بەلگىلى جۋرناليست بەرىك ءۋالي وسىدان تۋرا ءۇش جىل بۇرىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلگەن بولاتىن.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قايناعان ورتاسىنا. ب. قۇرمانعالي وبلىس اكىمى اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى – وبلىس اكىمى باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ ءبىرقاتار يگى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولدى. كەيىن وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنا باسشىلىققا اۋىستى. مۇندا دا مەملەكەت پەن ۇلتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇر. بىزگە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق Iشكى ساياسات جانە ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بەرىك ءۋالي ۇلى قۇرمانعاليمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. 
 – بەرىك ءۋالي ۇلى، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كەلگەنىڭىزگە تۋرا 3 جىل بولىپتى. ءبىزدىڭ ءوڭىر ومىرىڭىزگە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر ەنگىزە الدى ما؟ جالپى، ءوزىڭىز شىمكەنتتەن نە ۇيرەندىڭىز؟ 
– شىمكەنتتەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. ءالى دە ۇيرەنەرىم كوپ. شىنى كەرەك، شىم­كەنتكە العاشقى كەلگەنىمدە ارىپتەستەرىم مەن دوستارىم، تۋىستارىم، جانا­شىرلارىمنىڭ ءبىرازى «وندا بارىپ قايتەسىڭ، قيىن بولماي ما، تۋعان جەرىڭ ەمەس» دەگەن سياقتى سوزدەردى كوپ ايتتى. قازاقتىڭ ۇلتاراقتاي جەرى ءار قازاقتىڭ تۋعان جەرى دەپ ەسەپتەيمىن. سول سەبەپتى جەرشىلدىككە سالىنۋدىڭ، ءبولىپ-جارۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. وسىنداي ويمەن تاۋە­كەلمەن تۋرا ءۇش جىل بۇرىن كەلدىم. كەلگەنىمە وكىنبەيمىن. مويىنداۋ كەرەك، كوپ نارسەنى ۇيرەندىم. وڭتۇستىكتىڭ وزىندىك جازىلمايتىن زاڭدىلىقتارى بار، ادامدارمەن سويلەسۋ، ءتىل تابىسۋ دا ەرەكشە. مۇنىڭ بارلىعى وسىنداعى قازاقتىڭ بۇرىنعى سالت-داستۇرىنەن اجىراماعان­دىعىنىڭ كورىنىسى ەكەنىن ايعاقتاپ تۇرادى دەپ بىلەمىن. سونىمەن بىرگە بۇل جاقتىڭ حالقى ادامنىڭ جان دۇنيەسىن ءتۇسىنىپ، كوڭىل كۇيىڭدى، ايتار ءسوزىڭدى كوزقارا­سىڭنان-اق ءبىلىپ تۇرادى. شىمكەنتتە كوپ نارسەنى مەڭگەردىم. قۇدايعا شۇكىر، تالاي دوس تاپتىم، اعايىن ارتتىردىم. ءتىپتى مۇندا كىندىگىممەن بايلاندىم دەسەم دە بولادى. ويتكەنى ەكى بىردەي پەرزەنتىم شىمكەنتتە دۇنيەگە كەلدى. كىندىك قانى تامدى. ۇلىمدى سۇندەتكە وتىرعىزدىم، توي جاسادىم. شىمكەنتتە تۇرعان ادام تويعا بارىپ، توي جاساماسا، ناعىز شىمكەنتتىك ەمەس (كۇلىپ الدى). سول سەبەپتى ءوزىمدى ناعىز شىمكەنتتىك بولۋ سىنىنان ءوتتىم دەپ ويلايمىن. 
– جالپى، وسى شىمكەنتتىك بولۋ دەگەندى قالاي تۇسىنەسىز؟ 
– مەنىڭ ەرجان بايتىلەس دەيتىن دوسىم بار. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى. العاش وسى وڭىرگە كەلگەنىمدە، الەۋمەتتىك جەلىدە سول دوسىمنىڭ «بەرىك ءۋالي تۋعان جەرىن ەندى تاپتى» دەپ پىكىر جازعانى بار ەدى. مەن وعان رياسىز كۇلدىم. شىن مانىندە، بۇل – ماعان بەرگەن ۇلكەن باعا. ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. ويتكەنى وسىندا اۋىسىپ كەلگەنىمدە، تۋعان جەرىمدى بىلمەيتىن كەيبىر ازاماتتار «و، ەلىڭە با­رىپسىڭ، ەلگە ورالىپسىڭ» دەپ قۇتتىقتاپ، حابارلاسىپ جاتتى. بۇل – دا مەن ءۇشىن ۇلكەن باعا. دەمەك، شىمكەنتتىڭ حالقى پىسىق، شيراق، ەڭبەكقور جانە باستاعان ءىسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزەتىن ازاماتتار بولعاننان كەيىن مەنى سونداي جانعا ۇقساتىپ جاتسا وعان قۋانامىن. بۇل ءسوز العاشقى كەزدەگى جۇرت قورقىتقان كوڭىلىمدەگى كۇدىكتى سەيىلتىپ، بويىما كۇش-جىگەر سىيلادى. قورىقپاستان قاناتتانىپ، جۇمىس ىستەۋگە كىرىستىم. مىنە، سونىڭ جەمىسى شىعار، ءۇش جىلدان بەرى ويعا العان ىستەرىمدى جۇزەگە اسىرىپ، جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. 
– ءسىزدىڭ باستاماڭىزبەن ءاز-ناۋرىزدى توعىز كۇن بويى توعىز تاقىرىپپەن اتاپ ءوتۋ، جاڭاجىلدىق شىرشانى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنەن بۇرىن ورناتپاۋ، 9-مامىر جەڭىس كۇنىنىڭ سيمۆولى رەتىندە الاباجاق لەنتانىڭ ورنىنا كوك بايراعىمىزبەن تۇستەس لەنتانى قولدانۋ، بلوگقۇرىلتاي سياقتى شارالار جۇزەگە اسىپ، وتكىزىلىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا تاعى قانداي تىڭ باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ويىڭىزدا بار؟ جالپى، وڭتۇستىكتە بولىپ جاتقان قانداي شارالاردى وزگە وبلىستار ءۇشىن ۇلگى رەتىندە ۇسىناسىز؟
– بىردەن باسىن اشىپ الايىق. بۇل جەردە بارلىعى مەنىڭ يدەيام دەۋدەن اۋلاقپىن. بۇل اتقارىلعان شارالار سول كەزدەگى ءبىرىنشى باسشى وبلىس اكىمى اسقار يسابەك ۇلىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە استى. بىزدىكى – تەك كەڭەس بەرۋ، سول كىسىنىڭ ويلارىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ. شىن مانىندە، وبلىس باسشىسىنىڭ ەرىك-جىگەرى، سونى جۇزەگە اسىرۋىنىڭ ار­قاسىندا ومىرگە جولداما الدى. ايتا كەتەيىك، بارىمىزدە يدەيا كوپ. بار­لى­عىمىزدا دا ويدا جۇرگەن تىڭ باستامالار بار. كەز كەلگەن كەڭەسشىلەر، قاسىندا جۇرگەندەر يدەيا بەرە بەرۋى مۇمكىن. دەگەنمەن، ونىڭ بارلىعىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قاشاندا ءبىرىنشى باسشىعا بايلانىستى. سوڭعى شەشىمدى قابىل­دايتىن دا ءبىرىنشى باسشى.
– قالاي بولعاندا دا، ءسىز يدەيا بەردىڭىز عوي...
– جوق، مەن بۇلاي دەسەم، اسىرا سىلتەۋ بولادى. اسقار مىرزاحمەتوۆ بۇل كەڭەستى قابىل الىپ، ونى جۇرەگىمەن سەزىنۋىنىڭ ءوزى ول كىسىنىڭ ءوزىنىڭ باستاماسىنا جاتادى. تاعى ايتارىم، كوك بايراعىمىزدىڭ تۇسىندەي لەنتانى ول كىسىنىڭ وڭىرىنە زورلاپ تاعا المايمىن عوي. ول كىسىنىڭ ءوزى سانالى تۇردە دۇرىس ءتۇسىنىپ، سەزىنىپ تاقتى. بۇل دا اسقار يسابەك ۇلى قوعامنىڭ سول ساتتەگى احۋالىن تامىرشىداي ءدوپ باسىپ، سونى تاعىپ شىعۋىنىڭ ءوزى دە ونىڭ باي­قامپازدىعى. قوعامدىق ءپى­كىرمەن سانا­سۋىنىڭ بەلگىسى. مىسالى، ەلباسى ماسكەۋگە بارعاندا، لەنتاعا قاتىستى ۇستانىمىن انىق ءبىلدىردى. كادۋىلگى الاباجاق لەنتانىڭ جانىنا ءبىزدىڭ كوك بايراعىمىزدىڭ تۇسىندەي لەنتا قوستى. سول سياقتى وبلىس باسشى­سىنىڭ ونى تاعىپ شىعۋىنىڭ ءوزى –  قوعامدىق پىكىرمەن ساناسۋىنىڭ بەلگىسى.  ال جاڭاعى ناۋرىزدى توعىز كۇن بويى توعىز تاقىرىپپەن تويلاۋ رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ۇلكەن قولداۋعا يە بولدى. ەلباسىنىڭ وڭىرىمىزگە كەلگەن ساپارىندا «بۇل ءۇردىستى بارلىق وڭىرلەرگە تاراتۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى بۇل باستامانىڭ ايقىن جەمىسى دەپ بىلەمىز. ۇلكەن جەڭىسى دەسەك تە بولادى. ءيا، بۇل – زامان تالابى. وزگە وڭىرلەردە جال­عاستىرىپ، وتكەنىمىزدى جاڭعىرتۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ كەرەك. 
بلوكقۇرىلتايعا كەلەر بولساق، مۇنى دا اركىم ءار ساققا جۇگىرتىپ ايتىپ ءجۇر. شىندىعىنا كەلگەندە بۇل ءقازىر قو­عا­مىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. بلوگەرلەر، ينتەرنەتپەن جۇمىس جاساۋ، ينتەرنەت مەڭگەرگەندەر، الەۋمەتتىك جەلىنىڭ بەلسەندىلەرى كوپ جاعدايلاردا مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ اقپارات تاراتۋىنا قاراعاندا الدىڭعى قاتاردا جۇرەدى. ولار دا قوعام مۇشەسى رەتىندە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرا الادى. سول سەبەپتى ولارمەن ءجيى بايلانىس جۇرگىزسەك، ۇتارىمىز كوپ. بىزگە ءتيىمدى تۇستارى جەتىپ-ارتىلادى. جانكۇيەرلەرمەن جۇمىس جاساۋدىڭ ءوزى – ىشكى ساياساتتىڭ باستى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى. ولار دا ۇلكەن ارميا. ماسەلەن، نەگە ءبىز «ورداباسى» فۋتبول كلۋبىنىڭ ويىندارىن تىكەلەي ەفيرگە شىعارۋ كەرەك دەپ قىزىل كەڭىردەك بولىپ، دەپۋتاتتارمەن ايتىسىپ ءجۇرمىز؟ سەبەبى جانكۇيەرى كوپ سپورت ارقىلى قالىڭ ەلوكتوراتپەن بايلانىس ورناتۋدى ءجون كورەمىز. سول سياقتى بلوكقۇرىلتاي وتكىزسەك، ونى ءارى قاراي قوعامعا قاجەتتى ماسەلەلەر بويىنشا بۇقارامەن بايلانىس ورناتۋدىڭ الاڭى ەتىپ قالىپتاستىرساق، ۇتاتىن تۇستارىمىز ەسەلەي تۇسەدى دەگەن ويدامىن. 
– شىنى كەرەك، ءسىز كوبىنە شەتەل ويشىلدارىن ەمەس، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ  وي-تولعامدارىن ايتىپ جۇرەسىز. الاشتىڭ قوس بىردەي ۇلى قايراتكەرلەرى سۇلتانبەك قوجانوۆ پەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋگە دە ءوزىڭىز مۇرىندىق بولدىڭىز. ءتىپتى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە دە الاش ارداقتىلارىنىڭ  پىكىرلەرىن جاريالاپ تۇراتىنىڭىز بار. مۇنىڭ سىرىن تەرەڭىرەك تارقاتىپ بەرسەڭىز...
– تاريحتا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءرولىن ۇمىت قالدىرۋعا بولمايدى. الدا الاش ۇكىمەتىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى كەلە جاتىر. ءبىز ەرلان قارينمەن «امانات» ينتەللەكتۋالدى پىكىرسايىس كلۋبىن قۇرعاندا، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قالدىرعان مۇرالارىن كەيىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ، ونى قوعامدىق ومىرگە ەنگىزۋگە اتسالىسۋدى ماقسات تۇتتىق. پرەزيدەنتتىڭ دە بۇل تۇرعىدا ايتار ءسوزى بار. كەرەي مەن جانىبەكتەن باستاپ، كەنەسارىنىڭ ارمانى، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ويلارى، جەلتوقسان قاتىسۋشىلارىنىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋى، مۇنىڭ ءبارى –  اينالىپ كەلگەندە 1991 جىلعى ءبىزدىڭ جەكە ەل بولىپ كوتەرىلۋىمىزگە اكەلگەن جۇيەلى تۇردەگى كۇرەستىڭ، مەملەكەت بولۋدىڭ ايقىن ساتىلارى جانە دە سونىڭ جەمىسى. سول سەبەپتى مۇنى تاريحتان سىزىپ تاستاي المايمىز. 100 جىل وتسە دە، اتى اڭىزعا اينالعان وسى تۇلعالاردىڭ سوزدەرى ءقازىر دە ءوز قۇنىن تۇسىرگەن ەمەس. سون­دىقتان مۇنىڭ بارلىعىن ءبىز سانالى تۇردە ءتۇسىنىپ، ءتۇيسىنىپ، قازىرگى ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرۋىمىز پارىز. الاشتىڭ 95 جىلدىعىن اتاپ وتكەندە، ۇلكەن كون­فەرەنسيا ۇيىم­داستىردىق. ال ءوزىڭىز ايتىپ كەتكەندەي قايراتكەرلەرىمىز تۇرار رىسقۇلوۆ پەن سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ 120 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە دە ەرەكشە ءمان بەردىك. بۇل اتاۋلى كۇندى وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 90 جىلدىعىمەن ساباقتاستىرىپ وتكىزۋ دە وسى يدەيادان تۋىنداعان. ول ءوز ۇدەسىنەن شىقتى، جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستى­رىلدى. مۇنىڭ بارلىعى وڭتۇستىككە كەلگەندە عانا تۋىنداعان، پايدا بولعان يدەيالار ەمەس، بۇل –  جۇيەلى تۇردە جۋرناليستيكا سالاسىندا جانە «نۇر وتان» پارتياسىندا جۇرگەندە، «امانات» ينتەللەكتۋالدى پىكىرسايىس كلۋبىن جۇرگىزىپ جۇرگەندەگى ويلارىمىزدىڭ زاڭدى جالعاسى. بىزدە كوبىنە شەتەل قايرات­كەرلەرىنىڭ سوزىنە سىلتەمە جاساپ سويلەۋ سانگە اينالعان. ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتىمىزدە رۋحىمىزعا جاقىن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءسوزىن كۇندەلىكتى تۇرمىستا پايدالانىپ، ونى كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزعا ەندىرۋ ءۇردىسىن جاڭعىرتۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ءوزىڭىز ايتقانداي، مەنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە سالىپ جۇرگەن الاش ارداقتىلارىنىڭ ويلى سوزدەرىن ماعان بىرەۋ اكەلىپ، جيناپ بەرمەيدى. ونى قاي كەزدە نەنى جاريالاۋ كەرەك، قاي ءسوز بۇگىنگى قوعامعا جاقىن دەيتىن دۇنيەلەردى اكەلىپ، حالىققا اۋىق-اۋىق سالىپ تۇرۋدى، حالىققا وي تاستاۋدى وزىمە داعدىعا اي­نالدىرعانمىن. بۇگىندە ينتەرنەت جەلىسى دامىعان. بۇل دايەكسوزدەردىڭ بىرەۋگە بولماسا بىرەۋگە پايداسى تيەتىنىنە سەنەمىن. ونىڭ ۇستىنە بىزدە ەكى بىردەي مەرەيتوي كەلە جاتىر. ونىڭ ءبىرى – الاش ارداقتىسى، الاشتىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىعى مەن الاش ۇكىمەتىنىڭ قۇ­رىلعانىنا 100 جىل تولۋى. وسى ايتۋلى  مەرەكەلەرگە وراي «الاش ايتقان اسىل ءسوز» اتتى الاش قايرات­كەرلەرىنىڭ ادەمى دايەكسوزدەرىن جيناق ەتىپ شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قاسىما الاشتى زەرتتەپ جۇرگەن ەكى جاس جۋرناليست-عالىمدى تارتتىم. ولارمەن بىرلەسىپ، دەمەۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن كىتاپ شىعارىپ، مەرەيتويعا تارتۋ رەتىندە ۇسىنساق دەپ وتىرمىز. بۇل دا ءبىزدىڭ الاشقا قوسقان ۇلەسىمىز بولسىن. ۇكىمەتكە بارلىعىن ارتىپ قويۋعا بولمايدى، ءوز وتانىن، الاشىن سۇيەتىن جان قولىنان كەلگەنشە ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتسا، نۇر ۇستىنە نۇر. ءوز ۇلەسىڭدى قوس دەگەن ويدان تۋىنداعان عوي. 
– ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان ىشكى ساياسات سالاسىنىڭ ماڭىزى سوڭعى جىلداردا ارتا ءتۇستى. اسىرەسە، ۇلتارالىق جانە ءدىنارالىق قاتىناستار ماسەلەسىندە. ءدال قازىرگى ۋا­قىت­تا وبلىستاعى يدەولوگيا سالاسىندا قان­داي جاۋاپتى جۇكتەمەلەر مەن مىندەتتەر تۇر؟
– وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، جىل باسىنان باستاپ ىشكى ساياسات پەن ءدىن ىستەر باسقارماسى بىرىكتى. بۇل دا بىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. اتقارىپ جاتقان جۇمىسىمىزعا قوسىمشا جۇكتەمەلەر كوبەيدى. ءدىن سالاسىمەن جۇمىستى ۇران­داتىپ جۇرگىزۋگە بولمايدى. ونىڭ ءوزىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى بار. ونى باسپاسوزگە جار سالىپ ايتاتىن جەرلەرى دە، ايتپاي جۇرگىزەتىن تۇستارى دا بار. سول سەبەپتى بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءوز دەڭگەيىندە، جۇيەلى تۇردە اتقارىلۋدا. مۇنى ءبىز مۇمكىندىگىنشە قازىرگى زامانعا ساي ينتەرنەتپەن باي­لانىستىرىپ، الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جانە شاعىن بەينەروليكتەر مەن باعدارلامالار سانىن كوبەيتۋ، اركەلكى تاقىرىپتارداعى شاعىن ماتەريالداردى ءتۇزۋ ارقىلى جەتىلدىرىپ جاتىرمىز. ءدىن سالاسى – قوعامدىق وڭىردەگى اسا نازىك تە ماڭىزدى سالانىڭ ءبىرى. سوندىقتان مۇنى جوعارىدا ايتقانداي قاشاندا كۇن تارتىبىندەگى ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە نازاردان تىسقارى قالدىرماي، باقىلاۋدا ۇستايمىز. سونىڭ ءبىر ايعاعى، كەشە «ءدىني تۇراقتىلىق – ەل دامۋىنىڭ كەپىلى» اتتى ەكى كۇنگە سوزىلعان رەسپۋبليكالىق عى­لىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسيا ۇيىم­داستىرىلدى. وعان ءبىزدىڭ وبلىستىڭ عانا ەمەس، رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق توپتىڭ مۇشەلەرىن، بەلگىلى عالىمداردى، ءدىن­تانۋشىلاردى شاقىردىق. ءدىن كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى عالىم شويكيننىڭ ءوزى كەلدى. بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز. جيىنعا باسقا وبلىستارداعى ءدىن ىستەرى باس­قارماسىنىڭ باسشىلارى دا كەلدى. ءار وبلىستىڭ باستاماشىل ورتالىقتارىنىڭ ديرەكتورلارى دا قاتىستى. بۇل دا – ۇلكەن جۇمىستاردىڭ ءبىر پاراسى. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى توقتاتپايمىز. ارى قاراي جالعاسىن تاۋىپ، جەتىلدىرىلە بەرەدى.
– ەلىمىزگە بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن جۋرناليستەردىڭ باسىن قوسىپ، سەمينار-ترەنينگتەر وتكىزىپ ءجۇرسىز. جالپى، سىرتتان كەلگەن قوناقتار ءبىزدىڭ ءوڭىر جايلى قانداي پىكىردە؟ كوزقاراسى قالاي؟
– ەڭ باستىسى، ەلباسىنىڭ «شىم­كەنتتى ءۇشىنشى قالاعا، ۇلكەن مەگاپوليسكە اينالدىرۋ كەرەك» دەگەن تاپسىرماسى بار. ياعني ورتالىق تەك استانا مەن الماتى بولماۋ كەرەك، شىمكەنت تە سول ۇلكەن قالالار قاتارىنا تارتىلىپ، سوعان قاراي بوي تۇزەۋى كەرەك. ونىڭ باستى قاعي­داتتارىنىڭ ءبىرى وسىندا ەلگە تانىمال، ءىرى، بەلدى، بەدەلدى ساياساتتانۋ­شىلار مەن عالىمدار، قوعام قايرات­كەرلەرى، جازۋ­شىلار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىن وسى وڭىرگە تارتىپ، ولاردى جەرگىلىكتى حالىق­پەن ەتەنە ارالاستىرۋ، ولاردىڭ ويلارىن ورتاعا سالۋ بولاتىن. وسىنداي ۇدەدەن تۋعان وي ءوز جەمىسىن بەرىپ تە كەلەدى. وڭىرىمىزدە جوعارىدا ايتىپ وتكەن بەلگىلى تۇلعالارمەن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءارتۇرلى تاقىرىپتاعى سە­مينارلار، حالىق­ارالىق كونفەرەنسيالار ۇيىمداستى­رىلدى. بۇل بەلگىلى دارەجەدە كورىنىپ، ءوز ناتيجەسىن بەرىپ تە جاتىر. ونىڭ دالەلى، ولار «ءبىز نە شىقسا دا، شىمكەنتتەن شىعادى» دەگەن ءسوزدى جاعىمسىز ماعىنادا ءتۇسىنىپ، «وڭتۇستىكتى تەك جامان حابارلار ورداسى» دەپ ويلايتىنبىز، سونداي پىكىردە ەدىك. مىنە، كوپتەگەن يگى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر ەكەن» دەپ، كوڭىلدەرى مارقايىپ، وڭتۇستىك حالقىنا باس ءيىپ قايتادى. سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى جۋرناليستەر مەن عالىمدار دا ولارمەن ارالاسۋ ارقىلى تاجىريبەلەرىمەن  الماسادى. سوندىقتان بۇل جيىندار ەكى جاققا دا پايداسىن تيگىزىپ جاتىر. ءبىز ءۇش جىلدا دۇرىس باعىتتا وزگەرمەسەك، بۇدان ۇتىلىپ جاتقان جوقپىز. قانشاما جۋرناليستەر، ءدىن قىزمەت­كەرەلەرى سايا­ساتتانۋشىلار، اقىن-جازۋشىلار، قوعام قايراتكەرلەرى اي سايىن بولماسا دا، ءبىر جارىم ايدا كەلىپ، ۇلكەن سەمينارلار، كونفەرەنسيالارعا قاتىسادى. ايتا كەتۋ كەرەك، جەرگىلىكتى جەردەن بەلگىلى تۇلعالارعا سۇرانىس بار. 
– بيىل ەلىمىزدە ءتورت بىردەي داتالى مەرەكە رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە اتالىپ ءوتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ وبلىس ايتۋلى مەرەيتويلارعا قانداي ۇلەس قوسىپ كەلەدى؟ 
– ىشكى ساياسات باسقارماسى اسسامبلەيا­نىڭ 20 جىلدىعى، ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى كونستيتۋسيانىڭ 20 جىلدىعى جانە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىل تولۋىنا وراي اتالىپ وتەتىن مەرەكە­لەردى وتكەن جىلدان باستاپ ارنايى جوسپارعا ەنگىزگەن بولاتىن. جىل باسىنان بەرى جوسپارعا ساي ءىس-شارالار ۇيىمداس­تىرىلىپ كەلەدى. ونى ساتى-ساتىسىمەن ايتار بولساق، اسسامبلەيانىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «ءبىز سوققان ورتاق ءۇي» اتتى 3D فورماتتا انيماسيالىق فيلم تۇسىردىك. ونى حالىق جاقسى قابىلدادى جانە ول ءقازىر رەسپۋبليكالىق تەلەار­نالاردان كورسەتىلۋدە. مۇنداعى ماقسات ۇلتتىڭ بىرلىگىن، ولاردىڭ مەملەكەت اياسىندا توپتاسۋىن جاس بۋىن كوزىمەن قابىلداۋ بولاتىن. كورەر­مەندەردەن قولداۋ تاپتىق. جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي «مايدانگەرلەر» اتتى قىسقامە­تراجدى فيلم ءتۇسىرىلدى. قازىرگى تاڭدا بۇل فيلم دە رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردىڭ بىرىنەن كەيىن بىرىندە كورسەتىلىپ ءجۇر. دەمەك، ساپالى دۇنيە بولعانى. تارالىپ جاتقانىنىڭ ءوزى – العا قويعان ماقسات-مۇددەمىزدى ءوز ناتيجەسىندە ورىن­داعا­نىمىزدىڭ بەلگىسى. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعانا وراي شىمكەنتتەگى وقمپي-مەن بىرىگىپ، جوعارى دەڭگەيدە ۇلكەن عىلىمي-كونفەرەنسيا وتكىزدىك. الداعى ۋاقىتتا كونستيتۋسيا­نىڭ 20 جىلدىعىنا دا ارنايى ءىس-شارالارى­مىز بار. 
– الەۋمەتتىك جەلىنىڭ وتە بەلسەندى قولدانۋشىسى ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. وندا اقپاراتتار جۇكتەۋگە قالاي ۋاقىت تاباسىز جانە شەنەۋنىكتەر الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تيىمدىلىگىن دۇرىس پايدالانا الىپ ءجۇر مە؟
– ارىپتەستەرىم الەۋمەتتىك جەلىنى مەن سياقتى پايدالانىپ ءجۇر دەپ ويلامايمىن (كۇلىپ الدى). بۇل الەۋمەتتىك جەلىنى ءوزىمنىڭ قىزمەتىمدى نە ءبىر ءوزىمدى جار­نامالاۋ نە بولماسا قانداي دا ءبىر باسقا سەبەپ، باعىتتا پايدالانبايمىن. ءوزىمنىڭ بۇگىنگى اتقارىپ جاتقان جۇمىسىما ساي پايدالانامىن. سول باعىتتا جۇمىس جاساۋعا تىرىسامىن جانە سول ويدان شىعىپ جاتىرمىن دەپ ويلايمىن. ءما­سەلەن، اقپاراتتى كىم ءبىرىنشى بەرسە، وزگە اقپارات قۇرالدارى، الەۋمەتتىك جەلى پايدالانۋشىلارى سوعان سىلتەمە جاساي وتىرىپ، ەلگە تاراتادى. ونىڭ ۇستىنە وقيعا ورنىندا وتىرىپ، جەدەل تۇردە شىنايى اقپارات جىبەرسەڭىز، اقپار شىنايى كۇيىندە بۇرمالانباي تارا­تىلادى. وبلىس اكىمى اپپاراتى باس­شىسىنىڭ ورىنباسارى – ءارى باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى بولعانىمدا، وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋداردىم. وقيعا ورنىنان اقپارات بەرۋگە تىرىستىم. ويتكەنى سول اقپاراتتان رەسپۋبليكالىق اقپارات اگەنتتىكتەرى ماعان سىلتەمە جا­ساۋمەن شىعىپ جاتتى. بۇل دا جۇمىس ىستەۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى. ىشكى ساياسات سالاسىنداعى جۇمىس دا بۇرىنعى جۇمىسىممەن ۇندەسىپ جاتىر. سوندىقتان بۇل باعىتتا دا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ پايداسى زور. ءقازىر «Fasebook»، «Twitter»، «Instragram» سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ تۇراقتى قول­دانۋشىسىمىن. مۇنى كۇندەلىكتى جۇ­مىسىما ۇيلەستىرىپ، ۇندەستىرىپ پاي­دالانۋعا تىرىسىپ جاتىرمىن. ال «ەندى قالاي ۋاقىت تاباسىز؟» دەگەنگە كەلسەم، ءبىر-اق اۋىز ءسوز­بەن جاۋاپ بەرەيىن. حانعا دا، قاراعا دا بەرىلەتىن 24 ساعات بار. سول 24 ساعاتتى كىم قالاي پايدالانادى، اركىمنىڭ وزىنە بايلا­نىس­تى. اركىم سول 24 ساعاتتىڭ قوجايىنى. 
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ 5 ينستيتۋت­تىق رەفورماسىنداعى 94-قادامىندا «اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى زاڭدى ازىرلەۋ، ول مەملەكەتتىك ورگاندار يەلىگىندەگى تەك مەملەكەتتىك قۇپيا مەن زاڭمەن قور­عالاتىن باسقا دا اقپاراتتاردان وزگە كەز كەلگەن اقپاراتتىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى» دەلىنگەن. وڭىرىمىزدە بيلىكتىڭ، مەم­لەكەتتىك ورگاننىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا نەندەي شارالار قولعا الىندى؟ 
– ەلباسى 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جاريالاعاننان سوڭ ەلدىڭ ءبارى ناسيحات جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. ال ءبىزدىڭ وبلىس وسى كەزدە تاعى دا ءبىرىنشى بولىپ ەلىمىزگە تانىمال جۋرناليستەردىڭ باسىن قوسىپ، اقپاراتتىق قامتۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام اياسىندا جۋرناليستەر فورۋمىن وتكىزدى. وعان الماتى، استانا، تاراز قالالارى مەن قىزىلوردا، شىعىس قازاقستان وبلىستارىنان ارىپتەستەرىمىز كەلدى. اقپاراتتىق قامتۋدىڭ اشىقتىعى جونىندە سۇبەلى اڭگىمەلەر ايتىلدى. سونىڭ ناتيجەسى رەتىندە وبلىستا «وڭتۇستىك» اقپارات ورتالىعىن اشتىق. بۇل استانا­داعى ورتالىق كوممۋني­كاسيالار قىزمەتىنىڭ ءبىزدىڭ وبلىستاعى فيليالى ىسپەتتەس. مۇندا تۇزىلگەن كەستەگە ساي كۇن سايىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن باسقارما باسشىلارى، اۋدان اكىمدەرى اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنىڭ ەسەبىن بەرىپ، بريفينگ وتكىزەدى. مۇندا بۇدان باسقا ءارتۇرلى اۋماقتىق دە­پارتامەنتتىڭ باسشىلارى دا كەلىپ، ەسەپ بەرەدى. ءناتي­جەسىندە، ءقازىر وبلىستا ات­قارىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ بارلىعىنان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى حالىق قۇلاعدار بولىپ وتىر. بۇل ىستەلىنىپ جاتقان جۇمىستىڭ ناقتى كورىنىسى. جۋىردا «بارلىق وبلىستاردا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعىداي اقپارات ورتالىقتارى اشىلسىن» دەگەن ماتىندە استانادان حات كەلدى. ارينە، بۇل ءماتىن وزگە وڭىرلەرگە جىبەرىلگەن سوڭ ءبىزدىڭ وبلىسقا دا ءتۇسىپ قالعان عوي. ەندى باسقا وبلىستاعى ءارىپ­تەستەر حابارلاسىپ، ورتالىقتى قالاي اشقا­نىمىزدى سۇراپ جاتىر. ياعني مۇندا دا ءبىرىنشى بولىپ ءبىزدىڭ وبلىس اقپارات ورتالىعىن اشتى، اقپاراتتىڭ قولجەتىم­دىلىگىن ارتتىردى. 
– بۇگىندە وبلىس اكىمىنىڭ باسپا ءسوز قىزمەتىندە ەداۋىر ىلگەرىلەۋشىلىك بار ەكەنى راس. جالپى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدە زاماناۋي باسپا ءسوز قىزمەتى قانداي بولۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– 15 جىل تەلەارنادا جۇمىس ىستەدىم. 4 بىردەي تەلەارنادا جۇرگىزۋشى بولدىم. قاتارداعى جۋرناليست بولدىم، جاڭا­لىقتار قىزمەتىن باسقاردىم. ءتىلشى، رەپورتەرلىقتى دا اتقاردىم. سول كەزدەردە جۇمىس با­رىسىندا كوپتەگەن مەملەكەتتىك مەكە­مەلەردىڭ باسپا ءسوز قىزمەتتەرىنە حابار­لاساتىنبىز. سوندا ولاردىڭ جۇمىس­تارىنا قارنىم اشاتىن. ءجىبى ءتۇزۋ اقپارات الا المايمىز، العان كۇننىڭ وزىندە كەش قولعا تۇسەدى. ال اقپارات دەگەن كۇتىپ تۇرمايدى عوي. كەشكى جاڭالىققا بەرۋ كەرەك، ساعات 19.00-دە ەفيرگە شىعارۋ قاجەت. ول قىزمەتتە وتىرعاندار جۋرناليست ەمەس، تەليەۆي­دەنيەنىڭ ءوزىنىڭ ەرەك­شە­لىكتەرىنە ساي اقپارات بەرۋ تاسىلدەرىن تۇسىنبەيدى. ارادا بايلانىس از. سونى ءوز باسىمنان كەشىرىپ كوردىم. سوندىقتان وبلىسقا كەلگەنىمدە، ءبىرىنشى كەزەكتە اقپاراتتىڭ قولجەتىم­دىلىگىنە، اقپاراتتىڭ حالىققا شىنايى تۇردە تەز جەتۋىنە اتسالىستىم. ماسەلەن، بولعان وقيعا ەرتەڭدى كۇتىپ تۇرمايدى، اقپارات كەشىككەن سايىن ول ءتۇرلى باعىتتا تاراپ كەتۋى مۇمكىن. ءبىز وسىنى قىزمەت­كەرلەرگە، مەكەمە باسشىلارىنا ايتىپ ءتۇسىندىرىپ، ءناتي­جەسىندە وبلىستاعى بولعان وقيعانىڭ تەرىس باعىتتا تاراپ كەتپەۋىنە جۇمىستار جۇرگىزدىك، مىندەتتەدىك. جۋرناليستەرگە جاۋاپ بەرەتىن ماماننىڭ سول ماسەلەنى تولىق بىلەتىن مامان بولۋىن نەمەسە مەكەمە باسشىسىنىڭ ءوزىنىڭ جاۋاپ بەرۋىن قاداعالادىق. سونىڭ ارقاسىندا اشىق­تىققا قول جەتكىزدىك. باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ دە بەدەلى ارتىپ، مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدە زاماناۋي جاعدايعا جەتتىك دەپ ايتساق، ەش قاتە­لەسپەيمىز. ءبىزدىڭ وبلىستىڭ تاجىريبەسى باسقا وبلىستارعا ۇلگى بولدى دا. قى­زىلوردا جامبىل، الماتى، شىعىس قازاقستان وبلىستارى سىندى كوپتەگەن وڭىرلەر وسىنداي جۇيەگە كوشتى. وعان كۋا بولىپ تا جاتىرمىز. مەنىڭ بۇرىنعى كوپتەگەن ارىپتەستەرىم باسپا ءسوز حاتشى­لىعىنا اۋىستى. سول سەبەپتى بۇدان قوعام ۇتتى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىق­تىعى ارتتى. ەندى الداعى ۋاقىتتا بۇل جۇ­مىستى جەتىلدىرە بەرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. 
– قازاق قوعامىنا يميدجمەيكەرلەر ەندى-ەندى قادام باسىپ كەلەدى. ءسىزدى دە جۇرت «مىرزاحمەتوۆتىڭ يميدجمەيكەرى» دەپ ايتىپ ءجۇر. اتقارىلعان جۇمىس اۋقىمدى، ءبىراق ونى كورسەتە ءبىلۋ دە ونەر. مىرزاحمە­توۆتىڭ ساياسي پورترەتىن قالىپتاستىرۋعا وزىندىك ۇلەس قوسقانىڭىزدى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بۇل جۇمىس سىزگە قيىنعا سوققان جوق پا؟ 
– جاقىندا عانا ءبىر سايتتان وقىپ قالدىم. «ساياسي يميدج قالىپتاستىرۋ –  بيزنەستەگى جارنامادان دا كۇردەلى دۇنيە» دەپ جازىلعان سوزگە «دۇرىس ايتىلعان» دەگەن پىكىرلەر كەلتىرىلىپتى. «وڭتۇستىكتەگى جاڭالىقتاردى بەكەڭ وسى پوست ارقىلى تانىستىرىپ وتىردى» دەگەن دە پىكىر بار. ماعان جۇرتتىڭ «مىرزاحمەتوۆتىڭ يميدجمەيكەرى» دەپ ات قويىپ، ايدار تاق­قانىنا ءبىر جاعىنان اسىرا ايتقاندىق دەپ بىلەمىن. ول كىسى مەنسىز دە رەسپۋبليكاعا تانىمال بەلدى ساياساتكەر. التى جارىم جىل وبلىس باسقاردى، ونىڭ الدىندا دا ەلشى، مينيستر بولدى. ءوزىنىڭ ەڭبەگى، بۇرىنعى جيناعان بەدەلىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن ساياسي مەكەمەنىڭ باسشىلىعىنا بارىپ جايعاستى.
– دەگەنمەن دە، جۇرت ءبارىبىر ءسىز ەكەۋىڭىزدى بايلانىستىرىپ جاتادى عوي...
– ءيا، بايلانىستىرىپ جاتادى. ءبىراق بۇل ارتىق ءسوز دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ءار نارسەنىڭ وزىندىك ورنى بار. «مىرزاح­مەتوۆتىڭ ساياسي بەدەلىن كوتەرۋگە ۇلەس قوسىپ جاتىر» دەپ ول كىسىنىڭ قاسىنا مەنى قوسسا، شىنى كەرەك قۋانامىن. ارينە، سەپتىگىمنىڭ تيگەنىنە. ءبىراق ول كىسىنىڭ بەدەلىن تۇبەگەيلى كوتەرگەن مەن ەمەسپىن. ول كىسىنىڭ ءوزىنىڭ ورنى بار. قالىپتاسقان فيگۋرا، مىقتى تالاپشىل، مەملەكەتشىل تۇلعا. ونىڭ الداعى ۋاقىتتاعى جۇمىسى دا اۋقىمدى، جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتتى. ەلباسى سەنىم ءبىلدىردى. سول سەنىمنەن شىعىپ، بۇرىنعى جيناعان بەدەلىنە تاعى قوسىمشا بەدەل ارتتىراتىنىنا ەش كۇمانىم جوق.
– سۇحباتىڭىزعا راقمەت! 
اڭگىمەلەسكەن گ. قالمىرزا،
 وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى