعان ەدىك. 
– ماماي اعا، اڭگىمەمىزدى ەرمۇحان بەك­ماحانوۆقا قويىلعان قۇرمەت-تاقتا­سىنان باستاساق. ءوزىڭىز بىلەسىز، ەسكەرتكىش-تاقتانى قويۋ ءۇشىن بەكماحانوۆتار اۋلەتى ۇزاق كۇتتى. نە سەبەپتى؟ بۇعان دەيىن بەلگىلى تاريحشىعا تاقتا قويۋ ماسەلەسىن اكىمشىلىك بىلمەگەن بە؟ 
– بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ نازارىمىزدا بول­دى. بىرىنشىدەن، ول كىسىنىڭ بيىل عا­سىرلىق مەرەيتويى عوي، ەكىنشىدەن، قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى، سول سەبەپتى، ول كىسى تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش-تاقتا ءدال مەرزىمىندە قويىلدى دەپ ويلايمىن.ونىڭ ۇستىنە 2011 جىلعا دەيىن ۇكىمەتتىڭ ونوماستيكا مەن ەسكەرتكىش-تاقتالاردى رەتتەيتىن ارنايى قاۋلىسى بولدى. 2011 جىلى بۇل قاۋلى ءوزىنىڭ كۇشىن جويدى. ۇزاق مەرزىمگە موراتوريي جاريا­لاندى. سودان بەرگى كەزەڭدە ەسكەرتكىش-تاقتانى ورناتۋعا بايلانىستى زاڭدىق نەگىز بولمادى. جالپى، ەسكەرتكىش-تاق­تالار بۇل نەگىزىنەن، الماتى قالاسىنا ءتان ماسەلە دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. باسقا وڭىرلەردە بۇل ماسەلە اسا وزەكتى ەمەس. ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. كەڭەس ءداۋىرى تۇسىندا الماتى ەلىمىزدىڭ استاناسى بولدى. زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك الماتىدا تۇردى. اقىن-جازۋ­شىلار، عالىمدار، مادەنيەت پەن ونەر، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى – بارلىعىنىڭ ءومىرى وسى قالامەن تىعىز بايلانىستى. ولار وسىندا جاستىق شاعىن وتكىزىپ، شىعارماشىلىعىن شىڭدادى. قايراتكەرلىك بيىككە قول جەتكىزدى. ولار­دىڭ ءارقايسىسى تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش-تاقتا قويۋعا لايىق. ءقازىر قالامىزدا 430-دان اسا ۇيگە ەسكەرتكىش-تاقتا ورنا­تىلعان. بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى. مۇنىڭ ەكىنشى ءبىر قىرى بار: نارىقتىق جاعدايعا بايلانىستى قالاداعى ءبىرىنشى قاباتتار­دىڭ كوبى دۇكەندەرگە، كەڭسەلەرگە، بيز­نەس نىساندارىنا اينالدى. زيالىلاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ۇرپاقتارى ول ۇيلەردە تۇر­مايدى، كەيبىرەۋلەرى ۇيلەرىن ساتىپ كەتكەن. ساتىپ الۋشىنىڭ ول ۇيلەردى قالاۋىنشا پايدالانۋىنا قۇقىعى بار. ورتالىقتا ون بەس تاقتاعا دەيىن ءىلۋلى تۇرعان ۇيلەر بار. ەسكەرتكىش-تاقتاعا قاتىستى وسىنداي ماسەلەلەر ءجيى تۋىنداپ جاتادى. ەسكەرتكىش بولەك، ال ەسكەرتكىش-تاقتا، ول اقپاراتتىق تاقتا. ەكەۋىن شاتاستىرۋعا بولمايدى. الداعى ۋاقىتتا مادەنيەت تۋرالى زاڭ قاراستىرىلار بولسا، وسى ماسەلەنى ەسكەرگەنىمىز ءجون دەپ ويلايمىن.
– ەسكەرتكىش-تاقتانى ورناتۋدىڭ نە­گىزگى العىشارتتارى قانداي؟ ونىڭ بەلگىلى ءبىر تالاپتارى بار ما؟ 
– ەسكەرتكىش-تاقتانى ورناتۋدىڭ ەرەجەلەرى ءقازىر جاسالۋ ۇستىندە، وعان قا­تىستى ۇسىنىستارىمىزدى مينيسترلىككە  جولداعان بولاتىنبىز. نەگىزگى ماسەلە وسىندا. 2013 جىلدىڭ قاڭتارىندا «ونوماستيكا ماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭ­نامالىق اكتىلەرگە وزگەرتۋلەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ» قابىل­داندى. ءقازىر وسى قۇجات جەتىل­ءدىرىلۋ ۇستىندە. ايتالىق، سوعىس ارداگەر­لەرىنە كوشە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ءقازىر كوپتەپ تۇسۋدە. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى نەمەسە داڭق وردەنىنىڭ كاۆالەرى بولسا، وعان ەشكىمنىڭ داۋى جوق. ەلىمىزدەن فاشيزمگە قارسى سوعىسقا ءجۇز مىڭداعان ادام اتتاندى. ولاردىڭ ءبارى مايداندا كوزسىز ەرلىك كورسەتتى. الايدا ولاردىڭ بارىنە بىردەي كوشە اتتارىن بەرە الماي­مىز عوي. ونىڭ دا بەلگىلى ءبىر تالابى بولۋى ءتيىس ەمەس پە. راس، ءاربىر ۇرپاق ءوزى­ءنىڭ اكەسىن، اتاسىن باتىر كورەدى. قال-حادەرىنشە قۇرمەت كورسەتكىسى كەلەدى. ولار اكەلەرىنىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا قادىرلەيدى. بالا ءۇشىن اكە قانداي قۇرمەتكە بولسا دا لايىق. مىنە، وسىلاردىڭ ارا-جىگىن اجى­راتۋ ءۇشىن دە باسى اشىق زاڭ تالاپتارى قاجەت. 
كوشە اتاۋلارى بەرىلەتىن تۇلعالار ۇلتتىڭ تۇتاستىعىنا، مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە كۇش-جىگەرىن ار­ناعان جاندار بولۋى شارت. وسىنداي كريتەرييلەر زاڭدىق نەگىزدە جەتىلدى­رىلۋدە. تاۋەلسىز ەل بولۋ – بۇل ءبىزدىڭ ماڭ­دايىمىزعا بەرىلگەن ۇلى باقىت، سونىمەن قاتار اسا زور جاۋاپكەرشىلىك. كوشە بەرۋ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ارنايى كوميسسيامىز بار. زاڭعا سايكەس لايىقتى جانداردى سۇرىپتاپ الۋ – ول وسى ونو­ماستيكالىق كوميسسيانىڭ نەگىزگى ءمىن­دەتى. ال ەسكەرتكىش-تاقتانى قويماۋعا بول­مايتىن قايراتكەرلەرىمىز بار. ە.سەر­كەبايەۆ، ق.مىرزالييەۆ، ە.بەكماحانوۆ سىندى تۇلعالارعا الماتى قالاسى اكى­ءمىنىڭ تىكەلەي شەشىمىمەن ەسكەرتكىش-تاق­تانى ورناتىپ وتىرمىز. 
– كوشە اتتارىن بەرۋگە بايلانىستى ارنايى كوميسسيا جۇمىس ىستەيتىنىن ايتىپ قالدىڭىز. كوشە اتتارىنا بايلانىستى ۇسىنىس قاي تاراپتان جۇزەگە اسىرىلادى؟ تانىمال تۇلعالاردىڭ ۇرپاقتارى حات جول­داي ما؟ الدە، ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ بەكىتكەن ارنايى ءتىزىمى بار ما؟ 
– كوشە اتاۋلارىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار كوبىنە قوعامدىق ۇيىمداردان كەلەدى. الماتى قالاسىندا تۇراقتى ونوماستيكالىق كوميسسيا جۇمىس جا­سايتىنىن ايتتىم. ول كوميسسيادا 21 ادام جۇمىس ىستەيدى. كوميسسيانىڭ ءتوراعاسى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى – زاۋرەش امانجولوۆا. كوميسسيانىڭ قۇرامىندا س.ەلۋباي، ح.الداجۇمانوۆ، م.مالباقوۆ، ب.جاقىپ سىندى ەلىمىزگە بەلگىلى تاريحشىلار، ءتىل ماماندارى، عالىمدار مەن قوعام قايرات­كەرلەرى بار. بۇل كىسىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك، ەلىمىزگە ەڭبەگى سىڭگەن، قوعامعا اتتارى بەلگىلى تۇلعالار. اكىمدىككە تۇسكەن ۇسىنىستاردى، حاتتاردىڭ بارلىعىن وسى كوميسسيانىڭ قاراۋىنا ۇسىنامىز. كوميسسيا ۇسى­نىستاردى جان-جاقتى تال­قىلاپ، ناقتى شەشىم شىعارادى. لايىق­تى ما، لايىق­سىز با، ونى دا انىقتايتىن كوميسسيا. كوميسسيا لايىقسىز دەپ تانىعان ۇسى­نىستاردى كەرى قايتارامىز. 
– كوشە اتتارىن بەرۋدە «بارماق باستى، كوز قىستىعا» جول بەرىلمەي مە؟ 
– بۇل ماسەلەدە «بارماق باستىلىق» جوق. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەمەي مە؟ ءبىز جاسىرعانمەن، كوشە پايدا بولعان كەزدە كوپشىلىك ونى بىردەن كورەدى عوي. الماتى قالاسىندا مۇندايعا جول بەرىلگەن جوق. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ءبىرشاما كوشەلەردىڭ اتى اۋىستىرىلعان ەكەن. وسى كوشە اتتارىن اۋىستىرۋدا داۋ-دامايعا ۇلاسقان جاعدايلار ورىن العان جوق. كوشە اتاۋلارىنا بايلانىستى تاعى ءبىر ماسەلە بار. ءقازىر الماتى قالاسىنىڭ اۋماعى جىل وتكەن سايىن ۇلكەيىپ كەلەدى. ءتىپتى بىرنەشە ەسە ۇلكەيدى دەسەك تە بو­لادى. قالاعا ەنگەن ايماقتاردىڭ ءبارى كەزىندە ءبىر-بىر ەلدى مەكەن بولعان. قا­لانىڭ ىشىندە بار كوشەلەردىڭ ەسىمى ول ايماقتاردا دا قايتالانادى. ماسەلەن، ءبىر ساكەن سەيفۋلليننىڭ اتىندا بىرنە­شە كوشە بار. تورت-بەس اۋەزوۆ كوشەسىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ سىرى وسىندا. بۇرىن الماتىدا 2000-دەي كوشە بولسا، ءقازىر 27 ەلدى مەكەن قوسىلدى. 27 ەلدى مەكەننىڭ ءارقايسىسىندا تاعى دا بىرنەشە كوشە اتاۋلارى قايتالانادى. ولاردىڭ بار­لىعى دا قالانىڭ ورتالىعىندا بار كوشەلەر. بۇرىنعى الماتىنىڭ وزىندە كەيىننەن سوعىلعان اتاۋى جوق كوشەلەر بولاتىن. موراتوريي جاريالانعان سوڭ، كەيبىر ەلدى مەكەندەرگە كوشە اتاۋلارىن بەرىپ ۇلگەرمەي قالدىق. ماسەلەن، الاتاۋ اۋدانىنىڭ وزىندە ەسىمى جوق كوشەلەر بار. بۇرىنعى قالا اۋماعىنىڭ وزىندە 90 كوشەنىڭ اتاۋى جوق. 165 كوشەنىڭ اتاۋى قايتالانادى. اتاۋى ەسكىرگەن كوشەلەر دە بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى بۇرىنعى كەڭەس­تىك اتاۋلارمەن تۇر. ەڭ ءبىرىنشى ماسەلە – اتاۋى جوق كوشەلەرگە اتاۋ بەرۋ. قايتا­لاناتىن كوشەلەردىڭ اتىن وزگەرتۋ ءما­سە­لەسى دە الدىڭعى كەزەكتە تۇر. كوشە اتتارىن اۋىستىرۋ وڭاي دەپ ۇعاتىندار دا بار. ول قاتە پىكىر. كوشە اتاۋلارىنىڭ كوبى ادامداردىڭ ومىرىمەن، تاعدىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بايلانىستى بو­لاتىنى، ايتالىق بىرەۋ اۋىرىپ قالدى دەلىك. جەدەل جاردەم شاقىرۋ كەرەك پە؟ كەرەك. وسى مەكەنجايى بويىنشا، ادام­دار جاردەماقى الادى، نەسيە رەسىمدەيدى نەمەسە ءتۇرلى قارجىلىق وپەراسيالار جاسايدى. كەيدە «مىنا كوشەنى نەگە پالەننىڭ اتىنا بەرە سالمايدى؟» نە بول­ماسا، «تۇگەنشەنىڭ اتىن قويىڭدار» دەيتىن تاراپتاعى حاتتار ءجيى كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا وڭاي. مەكەنجايدى وزگەرتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ول سول كوشە بويىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ونداعان مىڭ ادامداردىڭ ۋاقىتى مەن قاراجاتى. كوشە اتاۋى وزگەرسە، مەنشىك يەلەرىنىڭ قۇجاتتارىن دا تولىعىمەن وزگەرتۋىنە تۋرا كەلەدى. سوندىقتان دا بۇل جۇمىس­تاردى بايىپپەن جۇرگىزىپ، اسا اباي بول­عان ءجون. ەڭ الدىمەن، تۇرعىندار ءومىرىن جەڭىلدەتەتىن اتاۋى جوق كوشەلەر مەن قاي­تالاناتىن ەسىمدەردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. ءقازىر قالا­مىزعا سەگىزىنشى ناۋرىزباي اۋدانى قو­سىلدى. وسىعان وراي اۋدانداعى كوشە­لەردى انىقتاۋ ۇستىندەمىز. ناۋرىزباي اۋدانىندا دا قايتالاناتىن كوشەلەر وتە كوپ. مۇنىڭ ءبارى دە زەرتتەپ-زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. 
– وتكەن جىلى ميرزويان كوشەسىن اۋىس­تىرۋعا بايلانىستى قوعامدىق ۇيىمدار ماسەلە كوتەرگەنىن بىلەسىز. ءبىراق بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپپاي قالدى. نە سەبەپتى؟ 
– ميرزويان كوشەسىنە بايلانىستى ب ا ق بەتتەرىندە ءوز جاۋابىمىزدى بەر­گەنبىز. كەيبىر ماسەلەلەر ءدۇدامال بولعاندا، ءبىز تولىققاندى عىلىمي جاۋاپ الۋ ءۇشىن تاريح جانە ەتنولوگيا ينس­تيتۋتىنان كەڭەس سۇرايمىز. ميرزويان كوشەسىنە بايلانىستى قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ ماسەلە كوتەرىپ وتىرعانىن ايتىپ، ينستيتۋتقا ۇسىنىس جاسادىق. ولار بىزگە جاۋابىن بەردى. «بۇل ماسەلەگە كەلگەندە، اسىعىستىق جاسامايىق. بۇل ءبىر ساتتىك كوڭىل كۇيمەن شەشىلەتىن نارسە ەمەس. تاريح ءالى دە زەرتتەلۋ ۇستىندە. اسى­عىس شەشىم شىعارىپ، سول كەزەڭدەگى كەيبىر ەلگە قىزمەت اتقارعان ادامدارعا دا كۇيە جاعىپ الۋىمىز مۇمكىن» دەگەنگە ساياتىن جاۋاپ الدىق. كەز كەلگەن ماسەلەنى ءبىر ساتتىك كوڭىل كۇيمەن، ەموسيامەن نەمەسە سول داۋىردەگى گازەت ماقالاسىنا قاراپ شەشۋگە بولمايدى دەپ ويلايمىن. ءارى ونى ورىنسىز داۋ-دامايعا اينال­دى­رۋدىڭ دا قاجەتى شامالى. سول سەبەپتى، ول ماسەلەگە بايلانىستى جاۋاپتى تاريح ينستيتۋتىنىڭ بىلىكتى ماماندارى بەردى. وسى ورايدا قىتايدىڭ قۇلجا قالاسىندا ءوزىم كورگەن ءبىر مىسالدى ايتا كەتكىم كە­لەدى. وندا وسى كۇنگە دەيىن ورتالىق كوشە­لەرىنىڭ ءبىرى – ي.ستالين اتىندا ساقتالىپتى. سەبەبىن سۇراعانىمدا، جەرگىلىكتى ارىپتەسىم: «ءبىز اسىقپايمىز، تاريح ءبارىن ءوز ورنىنا قويادى» دەگەن جاۋاپ الدىم. 
– ءتىل باسقارماسى بالالارعا ارناپ، اني­ماسيالىق فيلمدەر شىعارعانىن جاقسى بىلەمىز. ول مۋلتفيلمدەرگە سىن ايتۋشىلار دا كوپ. الدار كوسەنىڭ كەم­ءشى­­لىگى نەدە؟
– العاش «الدار كوسەنىڭ كوڭىلدى وقيعالارى» دەپ باستالعان ءفيلمنىڭ 85 سەرياسى ءتۇسىرىلدى. بۇل يدەيا قايدان شىق­تى؟ الماتى قالاسىندا 300-دەن استام بالاباقشا بار ەكەن. سونىڭ 173ء-ى مەملەكەتتىك بالاباقشا. بالاباقشالاردا نەنى ۇيرەتىپ جاتىر؟ ءتىلدى قالاي مەڭ­گەرۋدە دەگەن ماسەلە تۋىندادى. بالاباق­شانىڭ اتىن «قازاقشا» دەپ قويعانى­مىزبەن، ونىڭ ىشكى زاتى وزگەرمەيتىنىنە كوزىمىز جەتتى. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار كىتاپ وقي المايدى. ولار كور­گەنىن، تىڭداعانىن عانا قابىلدايدى. ولارعا نە كەرەك؟ قىزىقتى انيماسيالىق فيلمدەر. كىشكەنتاي بالالار ەرتەگىنىڭ ءوزىن ءتۇرلى-تۇستى بولماسا، تىڭداي الماي­دى. بۇگىنگى تاڭدا بالانىڭ پسيحولوگياسى كوگىلدىر ەكرانمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. وسىدان كەلىپ، انيماسيالىق فيلم­دەر ءتۇسىرۋ قاجەت دەگەن يدەيا كەلدى. ءسويتىپ، تاپسىرىس بەردىك. اشىق كون­كۋرستا «كراۋس» جك جەڭىمپاز اتانىپ، ونىمدەر وسىلايشا، تۇسىرىلە باستادى. ەگەر مۇقيات سول ونىمدەرمەن تانىسساڭىز، ولاردىڭ ساپاسىنىڭ ونشالىقتى تومەن ەمەس ەكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى. ءبىر نارسەنى ەسكەرۋىمىز كەرەك، ءبىز ول انيماسيالىق فيلمدەردى تەلەەكرانعا ۇسىنامىز دەپ دايىنداعان جوقپىز. ايتسە دە، ءقازىر وتاندىق تەلەارنالاردا وسى مۋلتفيلم­دەر جۇيەلى كورسەتىلىپ كەلەدى. ونىڭ ءبارى بالاباقشاداعى بالالارعا ارنالىپ جاسالعان دۇنيەلەر. 2013 جىلى قازاقتىڭ باتىرلار جىرلارىنا قاتىستى انيما­سيالىق فيلمدەر جارىق كوردى. «قو­بىلاندى باتىر»، «الپامىس باتىر»، «قامبار باتىر»، «ەر تارعىن» سياقتى باتىرلار جىرلارىن،وتكەن جىلى «قىز جىبەك» پەن «قوزى كورپەش بايان سۇلۋ»، «ەر توستىكتى» قالانىڭ بارلىق بالاباق­شالارىنا تەگىن تاراتىپ بەردىك. ەكىنشى ءبىر بالالارعا ارنالىپ جاسالعان دۇنيە – «سيقىرلى قالام». ونداعى ماقسات – سابيلەرگە وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارىن زامان تالابىنا ساي جاساپ بەرۋ.
– قازاقتىڭ باتىرلار جىرلارىنىڭ نەگىزىندە انيماسيالىق ونىمدەر دايىنداۋ قاجەت. ول بالانىڭ سانا-سەزىمىن وسىرۋگە، تانىمىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. ءبىراق بۇل فيلمدەردىڭ سانى كوپ بولعانىمەن، ساپاسى كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. نەگە؟ 
– سىننىڭ بولعانى دا دۇرىس. شىن مانىندە، الدار كوسەنى العاش تۇسىرگەندە، بالاباقشالارداعى احۋالدى كورىپ-بىلە تۇرا قۇر قاراپ وتىرمايىق دەدىك. الما­تىنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتى جوعارى ەكەنى بارشاعا ايان. بالالاردىڭ ساناسىنا قازاقتىڭ ءداستۇرىن، سالتىن، قيال-عا­جايىپ ەرتەگىلەرىن سىڭىرە بەرەيىك دەپ شەشتىك. ءۇش-تورت جاستاعى بالانىڭ ءبارى «ماشا ي مەدۆەد» ءمۋلتفيلمىن جاقسى كورەتىنىن بىلەسىز. سول سياقتى الدار ­كوسە دە ولاردىڭ سۇيىكتى انيماسيالىق فيلمىنە اينالدى. «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەمەي مە. ءبىراق سول ونىمدەرگە باسە­كەلەس بولا الاتىن تۋىندىلار بار ما؟ ارنايى تەلەستۋديالار بار. ولاردىڭ تۇسىرگەن ونىمدەرى قايدا؟ انيماسيالىق ونىمدەردىڭ ءبارى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. ءبىز ءوزىمىزدىڭ سۇرانىسىمىزدىڭ ار­قاسىندا وسىنداي انيماسيالىق فيلم­دەر جاسادىق، ولاردى تەلەارنالار كور­سەتۋدە. ال ودان جاقسى جاسايمىن، اسى­رامىن دەگەندەرگە جول اشىق ەمەس پە!؟ 
– بۇگىنگى كۇنى ساقاۋ جارناما نەگىزگى وزەكتى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالعان. اسىرەسە، الماتىداي مەگاپوليستە بۇل ماسە­لەنىڭ شەشىمى تابىلماي تۇر. جارنامانى ءجون­دەۋدە باسقارما قانداي وزەكتى جۇمىس­تار اتقارۋدا؟ 
– جالپى، مىڭداعان جارناما ىشىندە بىرەۋىندە قاتەلىك كەتسە، جۇرتتىڭ نازارى سوندا بولاتىنى بەلگىلى. ايتسە دە، ءسىز ايتقانداي «شەشىمى تابىلماي تۇر» دە­گەنمەن، مەن كەلىسپەس ەدىم. جارناما ءما­سەلەسىنە كەلگەندە، تۇرعىنداردىڭ اشۋلا­نۋىنا نەگىز جوق دەپ ويلايمىن. ءقازىر ءبارى زاڭمەن رەتتەلگەن. وسىمەن ارنايى اينالىسىپ وتىرعان جەرگىلىكتى ورگان – ءبىز بارمىز. ءبىزدىڭ ارنايى ماماندارىمىز قالانى ارالاپ، كۇندەلىكتى قاتەلەرمەن كۇرەسىپ ءجۇر. وتكەن جىلى جەتى مىڭنىڭ ۇستىندە قاتەلەردى جونگە كەلتىردىك. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە ءتورت مىڭعا جۋىق قاتەلەردى رەتتەدىك. قاتە بولۋدىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار: ەڭ الدىمەن، بىزدە جارناما ماماندارى جەتىسپەيدى. سول مامانداردى دايارلايتىن ۋاقىت جەتتى دەپ ويلايمىن. جەكەلەگەن ادامدار ءوز ونىمدەرىن وزدەرى جارنامالاپ قويادى. ولاردىڭ جارناما­سىندا قاتە كەتكەنىن كورسەك، ەسكەرتۋ بەرەمىز. ول پروسەسس جونگە قويىلعانشا، ەداۋىر ۋاقىت وتەدى. جارنامالارداعى، كورنەكى اقپاراتتار مەن جول كورسەتكىش­تەرىندەگى قاتەلەردى انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى ماماندارىمىز قولدارىنا فوتواپپا­راتتارىن ۇستاپ، كوشەدە جۇرەدى. قاي جەردە قاتە جارناما بار، سونى تۇزەتۋگە اتسالىسادى. الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ جانىنان قۇرىلعان «ءتىل» وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ماماندارى وسى جارناماعا جاۋاپتى. كورنەكى اقپارات قۇرالدارى بىرنەشە سالاعا بولىنەدى. ولاردىڭ ارا­سىندا جول كورسەتكىشتەرى بار. ودان كەيىن ماڭدايشا جازۋلارى بار. ءاربىر دۇكەننىڭ، اسحانا، مەيرامحانالاردىڭ ماڭداي­شالارىنداعى جازۋلارعا مەنشىك يەسى جاۋاپ بەرەدى. ماڭدايشاداعى جازۋلار قاتە ىلىنسە، وعان ەسكەرتۋ بەرىلەدى. ونداي ەسكەرتۋلەرگە قۇلاق اسپاعان جاعدايدا، 50 ايلىق كورسەتكىشكە دەيىن ايىپپۇل سالۋعا قۇقىمىز بار. ءقازىر قوعام تاراپىنان تۇسىنىستىك بار. قاتەلەردى تەز رەتتەۋگە تىرىسادى. بۇل كۇندەلىكتى ۇدەرىسكە اينالعان. جارناما اگەنتتىكتەرىمەن دە تىكەلەي بايلانىسىپ، ولارعا ءتىل تۇرعى­سىنان كومەكتەسىپ وتىرامىز. ولار دا جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتتى قۇپتاپ، قول­داپ وتىر. ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى، قوعامدىق ۇيىمدار دا ءجيى كومەكتەسىپ وتىرادى. الماتى الىپ مەگوپوليس بولعاننان كەيىن، نەگىزگى جارناما كوزدەرى دە وسىندا ىلىنەدى. ءبىراق مامانداردىڭ ازدىعى، ولاردىڭ الەۋەتى­ءنىڭ شەكتەۋلىلىگى كۇن وتكەن سايىن ايقىن­دالىپ كەلەدى. ماسەلەن، الەمدىك برەندتەر ونىمدەرىنىڭ ورىسشا-اعىلشىنشا جارنامالارىن جاساۋعا تۇتاس ءبىر كوماندا جۇمىس ىستەيدى. ولار ادام ساناسىن ەرىكسىز جادىلايتىن ساۋاتتى جارنامانىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى. دايىن ءونىم بىزگە كەلگەن سوڭ، ورتاڭقول اۋدارما­شى­نىڭ قولىنا تۇسەدى. ول قولىنا سوزدىكتى الادى دا، سونىمەن اۋدارادى. قاتە ەكەنىن ايتىپ، پىكىر ايتساڭىز، سوزدىكتى الدىڭىز­عا توسادى. وعان نە دەيسىز؟ ءقازىر جارنا­ماسىز گازەت جوق، جارناماسىز تەلەارنا جوق. ءبىراق ساۋاتتى ماماندار جوقتىڭ قاسى. جارناما ماماندارىن دايىنداۋدا كەنجە قالىپ وتىرمىز. تيمۋر بەكمام­بەتوۆ دەگەن باۋىرىمىز وتىز سەكۋندتىق جارناماسىمەن الەمگە تانىمال بولدى. ءقازىر الەمدىك دەڭگەيدەگى رەجيسسەرگە اينالدى. جارناما دەگەنىمىز – وتە نازىك سالا. بۇل تىكەلەي باسقارمانىڭ كىناسى دەپ ايتۋعا بولمايدى، بۇل ماماندارعا كەلىپ تىرەلەتىن دۇنيە. سونداي-اق ءونىم يەلە­ءرىنىڭ دە ويلانار كەزى كەلدى. مۇنى قوعام بولىپ، جۇمىلا كوتەرۋىمىز كەرەك. 
– جىل سايىن ءتىلدى دامىتۋعا بىرنەشە ميلليونداعان قارجى بولىنەدى. ول قارجى ءتىل سالاسى بويىنشا، قانداي يگىلىكتى شارا­لارعا جۇمسالۋدا؟
– بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك ءتىل ءوزىنىڭ زاڭدى مارتەبەسىنە ورنىقتى. ەلباسى ن.نازاربايەۆ ايتۋلى جيىنداردىڭ ەش­قايسىسىندا دا ءتىل ماسەلەسىن نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس.بۇل بىزدەر ءۇشىن ءۇل­كەن قولداۋ. ونوماستيكا مەن جارنامالار­دان بولەك ءقازىر بىرنەشە باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرمىز. ەڭ الدىمەن، ات­قا­رۋشى ورگاندارداعى مەم­لەكەتتىك تىلدەگى قۇجاتتاردىڭ اينالىمىن قاداعا­لاي­مىز. ەكىنشى باعىتىمىز – وسى شارۋانى ىسكە اسىراتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى قازاق جانە اعىلشىن تىلدەرىنە وقىتۋدى جۇزەگە اسىرامىز. اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ – كۇن وتكەن سايىن زاماننىڭ باستى تا­لابىنا اينالىپ كەلەدى. ءقازىر جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن مەملەكەتتىك قىز­مەتشىلەرگە اعىلشىن ءتىلى كۋرستارى ۇيىمداستىرىلعان.ءۇشىنشى باعىتىمىز – ءتۇرلى ەتنو-مادەني ورتا­لىقتارمەن بىرگە ولاردىڭ كونستيتۋسيادا ايقىن­دالعان انا تىلدەرىن جانە مەملە­كەتتىك ءتىلدى وقىتۋ جۇمىستارىن اتقارا­مىز. تورتىنشىدەن، ءتىلدى ۇيرەنگىسى كەلەتىن الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالماعان قوعام مۇشەلەرىن، زەينەتكەرلەردى، مۇگەدەكتەر مەن باسقا دا قالا تۇرعىندارىن ءبىز جۇيەلى وقىتىپ كەلەمىز. بۇلاردان تىس ءتىل سايا­ساتىن، حالىقتار دوستىعىن ناسيحات­تايتىن ونداعان شارالاردى وتكىزەمىز. ءتىل ماسەلەسى كەيىنگە ىسىرۋعا دا، ءبىر كۇندە جاساپ تاستاۋعا دا كەلمەيتىن، تاقۋانىڭ قۇدايعا قۇلشىلىعى سەكىلدى كۇندەلىكتى قارا جۇمىس قوي. الماتى – جاستاردىڭ قالاسى. قالاداعى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسىپ، ولاردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسامىز. وسىنىڭ ءبارى ءتىل باسقار­ماسىنىڭ كۇندەلىكتى اينالىسىپ وتىرعان شارۋالارى. 
– ءبىر الماتىنىڭ وزىندە بىرنەشە با­لالار ءۇيى بار. بالالار ءۇيىنىڭ ءتىلى قانداي؟ 
– بالالار ۇيىندە نەگىزگى ساباقتار قازاق تىلىندە وتكىزىلەدى. ءبىزدىڭ تاراپى­مىزدان شىعارىلعان ونىمدەردىڭ ءبارى بالالار ۇيىنە جەتكىزىلىپ وتىرادى. وعان وزدەرىڭىز دە بارىپ كوز جەتكىزۋلەرىڭىزگە بولادى. تاعى ءبىر ماسەلە، قالاداعى تىلدىك احۋالعا مونيتورينگ جاساپ وتىرۋ. ياعني جاستار نەنى بىلگىسى كەلەدى؟ ولارعا نە قاجەت؟ قوعام مۇشەلەرىن نە مازالايدى؟ وسىعان بايلانىستى تۇراقتى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ وتىرامىز. قۋانار­لىعى، قالا جاستارىنىڭ 90% ءوز بولا­شاقتارىن مەملەكەتتىك تىلمەن بايلا­نىس­تى دەپ ەسەپتەيدى ەكەن. قوعام تا­را­پىنان تۇسىنبەۋشىلىك، ۇسىنىس بولاتىن بولسا، سونىڭ ءبارىن قابىلداپ، شەشىمىن تابۋعا كومەكتەسەمىز. كوشەدە كەلە جاتىپ جارنامادا قاتە كورىنسە، وعان رەنجۋدىڭ نەمەسە الدەكىمدى ايىپتاۋدىڭ قاجەتى جوق. كەز كەلگەن ۋاقىتتا باسقارماعا تىكەلەي نەمەسە سايت ارقىلى حابارلا­سۋىنا بولادى. ونىڭ ءبارى زاڭمەن رەت­تەلىپ وتىرادى. 
– جالپى، ءتىل باسقارماسىنا شاعىمدار كوپ تۇسەتىنىن بىلەمىز. ول شاعىمداردىڭ دەنى كوشە اتتارىنا تىرەلەتىن سەكىلدى. بۇل جۇيەنى رەتتەۋ قيىن با؟ 
– راس، ءتىل باسقارماسىنا كەلەتىن ۇسى­نىس-حاتتار، وتىنىشتەر وتە كوپ. اسىرەسە، كوشە اتاۋلارىنا بايلانىستى ۇسىنىستار ءجيى ايتىلادى «پالەن ادامنىڭ اتىنا نەگە كوشە بەرىلدى؟» «نەگە تۇگەن ادامنىڭ اتىندا كوشە جوق؟» دەگەن سەكىلدى حاتتار كوپ. مەملەكەتتىك تىلدە دۇرىس قىزمەت كورسەتپەگەنىن ايتىپ، شاعىمداناتىندار بار. دۇكەن اتتارىنان، جارنامادان قاتە كورسە، سونى حابارلاپ ايتاتىن تۇرعىندار جەتەرلىك. تۇرعىنداردىڭ تىلدىك ماسەلە­لەرگە بەيجاي قاراي المايتىنى ءبىزدى قۋانتادى. ءبىز كەز كەلگەن ۇسىنىس-حاتقا، تالاپ-تىلەككە نازار اۋدارىپ وتىرامىز. ازىرگە ايىپپۇل سالعانىمىز جوق. ايىپپۇل سالىپ، بىرەۋدى ۇركىتىپ-قورقىتۋ ماقسات ەمەس. ماسەلە، سول قاتەنىڭ شەشى­ءمىن تابۋىندا. وسى ۋاقىتقا دەيىن قاسا­رىسىپ، وزگەرتپەيمىز دەگەن جاندار بولعان جوق. بۇل دا ءبىزدىڭ يگىلىكتى ءىسىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى شىعار. 
– تالعات بيگەلدينوۆتىڭ ەسىمىن اۋە­جايعا بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستالعان ەدى. بۇل دا اياقسىز قالعان سەكىلدى. 
– ونوماستيكا زاڭدىلىعى بويىنشا، كەز كەلگەن كوشەگە نەمەسە نىسانعا اتاۋ بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس، دۇنيەدەن وزعاننان كەيىن بەس جىلدان سوڭ قارالادى. زاڭ ورىندالۋىمەن قىمبات ەمەس پە؟ سون­دىقتان بەس جىل دەگەن وتەدى دە شىعادى دەپ ويلايمىن. 
 كوشە بەرۋ، ەسكەرتكىش-تاقتا قويۋ ماسەلەلەرىنىڭ كوبى دۇنيەدەن وزعاننان كەيىن بەس جىلدان كەيىن قوزعالادى. كەيبىر كىسىلەر اسىعىپ تۇرادى. ءارتۇرلى كوڭىل كۇيمەن كەلەدى. ءبىر ساتتە شەشىلە سالسا دەپ ويلايدى. ارنايى زاڭ بار ەكەنىن ۇمىتىپ كەتە بەرەمىز. 
 – مەكەمە «تىلدەردى دامىتۋ، مۇراعات­تار جانە قۇجاتتاما باسقارماسى» دەپ اتالادى ەكەن. دەمەك، باسقارمانىڭ ىرگەلى ءبىر سالاسى – مۇراعات قوي. مۇراعات جۇمىس­تارىندا ىلگەرىلەۋشىلىك بار ما؟ 
– مۇراعات دەگەنىمىز – بۇل توقتامايتىن كۇندەلىكتى قارا جۇمىس قوي. جىلىنا جيىر­ما مىڭنان اسا ادامعا مۇراعاتتىق انىقتامالار بەرەمىز. جۇمىستار حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى نەمەسە تىكەلەي قالالىق مۇراعات ارقىلى دا ءجۇ­زەگە اسادى. الىس-جاقىن شەتەلدەردەن دە سۇرانىستار كوپ تۇسەدى. ادامنىڭ ءومىرىنىڭ دەنى قۇجاتپەن بايلانىستى ەمەس پە. سون­دىقتان مۇراعات جۇمىستارىندا دا اتقا­رىلىپ جاتقان شارۋالار شاش-ەتەكتەن. جالپى، ءتىل ساياساتىن، ونىڭ قوعامدى بىرىكتىرۋدەگى ءرولىن قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ تەرەڭىنەن بىلەدى. سول سەبەپتى، ەشقاشان دا بەتىمىزدەن قاعىپ كورگەن ەمەس. ءتىل ساياساتىن ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىرادى. 
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت! 

دەرەككوز: ايقىن-اقپارات