ەلىمىزدە انا باقىتىن سەزىنە الماعان، سەزىنسە دە ارتىنان قايعى جامىلعان، شىن قۋانىپ كۇلە الماعان، جانۇيالار قانشاما. بۇل وزەككە وكىنىش ۇيالاتار ورنى تولماس، بۇگىنگى كۇننىڭ اششى دا بولسا شىندىعى. قوعامنىڭ باستى بايلىعى – انا مەن بالا ەكەنى داۋسىز. الايدا انا مەن بالا ومىرىنە، ولاردىڭ دەنىنىڭ ساۋلىعىنا، كوڭىل بولمەي نەمقۇرايلىلىق تانىتىپ وتىرعان اق قالاتتى ابزال جانداردىڭ ىسىنە قايران قالاسىڭ. ولاي دەيتىنىم، دۇنيە ەسىگىن اشىپ ۇلگەرمەستەن شەتىنەپ كەتەتىن شارانالاردى ەسەپتەمەگەندە، شىر ەتىپ ومىرگە كەلىپ، ارتىنشا ءتۇرلى جاعدايلارمەن شەتىنەپ كەتەتىن سابيلەردىڭ سانى جونىنەن قازاقستان الدىڭعى بەستىكتەن ورىن الىپ وتىر.

دامىعان مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا ءتورتىنشى ورىندى يەمدەنگەن ءبىزدىڭ ەلدە ءتىرى تۋىلعان ءاربىر 1000 ءسابيدىڭ 18ء-ى شەتىنەپ كەتەدى ەكەن. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، بەس جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ ءولىم-جىتىمى كوبەيىپ كەتكەن. وسىعان بايلانىستى ەسەپ جۇرگىزگەن دارىگەرلەر قىلىعى شىققان بالالار ءولىمىنىڭ ۇلەس سالماعى بىرنەشە ەسەگە ارتقان. ارينە، بۇل تۇرعىدان الىپ قارايتىن بولساق، شالعاي اۋىلداردا ءسابي ءولىمىنىڭ باسىم ەكەندىگى ايتپاسا دا بەلگىلى. ويتكەنى، كوپتەگەن اۋىلداردا ەكى-ۇش بولمەلى اۋرۋحانا سالىپ، ءبىر نەمەسە ەكى دارىگەردى جۇمىسقا ورنالاستىرعان. ولاردىڭ ءوزى ءجاي عانا مەدبيكە. ال، مەدبيكەلەردىڭ قولىنان ءولىم اۋزىندا جاتقان ادامدى الىپ قالۋعا قايدان شاماسى كەلسىن؟ ءتىپتى، ءجاي عانا ءبىر جەرىڭدى جاراقاتتاپ الساڭ، دارى-دارمەكتەرىن اقتارىپ وتىرىپ، ۋاقىتشا اۋىرعاندى باساتىن ءبىر ءدارىنى بەرىپ، قالاعا جىبەرەدى. وسىنادان-اق بايقاۋعا بولادى ەمەس پە، ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاعدايىنىڭ قانداي ەكەنىن.
بۇگىنگى تاڭدا «انا مەن ءسابي ءومىرى» — كەزەك كۇتتىرمەيتىن كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى. مەديسينا سالاسىندا انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ باستى ماقسات بولىپ وتىرسا دا، ازىرگە بۇل ءتۇيىننىڭ شەشىلەر ءتۇرى جوق. ويتكەنى، انا مەن بالا وزدەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاي المايتىن، ءالجۋاز توپتىڭ قاتارىندا. اياعى اۋىرلاپ، باقىتتىڭ بال ءدامىن سەزىنىپ ءجۇرىپ، ەندى عانا ءسابيىن قۇشىرلانا يىسكەر شاعىندا، باۋىر ەتى بالاسىنان ايىرىلىپ قايعىنىڭ قامىتىن جامىلادى. وسى تۇرعىدا، بولاشاق انا ءوزىنىڭ جانە ومىرگە كەلەتىن نارەستەنىڭ دەنساۋلىعىنا نازار اۋدارىپ، قانداي اۋرۋلاردىڭ بالاعا زياندى ەكەنىن بىلۋگە ءتيىس. ويتكەنى، ءاربىر انا ءوز دەنساۋلىعىنا، بالاسىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداپ، كۇتىنبەسە، اق قالاتتى ابزال جانداردان كوپ جاعدايدا زيان بولماسا، پايداسى تيمەي وتىرعانى مىناۋ. ايتالىق، بىلتىرعى جىلى الماتى قالاسىندا ون ءبىر انا بوسانۋ ۇستەلىندە جان تاپسىرسا، جارىق دۇنيە ەسىگىن ەندى اشقان 403 ءسابي شەتىنەپ كەتكەن. ال بيىلعى جىلدىڭ العاشقى بەس ايى ىشىندە الماتى قالاسىنداعى پەرزەنتحانالاردا ءتورت كەلىنشەك بوسانۋ كەزىندە كوز جۇمعان. پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى ولاردىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا دارىگەرلەردىڭ مۇمكىندىگى جەتەتىنىن دالەلدەگەن، وسىنىڭ وزىنەن-اق دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىنىڭ ماندىرىمسىز ەكەنىن كورۋگە بولادى. ارينە، بۇل تەك الماتى قالاسىنداعى جاعداي، باسقا وڭىرلەردە بۇدان كوپ بولماسا، از ەمەس ەكەنى ايدان انىق. ماسەلەن، رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 2009 جىلى ومىرگە ءسابي اكەلگەلى وتىرعان 27 انا كوز جۇمعان. انالار ءولىمىن ءجىتى تەكسەرگەن ماماندار «ولاردىڭ 26-سىن امان الىپ قالۋعا بولاتىن ەدى» دەگەن شەشىمگە كەلگەن. بيىلعى جىلى دا وڭتۇستىك وڭىردە انالار ءولىمى جونىنەن الدىڭعى ورىندى بەرمەيتىن سىڭايلى. وعان دالەل جىل باسىنان بەرى اتالمىش ايماقتا 13 ايەل پەرزەنتحانادا بوسانۋ كەزىندە كوز جۇمعان. وكىنىشتىسى، ماماندار تاعى دا ولاردىڭ جارتىسىنان استامىنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا دارىگەرلەردىڭ مۇمكىندىگى بولعاندىعىن ايتۋدا. وسى ورايدا ايتا كەتەر جايت، دارىگەرلەر كوپ جاعدايدا «انالاردىڭ ۋاقىتىسىندا كەلىپ، دارىگەرگە تەكسەرىلمەۋىنەن، ءوز دەنساۋلىقتارىنا نەمقۇرايلى قاراۋىنان انالار ءولىمىنىڭ ارتىپ وتىرعاندىعىن» ايتىپ، بار كىنانى وزدەرىنە جاۋىپ، دارىگەرلەر سۇتتەن-اق، سۋدان-تازا بولىپ وتىر.
ءبىر جاعىنان بالا ءولىمىنىڭ جوعارى بولۋى ەلىمىزدىڭ كەيبىر ەكولوگيالىق ايماقتارىندا، ءوندىرىس كوپ وڭىرلەردە بۇل ماسەلە كۇردەلى. ايتالىق، ەكولوگيانىڭ اسەرىنەن بالا شالا تۋىلىپ نەمەسە ىشتەن مۇگەدەك، سال بولىپ دۇنيە ەسىگىن اشىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە الەۋمەتتىك تۇرمىستىڭ اسەرىن دە بولارى ءسوزسىز. ول ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن باتىستىڭ وزىق جابدىقتارىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ويتكەنى، باتىس ەلدەرىندە 500-600 گرام بولىپ تۋىلعان بالانى سىلاپ-سيپاپ ادام قاتارىنا قوسىپ جاتىر. ال، بىزدە مۇنداي جاعدايدا تۋىلعان بالالار بىردەن شەتىنەپ كەتىپ جاتادى. ءتىپتى، التى-جەتى ايلىق بالانىڭ ءوزى ارەڭ امان قالىپ، ءجىتى باقىلاۋدىڭ ارقاسىندا ادام بولىپ جاتادى.
دارىگەرلەردىڭ ناۋقاس ومىرىنە سەلقوس، نەمقۇرايلى قارايتىنى ءقازىر كوپ ايتىلىپ تا، باسىلىم بەتتەرىندە توقتاۋسىز جازىلىپ تا ءجۇر. «جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى». دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىن ەشكىمدە جوققا شىعارىپ وتىرعان جوق. يا، دارىگەرلەردىڭ جۇمىسى اۋىر. ونىڭ قولىندا ناۋقاستىڭ دەنساۋلىعى عانا ەمەس، ادامنىڭ ءومىرى تۇرادى. سوندىقتاندا و باستا سول ماماندىقتى قالاپ، ىستىق-سۋىعىنا توزەمىن دەگەن نيەتپەن وقۋعا ءتۇسىپ، مامان بولعاننان كەيىن، ابىرويمەن اتقارا ءبىلۋى كەرەك ەمەس پە؟ مامانداردىڭ پىكىرىنشە، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس، جالپى الەمدە جىلىنا ميلليونداعان ادام دارىگەردىڭ قاتەلىگىنەن ومىرلەرىمەن قوش ايتىسادى ەكەن. سونداي-اق جىل سايىن ەلىمىزدەگى انالار ءولىمىنىڭ سەبەپتەرىن تەكسەرگەن قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە «جىل سايىن قايتىس بولاتىن انالاردىڭ باسىم بولىگىن قۇتقارىپ قالۋعا دارىگەرلەردىڭ مۇمكىندىگى بولعانىن» ايتۋمەن كەلەدى. سوندا مۇمكىندىكتەرى بولا تۇرا، ولاردىڭ جايباراقات قاراپ جۇرگەنىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى. بىلىمدەرى جەتپەي مە، الدە ەرىنە مە؟
سوندىقتان ەندىگى جەردە دارىگەرلەردىڭ وسىنداي قاتەلىك جىبەرمەۋىن باقىلاپ، ولاردىڭ نە ءۇشىن سەلسوق قارايتىنىن زەرتتەپ، ونىڭ الدىن الۋمەن اينالىسۋ كەرەك. مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الىپ جاتقانىنىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى، وقۋ ورىندارىنىڭ دۇرىس ءبىلىم بەرمەۋىنەن دەسەم قاتەلەسپەيمىن. ماسەلەن، وڭتۇستىك ءوڭىردى الىپ قاراساق، تۇركىستان قالاسىندا «مەدكوللەدجدى» ءبىتىرىپ، سول قالادا نەمەسە جاقىن ماڭداعى اۋدانداردا دارىگەر، مەدبيكە بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر قانشاما. ءتورت جىلدىق بىلىممەن، مەدەسينا سالاسىن مەڭگەرىپ الۋ دەگەن قۇلاققا كىرمەيتىن اڭگىمە عوي. اۋىلعا بارا قالساڭ، قۇدى دارىگەرلەر قۇداي سەكىلدى. الدىنا كەلگەن ادامعا شىرەنىپ وتىرعانى اناۋ. جارايدى شىرەنسىن-اق، ءبىراق ءبىر نارسەنى ءبىلىپ بارىپ شىرەنسە ءجون-اق. وسىنداي جاعدايدا، ورىن الىپ جاتقان كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماس ءۇشىن ەڭ الدىمەن، دارىگەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا كۇش سالۋ قاجەت. دارىگەرلەرىمىزدىڭ بىلىكتىلىگى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلۋى ءۇشىن شەتەلمەن تاجىريبە الماسۋ جۇمىستارىن كوبەيتۋگە ءتيىسپىز. سوندا عانا ءولىم-جىتىم ازايىپ، حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جاقسارىپ جانە شەتەلدەن كومەك سۇراپ، شاراداي باسى شاپشاداي بولىپ جۇرگەن ناۋقاستارىمىزدىڭ دا سانى ازايار ەدى. بۇل جەردە باسسالىپ، دارىگەرلەردى جامانداپ نەمەسە جالا جاۋىپ وتىرعانىمىز جوق. تەك كوزىمىزبەن كورىپ وتىرعان، قوعامداعى جاعداي. ونىمەن قوسا، بۇگىنگى كۇنى دارىگەرلەرىمىزدىڭ ايلىعى دا ءماز ەمەس. الىپ وتىرعان ەڭبەكاقىسىنا كوڭىلى تولمايتىن مامان ءوز جۇمىسىن جان-تانىمەن بەرىلىپ ىستەمەيدى. سونىڭ سالدارىنان دارىگەر پارا الۋدىڭ قامىمەن، ناۋقاستارعا تەگىن كورسەتىلەتىن مەديسينالىق كومەكتىڭ ءوزىن قيىنداتقىسى كەلىپ تۇرادى. ماسەلەن، ەكى قابات ايەل تولعاعى كەلىپ اۋرۋحاناعا تۇسكەننەن باستاپ، اقشا سۇراۋ باستالادى. ەگەردە، ەش نارسە بەرمەيتىن بولساڭىز، ءسىزدى ادام دەپ ەسەپتەمەيدى ەكەن. كەيبىر اۋىلداردا اقشا بەرمەسە بىرنەشە اپتاعا دەيىن، اۋرۋحانادان شىعارمايتىن كورىنەدى. بۇل دەگەنىڭىز بارىپ تۇرعان سوراقىلىقتىڭ كوكەسى ەمەس پە؟ دەگەنمەن، بيلىك باسىنداعىلار دارىگەرلەردىڭ جالاقىسىن كوبەيتىپ، قولىنا جەتكىلىكتى جالاقى الىپ تۇرسا، مۇنداي ىس-ارەكەتكە بارار ما ەدى؟! كىم ءبىلسىن؟
وكىنىشكە وراي، ەلىمىزدە بالا تۋۋ كورسەتكىشى وسكەنىمەن انا مەن بالا ءولىمى دە سوعۇرلىم كوبەيىپ وتىر. بۇعان ەلىمىزدەگى دارىگەرلەردىڭ عانا ەمەس ايەلدەرىمىزدىڭ جانە بولاشاق انالارىمىزدىڭ، ءوسىپ كەلە جاتقان قىزدارىمىزدىڭ دا دەنساۋلىعىنىڭ ناشار ەكەنى سەبەپ بولۋدا. مىسالى، سوڭعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك جاس قىزداردىڭ 30 پايىزىنىڭ عانا دەنساۋلىعى قاناعاتتانارلىق دەپ كورسەتكەن. دەمەك، قالعان 70 پايىزىنىڭ دەنساۋلىعى تومەن دەگەن ءسوز. ونىڭ ىشىندە 47،4 پايىزى اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ دەرتتەرىنە شالدىقسا، 30،8 پايىزىن نەسەپ، ءزار جۇيەسى اۋرۋلارى مازالايدى. سونداي-اق، 12،5 پايىزى ەندوكريندىك جۇيە اۋرۋىمەن اۋىرادى. بۇنداي سىرقاتتار ايەل ادامنىڭ بالا كوتەرۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ياعني، انانىڭ بويىنداعى دەرت ىشتە جاتقان بالاعا دا تىكەلەي زيان كەلتىرەدى.
سونىمەن قاتار، انا مەن بالا ءولىمى كوپ تىركەلەتىن ايماقتارعا وڭتۇستىك قازاقستان، قىزىلوردا، ماڭعىستاۋ، اتىراۋ وبلىستارى جاتادى. اتالعان وڭىرلەردە جاعىمسىز جايتتاردىڭ كوپ ورىن الۋىنا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەندىگى، بولاشاق انالاردىڭ ءوزىن-وزى كۇتپەۋى جانە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى قاتتى اسەر ەتۋدە. ماسەلەن بۇگىندە قازاقتار تىعىز قونىستانعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بالا تۋۋ دا، سابيلەردىڭ شەتىنەۋى دە كوپ تىركەلەدى. وڭتۇستىكتەگى ءولىم-جىتىمنىڭ كوپ بولۋىنا الەۋمەتتىك جاعداي مەن دۇرىس كۇتىنبەۋ سەبەپشى بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ال اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋدا قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى ادام دەنساۋلىعىن ۇلكەن زالالىن تيگىزىپ وتىر. ءبىر جاعىنان ەكولوگيا قىسپاققا الىپ، ەكىنشى جاعىنان دارىگەرلەر قاۋقارسىزدىق تانىتىپ وتىرعاندا، قايدان دەنى ساۋ بالا دۇنيەگە كەلسىن؟ ەلۋ ەلدىڭ قاتىرىنا قوسىلامىز دەپ شابىلىپ ءجۇرمىز الدىمىزعا دەس بەرمەي. قايداعى ەلۋ ەلدىڭ قاتارى، الدىمەن حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ، ءولىم-جىتىمدى ازايتۋعا كۇش سالۋ كەرەك ەمەس پە؟ وسى ماسەلەلەردى باسشىلىقتاعىلار قولعا الىپ، زاڭسىز ارەكەتتەردى باقىلاپ، ءجىتى قاداعالاۋ كەرەك. سوندا عانا تاۋەلسىزدىگىم تۇعىرلى بولىپ، ەلىمىز وركەندەي تۇسەدى.

دەرەككوز: قازاق ءۇنى