ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، مەديسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ناماز ىزىمبەرگەنوۆتىڭ ەسىمى ەلىمىزگە كەڭىنەن تانىس. ول مىڭداعان ادامداردى اجال تىرناعىنان الىپ قالعان بىلىكتى حيرۋرگ. تالاي كۇردەلى وپەراسيالاردى جاساي ءجۇرىپ، ادام ءومىرىن ۇزارتۋ جولدارىن زەرتتەۋمەن جۇيەلى اينالىسىپ كەلەدى. قايتكەندە ادام ومىرىنە اراشاشى بولامىن دەپ ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىن اق حالاتتى ابزال جاننىڭ انا مەن بالانى امان ساقتاۋ ءۇشىن مەديسينالىق جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسى جانىنان جۇكتى جانە بوسانعان ايەلدەرگە جەدەل حيرۋرگيالىق كومەك كورسەتۋ ورتالىعىن اشىپ، جاڭا جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن ەستىپ، ونىمەن كەزدەسىپ اڭگىمەلەسۋگە اسىقتىق. اڭگىمەمىزدىڭ ءالقيسساسى دا بىردەن وسى ومىرشەڭ جوبادان ارنا تارتتى.
– ناماز ىزىمبەرگەن ۇلى، الدىمەن اڭگىمە جەلىسىن وسى ورتالىقتىڭ قالاي اشىلعانى توڭىرەگىندە تارقاتساڭىز.
– انا مەن بالا ءولىمىنىڭ سەبەپتەرى، وسى قاسىرەتتىڭ قايتكەندە الدىن الۋعا بولادى دەگەن وي مەنى دارىگەر رەتىندە دە، ادام رەتىندە دە كوپتەن مازالاپ جۇرەتىن. ءومىر تاجىريبەمنەن اڭعارعانىم جۇكتى جانە بوسانعان ايەلدەر اۋرۋىنىڭ الدىن الماي، ۋاقىت وتكىزىپ الاتىنىنا كوز جەتكىزدىم. سوندىقتان حيرۋرگيالىق وپەراسيالار جاساۋ ارقىلى انا مەن بالانى امان الىپ قالۋدىڭ جولى وسىنداي ورتالىق اشۋ ەكەنىن ءتۇسىندىم. ورتالىق 2009 جىلى اقپان ايىندا اشىلدى. انالار ءولىمىنىڭ سەبەبىن تالداۋ، سونىڭ نەگىزىندە ۇسىنىستار جاساۋ – عالىم-دارىگەر رەتىندە مەنىڭ بورىشىم. ال ءبىر عالىمنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا كۇندەلىكتى قولدانىستاعى رەسمي جۇيەگە وزگەرىس اكەلىپ، رەسپۋبليكادا بۇرىن پايدالانىلماعان جاڭا جۇيەنى تاجىريبەگە ەنگىزۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى دە بەلگىلى. بۇل نار تاۋەكەلمەن بىتەتىن شارۋا ەمەس. قوعام ءۇشىن وتە وزەكتى ماسەلەنى ءتۇسىنۋ، ونىڭ قايتارىمدىلىعىنا كوز جەتكىزۋ كەرەك. جوعارى ورىنداردان قولداۋ-كومەك تە قاجەت. بۇل جەردە وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى، پروفەسسور قايرات سابىر مەن مارات وسپانوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، پروفەسسور ەربول بەكمۇحامبەتوۆ سىندى باسشىلاردىڭ ۇلكەن ازاماتتىق جاساعانىن ايتۋ ءلازىم. ولار انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋدا اناعۇرلىم وڭ ناتيجە بەرەتىن بۇل جوبانىڭ ومىرشەڭدىگىن زەردەلەپ، ءتۇسىندى. ورتالىق وبلىستىق دەپارتامەنت پەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىنىڭ قولداۋىمەن اشىلدى. وسىنداي بىرەگەي ورتالىقتىڭ قۇرىلۋى ناۋقاستاردىڭ اۋرۋحانالاردى ارالاپ جۇرمەي، بىردەن جاقسى جابدىقتالعان، تاجىريبەلى ماماندار ىستەيتىن جوعارعى دارەجەدەگى ەمدەۋ ورنىنا كەلىپ تۇسۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزدى. ال بۇل جاعداي جۇكتى جانە جاڭا بوسانعان ايەلدەرگە دياگنوز قويۋ، ەمدەۋدە ۋاقىت الماي بىردەن كەسىمدى شەشىم قابىلداۋعا قول جەتكىزدى، مۇنىڭ ءوزى انا مەن بالانى امان ساقتاۋ ناتيجەلەرىن جاقسارتۋعا العىشارت جاسادى. ورتالىق اشىلعاننان بەرگى ءتورت جىل ىشىندە ءبىزدىڭ وبلىس بويىنشا جۇكتى ايەلدەردى جەدەل حيرۋرگيالىق اۋرۋلاردان وپەراسيا ارقىلى بوساندىرعاندا ولاردىڭ اراسىندا كەزدەسەتىن حيرۋرگيالىق اسقىنۋلار سالدارىنان بولاتىن انا مەن بالا ءولىمى بولعان جوق. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدى 2010 جىلى – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، 2011 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسى وزدەرىندە قولدانىپ، وسىنداي ورتالىقتار اشتى. ءبىز ەنگىزگەن جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 2011 جىلى بۇل تاجىريبەنى بۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىندە كەڭىنەن قولدانۋدى ۇسىندى. قازىرگى ماقسات – وسىنى جۇزەگە اسىرۋ.
ەلىمىزدە انا مەن بالا ءولىمىن 2020 جىلعا قاراي 2 ەسەگە دەيىن كەمىتۋ كوزدەلىپ وتىرعان قازىرگى تاڭدا بۇعان ءاتۇستى قاراۋعا استە دە بولمايدى. مىنە، ەلباسىنىڭ بۇل تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىنداۋدا وسىنداي ورتالىقتاردى استانا، الماتى قالالارىندا، وبلىس ورتالىقتارىندا اشساق قانا كوزدەگەن مەجەدەن كورىنەمىز. انا مەن بالا ءومىرىن ساقتاۋدىڭ بىردەن-بىر جولى – جۇكتى جانە بوسانعان ايەلدەرگە جەدەل حيرۋرگيالىق جاردەمدى ارنايى مامانداندىرىلعان ورتالىقتاردا كورسەتۋ بولماق. بۇل تۇجىرىمدى ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز، ءبىزدىڭ قاتىسۋمىزبەن ۇيىمداستىرىلعان وڭتۇستىك قازاقستان، ماڭعىستاۋ وبلىستارىنداعى وسىنداي ورتالىقتاردىڭ جۇمىسى دالەلدەيدى. جان-جاقتى زەرتتەلىپ، دالەلدەنگەن عىلىمي تاجىريبەلىك جوبا دايىن. ەندى، جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن انا مەن بالا ومىرىنە جانى اشيتىن ازاماتتار عانا كەرەك، ءبىزدىڭ بۇل ىسكە.
– كەيدە دارىگەرلەر تاراپىنان دا قاتەلىكتەر كەتىپ، وپىق جەگىزەتىن جايتتار كەزدەسەتىنىن ومىردە كورىپ ءجۇرمىز. انا مەن بالا ءولىمىنىڭ قازىرگى جاعدايىن تولىقتاي تابيعي پروسەسس دەۋگە كەلمەيتىن شىعار؟
– «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى»، دەيدى حالىق ماقالى. ءيا، بۇگىنگى تاڭدا بارلىق دارىگەر مامانداردىڭ جۇمىسى تالاپقا ساي، جۇكتى جانە بوسانعان ايەلدەرگە مەديسينالىق كومەك كورسەتۋ جۇمىسى ويداعىداي دەپ ۇزىلدى-كەسىلدى ايتۋعا دا بولماس. ءبىراق بۇل ورايدا، دارىگەرلەر كىناسىنەن بولاتىن باقىتسىزدىقتار ىلۋدە ءبىر، سيرەك كەزدەسەدى ءارى مۇنداي كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. سولاردىڭ ءبىرى – جۇكتىلىك كەزىندە جانە بوسانعاننان كەيىنگى كەزەڭدە بولاتىن جەدەل حيرۋرگيالىق اۋرۋلار، ياعني ايەل وزدىگىنەن بوسانا الماي، وپەراسيا ارقىلى بوسانعاننان كەيىنگى ءارتۇرلى قابىنۋ، ءىرىڭدى اسقىنۋلار. شەتەلدىك مالىمەتتەر بويىنشا، وسىنداي حيرۋرگيالىق اۋرۋلاردىڭ اسقىنۋلارى، ايەلدى بوساندىرۋ ءۇشىن جاسالعان وپەراسيادان كەيىنگى پەريتونيتتەر انا ءولىمىنىڭ 30-40 پايىزىنا سەبەپ بولاتىن كورىنەدى. وسى جايتتاردى ەسكەرىپ، 2004-2005 جىلداردان باستاپ ءبىز انا مەن بالا ءولىمىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىمەن تىكەلەي اينالىسىپ كەلەمىز. كوپ ىزدەنىستەر، انا ءولىمى سەبەپتەرىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. قورىتىندىسىندا، انا مەن بالا ولىمىنە تەك اكۋشەر-گينەكولوگ دارىگەرلەر ەمەس، مەديسينانىڭ ءارتۇرلى سالالارىنىڭ ماماندارى دا جاۋاپتى دەگەن تۇجىرىم جاسالدى. مىسالى، بىزدەر، حيرۋرگتەر وسى جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىمىزعا الىپ، ءتيىستى شارالاردى دەر كەزىندە قولعا الار بولساق، بۇل قايعىلى وقيعالاردىڭ، اناۋ-مىناۋ ەمەس، ۇشتەن ءبىرىن جويۋعا مۇمكىندىگىمىز بار ەكەن.
بۇل ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە كوزىمىزدىڭ جەتكەنى – ەلىمىزدە قولدانىلىپ كەلە جاتقان زاڭداستىرىلعان رەسمي جۇيە ويداعىداي بولماي شىقتى. بۇل جۇيەدە جۇكتىلىك نە بوسانۋ كەزىندە ايەل اعزاسىندا بولاتىن كۇردەلى وزگەرىستەر ەسكەرىلمەي، ولارعا بارلىق باسقا حالىقپەن بىردەي تەكسەرۋ-ەمدەۋ ادىستەرى پايدالانىلادى. ولارعا جاڭاشا كوزقاراس، جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ، جاڭاشا ەمدەۋ ادىستەرى قاجەت.
– مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
– ەمدەۋدىڭ ناتيجە بەرمەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى، جۇكتى ايەلدەردىڭ حيرۋرگيالىق ستاسيونارعا كەشىگىپ ءتۇسۋى دەر ەدىم. رەسەيدىڭ بەدەلدى حيرۋرگتەرىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، اۋىرعاننان باستاپ جۇكتى ايەل حيرۋرگتەردىڭ الدىنا 24-48 ساعات كەش كەلەدى ەكەن. ويلاڭىز، بۇل وسىنشاما ۋاقىتتا اۋرۋ اسقىنىپ كەتىپ، ەمدەۋدىڭ ناتيجە بەرمەۋى بەك مۇمكىن عوي. بىرىنشىدەن، قازىرگى رەسمي جۇيە بويىنشا جۇكتى ايەلدەردىڭ ءىشى اۋىرسا، قۇسۋىن قويماسا، وسى سياقتى نەدەن ەكەنىن انىقتاۋ قيىن بەلگىلەر پايدا بولسا، ولاردى تەكسەرۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى ايەلدەر ەمحاناسىنا، پەرزەنتحانالارعا جاتقىزادى. اۋرۋدىڭ جۇكتىلىككە بايلانىستى ەمەس ەكەنىن انىقتاعاننان كەيىن بارىپ، حيرۋرگتەرگە كورسەتەدى. ارينە، بۇل تەكسەرۋلەر، كەڭەس بەرۋشى حيرۋرگتى ارنايى شاقىرتۋ، ودان كەيىن حيرۋرگيالىق بولىمشەگە اۋىستىرۋ كوپ ۋاقىت الادى. كەرەكتى وپەراسيالار كەش، اۋرۋ ابدەن اسقىنعان كەزدە جاسالادى. مىسالى، تۇندە اۋىرىپ، تاڭەرتەڭ ساعات 10-دارعا تامان پەرزەنتحاناعا بارىپ تەكسەرىلگەن ايەل حيرۋرگيا بولىمشەسىنە كەشكە قاراي ءتۇسىپ، ودان سوڭ تاعى 2-3 ساعات وتكەندە وپەراسيا ۇستەلىنە اپارىلادى. ەندى تۇسىنگەن بولارسىز، قازىرگى قولدانىلىپ جۇرگەن رەسمي جۇيە قاجەتتى وپەراسيالاردىڭ كەش جاسالۋىنا اكەلىپ سوعادى. وپەراسيانى كەش جاساۋ سالدارىنان، ءىرىڭدى اسقىنۋلار پايدا بولىپ، انانىڭ دا، بالانىڭ دا اعزاسىنا كەرى اسەر ەتەدى. ال جۇكتى ايەل ءومىرى ءۇشىن ءار ساعات قىمبات.
ەكىنشىدەن، قازىرگى رەسمي جۇيە بويىنشا، جۇكتى نە بوسانعان ايەلدەر حيرۋرگيالىق دەرتتەرگە ۇشىراعان كەزدە، وزدەرىنىڭ تۇراتىن مەكەنىنە بايلانىستى اۋداندىق، قالالىق اۋرۋحانالاردا ەمدەلەدى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى، مۇنداي اۋرۋحانالارداعى دارىگەرلەردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيلەرى، قولدانىلاتىن اپپارات، تەكسەرۋ قۇرالدارى بارلىق ۋاقىتتا دۇرىس دياگنوز قويۋعا، ناتيجەلى ەم قولدانىپ، كۇردەلى وپەراسيالار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سوندىقتان، ولار اۋەل باستان كەز كەلگەن اۋرۋحانادا ەمەس، بەلگىلى مامانداندىرىلعان ورتالىقتا ەمدەلۋى كەرەك.
ۇشىنشىدەن، جۇكتى ايەل وپەراسيا جاساپ بوسانعان جاعدايدا، وپەراسيادان كەيىنگى كەزەڭدە ءارتۇرلى ءىرىڭدى اسقىنۋلار، پەريتونيت، سەپسيس سياقتى انا ومىرىنە ءقاۋىپتى جاعدايلار بولادى. ادەتتە، ولار اكۋشەر-گينەكولوگ مامانداردىڭ باقىلاۋىندا بولادى. ال اكۋشەر-گينەكولوگتار مۇنداي حيرۋرگيالىق اسقىنۋلاردىڭ ەمدەۋ ادىستەرىن جەتە بىلمەيدى. مۇنداي اسقىنۋلاردى تەك حيرۋرگتەر عانا ەمدەۋ كەرەك. بۇل قاعيدانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىر ورتالىقتا ەمدەۋىمىز كەرەك.
سونىمەن، جۇكتىلىككە نەمەسە بوسانۋعا بايلانىستى انا مەن بالا ءولىمىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ولارعا جەدەل حيرۋرگيالىق كومەك كورسەتۋ جۇمىسىن، دياگنوز قويۋ، ەمدەۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراپ، تاجىريبەگە جاڭا جۇيە ەنگىزۋ كەرەك. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ، جوعارىدا ايتقانىمداي، ءبىز جۇكتى جانە بوسانعان ايەلدەرگە جەدەل حيرۋرگيالىق جاردەم كورسەتۋ ءۇشىن ارنايى مامانداندىرىلعان وبلىستىق ورتالىق اشتىق. ءبىز ۇسىنعان بۇل جوبا جوعارىدا كورسەتىلگەن كەمشىلىكتەرگە جول بەرمەيدى. ناتيجەسىن قاراڭىز، سوڭعى ءتورت جىلدا وبلىستا حيرۋرگيالىق اۋرۋلاردان انا مەن بالا ءولىمى بولعان جوق.
– ناتيجەلىلىگى قولعا ۇستاتقانداي كورىنىپ تۇرعان جاڭا جوبانىڭ كەڭ قولداۋ تاۋىپ كەتپەي وتىرعانى قالاي؟
– جاڭالىقتىڭ جولى قاشان دا وڭاي ەمەس. قانداي دا جاڭالىققا توسىرقاي قاراۋشىلىق بولادى. ونىڭ ۇستىنە ادام ومىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى دەنساۋلىق سالاسىنا جاڭالىق ەنگىزۋ وتە كۇردەلى. كەيبىر مەديسينالىق مەكەمەلەر باسشىلارى جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشادى، الدە، قايتەدى دەگەندەي «ءالىپتىڭ ارتىن باعۋدان» اسا المايدى. سونداي-اق، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ونداعان جىلدار قالىپتاسىپ قالعان ەسكى جۇيەدەن شىعۋعا قاۋقارسىزدىق تانىتادى. الايدا، ءبىز قولعا العان جاڭا جۇيە انا مەن بالا ءولىمىن ازايتاتىن بىرەگەي جوبا ەكەنىن دالەلدەپ ۇلگەردى. بۇعان جوعارى جاقتاعىلار تۇسىنىستىكپەن قاراپ، قولداۋ كورسەتۋلەرى قاجەت. بۇدان ۇتپاساق، ۇتىلماسىمىز انىق. مۇنى تاجىريبەلى عالىم رەتىندە، مامان دارىگەر رەتىندە دە ايتا الامىن، وعان دالەلىم دە جەتكىلىكتى. بىلاي قاراعاندا، ءقازىردىڭ وزىندە وسىنداي ورتالىق ءۇش وبلىستا جۇمىس جاساپ، تيىمدىلىگىن كورسەتتى. باسقا وڭىرلەردە دە بۇعان وڭ كوزقاراس بولادى دەپ ويلايمىن.
دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان
