قازاق كسر-ى پروكۋراتۋراسىنىڭ «قۇرمەت كىتابىنا» اتى جازىلعان جۇماق سەيىتوۆتىڭ ەسىمىن مەن ءبىرىنشى مارتە 2009 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى پروكۋراتۋراسىنىڭ تاريحى مەن ءجۇرىپ وتكەن جولدارى تۋرالى جازىلعان «پايىم مەن پاراساتتىلىق مىنبەسى» دەپ اتالاتىن كىتاپتى شىعارۋ بارىسىندا كەزدەستىرگەن ەدىم.

وندا مەنىڭ قولىما 1947 جىلى تۇسىرىلگەن كونە سۋرەت ءتۇستى. شەتى سارعايا باستاعان سول سۋرەتتە 36 ادامنىڭ بەينەسى بار بولاتىن. سۋرەتتىڭ جوعارعى جاعىنا «ۋچاستنيكي 25-تي لەتنەگو يۋبيلەيا ورگانوۆ پروكۋراتۋرى سويۋزا سسر. گ.چيمكەنت. 28.V.1947 گ.». ال تومەنگى وڭ جاق بۇرىشىنا: «گوسفوتو. گ. چيمكەنت. تەل: 4-56» دەپ جازىلعان ەكەن.

وسى 62 جىلدىق تاريحى بار كونە سۋرەتتى ول كەزدە كوزى ءتىرى، پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ارداگەرى، قادىرمەندى قارتىمىز دوسماحانبەت تولەگەنوۆ اعاعا كورسەتىپ، مۇندا كىمدەردىڭ بەينەلەنگەنىن ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىم. سوندا دوسماحانبەت اعا وسىناۋ جان­سىز بەينەلەرگە ۇزاق-ۇزاق قاراپ الىپ:

– ە-ە، ءقازىر بۇلاردىڭ ءبىرىنىڭ دە كوزى جوق قوي. ال، ەگەر بىرەۋ-مىرەۋى ءتىرى بولسا، وعان قۇداي قۋات بەرسىن»،– دەپ الىپ، سول 36 ادامنىڭ 11ء-ىن تانىپ، ولاردىڭ قايدا، كىم بولىپ قىزمەت ىستەگەنىن ايتىپ بەرگەن ەدى.

سول سۋرەتتىڭ ەكىنشى قاتارىنداعى وڭ جاقتان ءبىرىنشى بولىپ تۇرعان ادامدى دوسماحانبەت اعا:

– مىناۋ جۇماق سەيىتوۆ دەگەن كىسى. بۇل سۋرەت 1947 جىلى تۇسىرىلسە، جۇمەكەڭ ول كەزدە، شاماسى، تۇركىستاندا پروكۋرور بولسا كەرەك. سوعىس ۋاعىندا ول ارىس اۋدانىنىڭ پروكۋرورى بولىپ، توعىز جولدىڭ تورابى سانالاتىن وسى ايماقتاعى زاڭدىلىقتى قاتتى ساقتاعان ادام. ال، 50ء-شى جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى، كەيىننەن بىرەر جىلداي الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋرورى بولىپ تا قىزمەت اتقارعان وتە سابىرلى كىسى ەدى، – دەپ ءسوزىن ساباقتاعان دوس-اعامىز. سودان كەيىن ويلانا وتىرىپ: – بىربەتكەي ەدى دەمەيمىن. ءبىز كەيدە ادامدى ماقتاۋ ءۇشىن «بىربەتكەي، ايتقانىن ورىنداتاتىن» دەپ ءبوسىپ جىبەرەمىز. بۇل دۇرىس ەمەس. «بىربەتكەيلىك» دەگەن «بوتەننىڭ پىكىرىمەن ساناسپايدى» دەۋشىلىككە جاقىن. ال جۇمەكەڭ بولسا جان-جاعىنا قامقور ەدى، اينالاسىن ءوزىنىڭ ۇقىپتى جۇرىسىمەن، تازا بولمىسىمەن ءتانتى ەتەتىن. باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي، بۇيرىقتى دا ونى ورىنداۋشىنىڭ نامىسىنا تيمەي بەرۋ كەرەك. جۇمەكەڭدە وسى قاسيەتتەر باسىم بولاتىن»،– دەپ كونەكوز قاريا ءوزىنىڭ الدىڭعى تولقىن اعالارى تۋرالى اعىنان جارىلعانى بار-دى.

مەن جۇماق سەيىتوۆ اعامىز تۋرالى ەڭ العاشقى دەرەكتەردى دە، ەڭ العاشقى پىكىردى دە دوسماحانبەت تولەگەنوۆ اعادان سول جولى ەستىپ، جادىما ساقتاعان بولاتىنمىن.

ەكىنشى ءبىر جاقسى جاڭالىق، ءارى يگىلىكتى ءىستىڭ باستاماسى جۋىردا عانا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پروكۋراتۋراسىندا قولعا الىندى. بۇلاي دەۋگە دە نەگىز بار. سەبەبى، وبلىس پروكۋراتۋراسىنىڭ مۇراعاتتار قورىن بيىلعى جىلى 100 جاسقا تولعالى وتىرعان جۇماق سەيىتوۆتىڭ ءومىرباياندىق دەرەكتەرىمەن تولىقتىرۋ ءۇشىن وبلىس پروكۋرورى يبراھيم يمانوۆ ارنايى تاپسىرما بەردى. سوعان وراي جۇماق سەيىتوۆ قىزمەت ىستەگەن تۇركىستان جانە ارىس اۋداندىق پروكۋراتۋرالارىنان ارداگەر اعانىڭ ونەگەلى ىستەرىن اڭگىمەلەيتىن جازبالاردى جيناقتاۋ شارالارى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ىسكە جۇماق سەيىتوۆ اعانىڭ قىزى باقىتتى سەيىتوۆا حانىم دا ءوزىنىڭ قولعابىسىن تيگىزىپ ءجۇر. ول كىسىنىڭ قولىنان الىنعان دەرەكتەر، سيرەك سۋرەتتەر پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ارداگەرى جۇماق سەيىتوۆ تۋرالى مول ماعلۇماتتار بەرەدى.

 جۇماق سەيىتوۆتىڭ ءومىر جولى وڭاي بولماعان.

«مەن جۇماق سەيىتوۆ 1914 جىلى تۇركىستان قالاسىندا جۇمىسشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم. تۋىلعانىما 6 اي بولعاندا اكەم ساسىقبايەۆ جولداس دۇنيەدەن ءوتىپتى دە، انام بايتەمبايەۆا ايىم سەيىت بايتەمبايەۆقا تۇرمىسقا شىعىپتى. 8 جاسىمدا مەنى تۇركىستانداعى بالالار ۇيىنە تابىستاپتى»،– دەپ جازادى جۇماق سەيىتوۆ ءوزىنىڭ ومىردەرەكتەرىندە. (ج.سەيىتوۆتىڭ ءوز قولىمەن جازىپ قالدىرعان ءومىربايانى. 1965 جىل، 25 اقپان. ارىس قالاسى. س.ز.).

 سودان باستاپ ءومىر تولقىنى بۇل جاس بالانى ءار قيىرعا لاقتىرىپ، قاقپاقىل ەتۋىن جالعاستىرا بەردى. ءبىراق ول اش بولسا دا ارىمادى. قايتا شيرىعىپ، قىتىمىر ۋاقىتتىڭ جالىنا جارماسىپ، قايراتتانا ءتۇستى. 1926-1930 جىلدارى تۇركىستانداعى قالالىق مەكتەپكە كىرىپ، قارا تانىپ، وڭ-سولىن اجىراتتى. وقۋعا، ءبىلىم الۋعا دەگەن قۇشتارلىق بوزبالا جىگىتتى وسىنداعى فزۋ-دىڭ تابالدىرىعىنان اتتاتىپ، ونى دا بىرەر جىل قاۋزاي بەرگەندە، حالىقتى قىناداي قىرعان اشارشىلىق، اۋزىن ارانداي اشقان جوقشىلىق القىمنان الىپ، وقۋدى امال جوق توقتاتۋىنا تۋرا كەلدى. ءسويتىپ، ول ەندى ەڭبەككە ارالاسىپ، جاۋاپتى جۇمىستارعا جەگىلىپ جۇرە بەرگەن.

 1936 جىلعا دەيىن جۇماق سەيىتوۆ بىردە ەسەپشى، بىردە جيناقتاۋشى كاسسانىڭ باقىلاۋشىسى، كەلە-كەلە وسى مەكەمەنىڭ باسشىسى بولا ءجۇرىپ، جۇمىستىڭ كوزىن تابا بىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ال 1936 جىلى شىمكەنت قالالىق پروكۋراتۋراسىنا قىزمەتكە قابىلدانادى دا، وسى سالادا 30 جىلعا جۋىق تابان اۋدارماي قاجىرلى ەڭبەك ەتەدى.

جالىندى جاستىڭ بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇتكەن پروكۋراتۋرا باسشىلىعى ونى 1938 جىلى قازاق كسر-ى ادىلەت حالىق كوميسسارياتىنىڭ الماتى قالاسىنداعى سوت-پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىن قايتا دايارلايتىن التى ايلىق كۋرسىنا جىبەرۋگە شەشىم قابىلدايدى. سەبەبى ارنايى ءبىلىمى بولماسا دا جۇماق سەيىت ۇلى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنداعى جۇمىستى تەز ارادا يگەرىپ ۇلگەرگەن ەدى. بۇل بىلىكتى زاڭگەرلەردىڭ نازارىنان تىس قالماعان بولۋى كەرەك.

 ارادا جىلجىپ جىلدار وتەدى. 1950 جىلى جۇماق سەيىتوۆ ءقازمۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانادى. بۇل جۇمەكەڭنىڭ تالاي جىلعى ارمانىنىڭ ورىندالعان ءساتى بولاتىن. ويتكەنى جاستىق شاعى وتپەلى دە، وتكەلدى كەزەڭگە تاپ كەلگەن جۇماق سەيىت ۇلىنىڭ بار ارمان-تىلەگى وسىنداي جوعارى بىلىمگە قول جەتكىزۋ بولعانىن ءبىز ول كىسىنىڭ ءوزى جازىپ قالدىرعان ەستەلىكتەرىنەن جاقسى بىلەمىز.

 بۇدان ءارى زاڭ سالاسىندا بىلىكتى باسشى، بىلگىر مامان رەتىندە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، جۇماق سەيىت ۇلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارىس، تۇركىستان، تۇلكىباس اۋداندارىنىڭ پروكۋرورى، قازاق كسر-ى پروكۋراتۋراسى تەرگەۋ ءبولىمىنىڭ پروكۋرورى بولىپ ابىرويلى جۇمىستار اتقارادى. ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ماسكەۋدەگى پروكۋراتۋرانىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرىن دايارلايتىن كۋرسىن ءتامامداپ الادى. ءسويتىپ، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى قىزمەتىن ۇنەمى وقۋمەن، ىزدەنۋمەن ۇشتاستىرا بىلگەن ابزال جاندى جۇمەكەڭ شاكىرت تاربيەلەۋگە، ۇل-قىز ءوسىرىپ، ولاردىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا دا كوپ كوڭىل بولەدى.

 وسىنداي ۇلكەن جۇرەكتى ادامنىڭ، تاۋ تۇلعالى ازاماتتىڭ بيىك بولمىسىن ونىڭ بىرگە قىزمەتتەس بولعان جولداستارى، بۇگىندەرى توقساننىڭ تورىنە شىعىپ وتىرعان ءمۇسالى جورابايەۆ، ءابجال اسقاروۆ، ايتجان بەكنازاروۆ، تالىم-تاربيەسىن العان شاكىرتى تەمىر بالكەن، بەكەت تۇرعارايەۆ سىندى ارداقتى اعالارىمىز ءاردايىم اۋزىنان تاستاماي ايتىپ وتىرادى. مىسالى، تۇركىستان قالاسىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى»، بىلىكتى زاڭگەر تەمىر بالكەن بىلاي دەيدى: «جيىرما بەس جاسىمدا جۇمەكەڭنىڭ قاراماعىندا ءبىر جىلداي عانا قىزمەت جاساعانمەن ول كىسىنىڭ تاۋسىلماس قازىنا ەكەنىن كەزىندە جەتە تۇسىنبەگەن ەكەنمىن. ۇستازىم تۋرالى كەيبىر اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ول كىسىنىڭ ادامدىق بولمىسىن اشا تۇسكەندەي بولادى. سولاردىڭ بىرىندە جۇمەكەڭنىڭ كىناسىز ادامعا اراشا ءتۇسىپ، ءوز اعايىندارى جيناپ اكەلگەن ءبىر قاپ اقشادان باس تارتقانى، ەسەسىنە جاقىن اعايىنى بولىپ كەلەتىن ادامدى جاۋاپقا تارتىپ، «كىنالى ادام ىستەگەن ءىسىن ءوز موينىمەن كوتەرسىن» دەگەنى، قازاقتىڭ «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەگەن ماقالىن ەسكە تۇسىرەدى. بۇل زاڭ سالاسىندا جۇرگەن ءاربىر ادامعا ۇلكەن ونەگە عوي»، – دەيدى. ال، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى بەكەت تۇرعارايەۆ اعامىز: «زاڭگەر ءۇشىن زاڭدى جەتىك ءبىلۋ از. وعان ەڭ باستى قاجەتتىلىكتىڭ ءبىرى – ادالدىق. وكىنىشكە قاراي، وسى قاسيەت كوپتىڭ ءبارىنىڭ بويىنان تابىلا بەرمەيدى. ونىڭ قاتارىنا ادامي ارىنا قىلاۋ تۇسىرمەي ۇستاي العاندار عانا ىلىگەدى. جۇماق سەيىتوۆ وسى ساناتتان تابىلدى»، – دەگەن.

 سونىمەن بىرگە، بەلگىلى جازۋشى جۇمابەك ەدىلبايەۆتىڭ «جوعالعان كىلت» پوۆەسى مەن «قۇدىق قۇپياسى» جانە «تەرگەۋشى تولعانادى» دەپ اتالاتىن اڭگىمەلەرى جۇماق سەيىتوۆتىڭ قىلمىستى اشۋداعى تاباندىلىعىن، تاپقىرلىعىن سۋرەتتەيتىن كوركەم شىعارمالار رەتىندە وقىرمان ەسىندە جاقسى ساقتالعان.

بۇگىنگى اتا زاڭىمىز بەن ونىڭ جۇيەلەنگەن سالاسى وزدىگىنەن جەتىلە سالعان جوق. ونىڭ باستاۋىندا الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ قاجىرلى ەڭبەگى، تىنىمسىز ىزدەنىسى، تەلەگەي تەڭىز بىلىم-بىلىگى تۇر دەسەك، سولاردىڭ ىشىندە جۇماق سەيىتوۆتىڭ دە ەسىمى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا ايتىلادى. ەگەر كوزى ءتىرى بولسا، ارداقتى زاڭگەر بيىلعى جىلى 100 جاسقا تولار ەدى. مۇنداي يگىلىكتى ءىس-شارانى جۇماق سەيىت ۇلى مەن ول كىسىنىڭ جۇبايى كۇلسارا ءالىقىزىنان تارايتىن ءتورت ۇل، ەكى قىزدىڭ ءۇرىم-بۇتاقتارى، اعايىن جۇرتى، زاڭگەرلەر قاۋىمى كەڭ كولەمدە اتاپ وتەتىن بولادى.

دەرەككوز: تۇركىستان گازەتى