كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا تولىقتاي توقتاتىلعان قاجىلىققا ساپار ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قايتا جاندانعانى بەلگىلى.
العاشقى جىلدارى نيەت ەتكەندەر سانى 100-گە ازەر جەتىپ جىعىلاتىن بولسا، جىل وتكەن سايىن يسلامنىڭ بەسىنشى پارىزىن وتەۋگە بەت بۇرعانداردىڭ قاراسى كوبەيە تۇسۋدە. رەسپۋبليكا بويىنشا بيىلعى جىلى 5 مىڭعا جۋىق كىسى يسلامنىڭ بەسىنشى پارىزىن وتەپ قايتتى. «قاجىلىقتى ساياحات سىندى كورەتىندەر بار. قاجىلىققا باراتىنداردىڭ سانى كوبەيگەنى – سونىڭ ءبىر كورىنىسى» دەيتىندەر دە كەزدەسەدى. وزىڭىزگە وسىمەن ءۇشىنشى رەت قاسيەتتى جەرلەرگە زيارات ەتۋ ءناسىپ بولعان ەكەن. وسى سىندى پىكىرلەرگە ايتار قان-داي ءۋاجىڭىز بار؟» دەگەن ساۋالدى تۇركىستاننىڭ تۋماسى، ۇستاز راسۋلحان ءابدىرامانعا قويعان ەدىم.
– قاجىلىق – قىدىرۋ، ساياحات ەمەس، يسلامنىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرى. يسلامدى تەرەڭ تۇسىنبەي تۇرىپ، قاجىلىققا بارۋ – جاي شارشاۋ بولادى. يسلامنىڭ تاريحىن بىلمەي تۇرىپ قاجىلىققا ساپار – بەكەرشىلىك. بۇرىندارى كەيبىرەۋلەردەن ەستيتىن «قاعبانىڭ اينالاسىندا تاپتاپ كەتە جازدايدى، باسىپ كەتۋى مۇمكىن» دەگەن سىندى اڭگىمەلەردى جۇرەگىم قابىلدامايتىن، كوءڭىلىم سەنبەيتىن. «اللا تاعالانىڭ قوناعى بولا تۇرا، ونىڭ ۇيىندە كۇنا ىستەۋگە قالاي ءداتى بارادى؟» دەپ ويلايتىنمىن. وزىمە اللادان ءناسىپ بولىپ، قاسيەتتى جەرلەرگە تابانىم تيگەندە، ەستىگەن كەيبىر اڭگىمەلەرءدىڭ بوس ءسوز ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم.
مەككە – تۇنىپ تۇرعان مەيىرىم الەمى. ءبىر اللانىڭ بىرلىگىن، حاقتىعىن ۇقتىرىپ، ۇعىندىرىپ تۇرعان نۇر جاۋعان ءوڭىر، عالامدا – جالعىز. ادامزاتقا اقيقات جولىن، تۋرا جولدى كورسەتۋشى سۇيىكتى پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.) تابانى تيگەن جەرلەردى كوزبەن كورىپ، زيارات ەتكەن سايىن، تۇلا بويىڭىزدا وزىڭىزگە بەيمالىم ۇلى وزگەرىستىڭ بولعانىن اڭعاراسىز. وزگەگە جاقسىلىق جاساۋ، يگى ىستەر اتقارۋعا ىقىلاسىڭىز اۋادى. ويتكەنى ادام كەمەلدەنە تۇسەدى. مەككەنىڭ اللانى تانۋعا ۇمتىلدىرار قاسيەتىن تىلمەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ونى تەك سەزىنە ءبىلۋ كەرەك. سوندىقتان قاجىلىققا اتتاناتىندار سانى نەعۇرلىم كوبەيگەن سايىن، ەلىمىزدە اتقارىلار يگى ىستەر دە ارتا تۇسپەك دەگىم كەلەدى. ال يگىلىكتى ءىستى باستاۋ ەشقاشان كەشتىك ەتپەيءدى، – دەگەن راسۋلحان قاجى ءوزىن تولعاندىراتىن كەيبىر ماسەلەنى دە ورتاعا سالدى.
– ءبىز ءالى كۇنگە وزىمىزگە بولىنگەن ورىندى تولتىرىپ كورگەن ەمەسپىز. ياعني بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن باراتىنداردىڭ سانى كوپ ەمەس، قايتا از دەگەندى بىلدىرەدى. سەبەبى ساۋد ارابياسىنىڭ بەكىتكەن ۇكىمى بويىنشا، ءاربىر ميلليون مۇسىلماننان ءبىر مىڭ ادامنىڭ قاجىعا بارۋىنا رۇقسات ەتىلەدى. وسىعان وراي ساۋد ارابياسى تاراپىنان 10 ميلليون مۇسىلمان بار دەپ ەسەپتەلەتىن قازاقستانعا 10 مىڭ ادامعا دەيىن قاجىلىققا بارۋعا كۆوتا بولىنەدى. الايدا بىزگە بەرىلەتىن ورىن تولىپ كورگەن ەمەس. ال ەجەلدەن يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن مەملەكەتتەردە، بەسىنشى پارىزىن وتەۋگە كەزەكتى بىرنەشە جىل بويى كۇتىپ، سارىلاتىندار جەتىپ ارتىلادى ەكەن، – دەيدى راسۋلحان قاجى.
بيىل وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان قاجىلىق پارىزىن وتەۋگە 217 ادام بار-دى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى جىل سايىن قاجىلىق ساپارىن ۇيىمداستىرۋدى جەتىلدىرىپ كەلەدى. ءدارىگەرلەرمەن بىرگە يمامداردى دا كوپتەپ قوسۋدا. ولار قاجىلىق ساپار بارىسىندا اتقارىلار بارلىق راسىمدەردى ءتۇسىندىرىپ، بەسىنشى پارىزىن وتەۋ بارىسىنداعى بولاشاق قاجىلاردىڭ ساۋالدارىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرىپ وتىرادى. قاجىلىق پارىزىن 68 جاسىندا وتەپ قايتقان ءتۇركىستاننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، ينجەنەر كلارا شارافيقىزىنا «يماندىلىققا كىم باۋلىدى؟» دەگەن ساۋالدى كولدەنەڭ تارتقان ەدىم.
– كەز كەلگەن جان تاربيەنى ءوز وتباسىنان سىڭىرەدى. جاقسىنى دا، جاماندى دا ءوز وتباسىنىڭ تىرلىگىنەن قابىلدايدى. اكەمءنىڭ زەينەتكە شىققاننان كەيىن قولىنان قۇران تۇسپەدى. اتا-انامىز ءبىز ەس بىلگەننەن تۇندە جاتار الدىندا، تاڭەرتەڭ تۇرعاندا نە ايتۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتتى. «قۇدايسىز قۋراي دا سىنبايدى. قاندايدا ءبىر ءىستى باستاماس بۇرىن اللانىڭ اتىمەن باستاۋدى ۇمىتپاڭدار» دەيتىنى جادىمدا، – دەيدى كلارا قاجى.
كوپبالالى وتباسىندا تاربيەلەنگەن كلارا اپايدىڭ اكەسى شارافي پارتيا قىزمەتكەرى بولىپتى. اتاسى ەلگە جاقسىلىعى كوپ تيگەن، جاڭاقورعانداعى ستانسانى سالىسۋعا اتسالىسقان، حالقى ءسۇيىسپەنشىلىكپەن ەلتيار بي اتاندىرعان تۇلعا ەكەن. بىردە اتاسى ءبىر اۋىلدان ەكىنشى اۋىلعا كەتىپ بارا جاتسا، جولدا اتقا ءمىنگەن اپپاق ساقالدى كىسىنى كەزدەستىرەدى. «قولىڭدى جاي، بالام. باتا بەرەمىن» دەيدى. «ەكى نەكەلى بولاسىڭ، ەكەۋىنىڭ دە اتى بىر-بىرىنە ۇقساس بولادى. ءۇرىم-بۇتاقتارىڭ ەشكىمنەن كەم بولمايدى» دەيدى دە، جوق بولىپ كەتەدى. «ءوڭىم بە، ءتۇسىم بە؟» دەپ اتاسى قالادى.
– اكەم شارافي اشارشىلىق جىلدارى قىزمەت بابىمەن اقتوبەگە بارعان ءبىر ساپارىندا تەمىر جولدىڭ بويىن جاعالاپ، اشتان ءولىپ قالماۋدىڭ قامىمەن وڭتۇستىك وڭىردەن بوسقان جۇرتتى ستانسادا جولىقتىرىپ قالادى. تەمىر جولدىڭ باستىعىنا بارىپ، «ءبىر ۆاگون بەرىڭىز، حالقىمدى ەلگە جەتكىزەيىن» دەگەن وتىنىشىنە، «بەرەر ۆاگونىم جوق» دەپ قىسقا قايىرادى باستىق. قۇجاتىن كورسەتىپ، ءوزىنىڭ كىم ەكەنىمەن تانىستىرماق بولعانىندا، «سەن ەلتياردىڭ كىمىسىڭ؟» دەيدى تەمىر جولدىڭ باستىعى.
– بالاسىمىن.
سول ارادا تەمىر جول باستىعى ءبىر ەمەس، ءۇش ۆاگون بولدىرتەدى. باياعىدا وڭتۇستىك وڭىردە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ كولىگى بۇزىلىپ، زاتتارىن ەكىنشى نۇكتەگە جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىر تۇيە بەرە تۇرۋىن سۇراپ بارعانىندا، ەلتيار بي: «سەندەر – وتباسىلارىڭنان الىستا، ەل يگىلىگى ءۇشىن زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ازاماتسىڭدار. ءبىر ەمەس، ءۇش تۇيە بەرەمىن. قايتارىپ بەرەمىن دەپ اۋرە بولماڭدار. يگىلىكتى ىسكە قىزمەت ەتسىن» دەپ قۇرمەتتەپ شىعارىپ سالسا كەرەك.
«ەلتيار بي بولماعاندا ايدالادا سۇيەگىمىز قۋراپ قالار ما ەدى؟» دەگەن ستانسا باستىعى وسىلايشا ءبىر كەزدەگى كورگەن جاقسىلىعىنا جاقسىلىقپەن جاۋاپ قايتارىپتى. ءومىربايانىما ازداپ شولۋ جاساعانىمنىڭ ءوز سىرى بار. ايتايىن دەگەنىم، ءتۇپتىڭ تۇبىندە كىمنىڭ بولسا دا جاساعان قانداي دا ءبىر ءىسى ەسكەرۋسىز قالمايدى، جاقسىلىق – جاقسىلىققا، جاماندىق – جاماندىققا ۇلاسادى» دەگەن كلارا قاجى بەءسىنشى پارىزىن وتەۋ بارىسىندا تۇيگەن ويلارىن ودان ءارى بىلايشا ءوربىتتى.
– مەككە – ادامزات اتاۋلىعا ىزگى نيەتتە، جاقسى پيعىلدا، ءبىر نيەتتە، ءوزارا ءتۇسىنىستىك پەن سىيلاستىق ۇستەمدىك قۇرعان جەردە ەش تۇسىنبەۋشىلىككە ورىن قالمايتىنىنىڭ، تەرىس ارەكەتكە جول بەرىلمەيءتىنىنىڭ، جەر بەتىندە جاراسىم ۇستەمدىك قۇرىپ، عالام مەيىرىمگە بولەنىپ تۇراتىنىنىڭ دالەلى. جالپى، ادام بالاسى بىر-بىرىنە تەك جاقسى ءسوز ايتىپ، يگى ىستەر اتقارۋعا جۇمىلسا، جازىقسىز جانداردىڭ قانى بوستان-بوسكا توگىلمەس تە ەدى جەر بەتىندە. «قۇدايدان قورىقپاعاننان قورىق» دەگەن. جاراتۋشىدان قورىقپايتىندار – جان الەمىن ازازىلگە جاۋلاتقان ادام كەيپىندەگى ىبىلىستەر. بۇل كۇندەرى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى قانتوگىستەر، اتىس-شابىستار – سونداي جان الەمى قارايعانداردىڭ ءىسى» دەيدى كلارا قاجى.
– قاجىلىققا بارۋدى ارمانداپ ءجۇردىك. ءتورت بالامىز بار. بالا وزدىگىنەن ءوسپەيدى. كۇتىم كەرەك، باپ كەرەك. وتباسىندا العان تاربيەسى، ەسەيگەندەگى بۇكىل ءىس-قيمىل ارەكەتىنىڭ كورسەتكىشىنە اينالماق. سولاردى جەتىلدىرەمىز دەپ وتاعاسى ءتۇگەلباي شاكىروۆ ەكەۋىمىز تىنىم تاپپاي ەڭبەكتەندىك. قىزدارىمىزدى قۇتتى ورنىنا قوندىردىق، ۇلدارىمىزدى وتاۋ ەتىپ شىعاردىق. ءبارى جەتىلدى. ءۇيلى-باراندى بولدى. ەشقايسىسىنا اتا-انا رەتىندە مىندەتسىگەن ەمەسپىز. ولاردىڭ دا ءوز وتباسى، ارالاساتىن قۇربى-قۇرداستارى بار عوي. ەشكىمگە سالماق سالماي، ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورۋگە قول جەتكىزگەنى – ءبىز ءۇشىن باعا جەتپەس قۋانىش. سوعان تاۋبە دەستىك، – دەيدى مەككەگە جولى تۇڭعىش رەت تۇسكەن قالدىكۇل شايحى قىزى.
«ءبىزدىڭ پەرزەنتتىك پارىزىمىزدىڭ مىڭنان ءبىرى دەپ قابىلداڭىزدار. مەككەگە قاجىلىققا بارىپ قايتىڭىزدار». قوس ۇلى كەلىپ وسىلاي دەگەندە، ايتارى جوق، قالدىكۇل قاتتى ريزا بولادى. «قاستارىڭىزعا راسۋلحان اعانى دا ەرتىپ الىڭىزدار» دەگەن بالالارىنا «راسۋلحاننىڭ دا جول قاراجاتىن كوتەرەسىڭدەر مە؟» دەپ ايتۋعا باتىلى بارمايدى. «الايدا بالالارىم بىزبەن بىرگە ونىڭ الدىندا ەكى رەت قاسيەتتى جەرگە زيارات ەتۋ ءناسىپ بولعان ءىنىمنىڭ دە جول قاراجاتىن تۇگەلدەي كوتەءرىپ، بىزبەن ساپارلاس بولۋدى اماناتتادى» دەيدى قۋانىشىن جاسىرا الماعان قالدىكۇل قاجى.
– قاعبانىڭ جانىندا 62 تامىرىم شىمىرلاپ، ەرەكشە ءبىر كۇيدى باستان ءوتكەردىم. جىلى دا جۇمساق الەمنىڭ ۇستىندە قالىقتاپ جۇرگەندەي كۇي كەشتىم. تاماشا. بالالارىما، باۋىرلارىما، بارشا تانىستارىما، ەلىمە، جۇرتىما تەك جاقسى تىلەك تىلەدىم، – دەدى ول.
– بۇل جولعى قاجىلىق ءوزىڭىز ءۇشىن نەسىمەن ەرەكشەلەندى؟ – دەگەن ساۋالىما قاسيەتتى جەرلەرگە تابانى وسىمەن ءۇشىنشى رەت تيگەن، امانات قاجىلىقتى ارقالاعان راسۋلحان شايحى ۇلى جاۋاپتى بىردەن قايتاردى.
– نەگىزى، بىرەۋى اتا-اناسىن تاپسىرىپ جىبەرىپ جاتىر، بادال قاجىلىق دەپ جاتىر، مۇنىڭ ءبارىن الىپ ءجۇرۋ ءوز قاجىلىعىڭدى وتەۋدەن دە جاۋاپكەرشىلىگى زور ەكەنىن سەزىندىم، – دەدى. نەگىزگى ماماندىعى ءمۇعالىم راسۋلحاننىڭ شاكىرتتەرىنە دە ايتارى از ەمەس.
– ۇستاز رەتىندە شاكىرتتەرىمنىڭ بويىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ادىلدىكتى سىڭىرگىم كەلەدى. ويتكەنى ءادىل، قۇدايدان قورقاتىن ادام ەشقاشان جاماندىققا بارمايدى. شاكىرتتەرىمە ايتامىن، «بىرەۋگە جاماندىق ىستەمەك تۇرماق، وزگەگە قاتىستى تەرىس پيعىلدا بولۋدىڭ ءوزى – كۇنا. سەبەبى قوس يىعىڭدا وتىراتىن قوس پەرىشتە ىستەمەك ارەكەتىڭنەن بۇرىن، ويىڭدى دا جازىپ جاتادى. ءبىرى – جاقسىنى، ەكىنشىسى – جاماندىقتى. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار دەگەن. سول ءۇشىن ءارقاشان ادال، اق تىلەۋ ۇستىندە جۇرگەننەن ارتىعى جوق.
ىزگى نيەتتەگى جانعا اللا تاعالا قان-داي تىعىرىقتان بولسا دا جول كورسەتەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءبارىمىز دە جەر-انا-نىڭ پەرزەنتتەرىمىز. جەر-انا بارىمىزگە ورتاق. جەر-انانىڭ ساۋلىعى – بارشا جەر بەتىندەگى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ساۋلىعى. سونى نەگە ۇعا المايتىنىمىزعا تاڭعالامىن. ونى ۇقتىرۋعا، ۇعىنۋعا ادامزات بالاسىن پەندەشىلىك جىبەرمەيدى. سەبەبى شايتاننىڭ و باستا كۇناھار بولىپ كوكتەن قۋىلعانداعى باستى ماقساتى دا – ادامزات ۇرپاعىنىڭ اراسىنا وتجاعۋ بولاتىن. ءازازىلدىڭ ارام ويىنىڭ ىسكە اسپاۋىنا توتەپ بەرەر كۇش ادامزات بالاسىنىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگى مەن شىنايى پەيىل، ىقىلاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. بۇل رەتتە، تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن كوپۇلتتى ەلىمنىڭ ىنتىماعى جاراسىپ، كۇشى – بىرلىكتە ەكەنىن، سوندا عانا بارشامىزدىڭ ويعا العان ءىسىمىزدىڭ ورالىمدى بولارىنا باعىتتالعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ساياساتىنا ءدان ريزامىن. اللا تاعالا ەلىمىزدى وسى باعىتىنان تايدىرا كورمەگەي!– دەيدى راسۋلحان قاجى.
دەرەككوز: ايقىن-اقپارات
