4 قاراشا كۇنى جامبىل وبلىسى قورداي اۋداندىق سوتىندا «قازاقستاندى رەسەي فەدەراسياسىنىڭ ءبىر گۋبەرنياسى دەپ تانىپ، جەرىن رەسەيگە قوسۋ كەرەك» دەپ الەۋمەتتىك جەلىلەردە تۇراقتى تۇردە سەپاراتيستىك پيعىلداعى جازبالار تاراتقان ەرمەك تايشىبەكوۆتىڭ ۇستىنەن قوزعالعان قىلمىستىق ءىس بويىنشا سوت باستالعان بولاتىن. قازاق جەرىن تالان-تاراجعا سالۋدى كوكسەگەن، سۇتتەي ۇيىعان ەل تىنىشتىعىن بۇزۋدى اڭساعان جاۋ الىستان كەلمەدى. ءوز ىشىمىزدەن شىقتى. سول ىشتەن شىققان جاۋدىڭ ارام پيعىلىن ەرتە باستان اڭعارىپ، جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا دابىل قاعا ءجۇرىپ، ۇستىنەن ءىس قوزعاتقان، قىلمىستىق ءىستى سوتقا جەتكىزۋگە باستى سەبەپكەر بولعان جان – قوعام بەلسەندىسى بوتاگوز زارقىن قىزى. قازاقستانداعى رەسەيشىل سەپاراتيزم ناسيحاتشىسى ەرمەك تايشىبەكوۆ سوتىنىڭ بارىسى، جالپى ەلدەگى سەپاراتيستىك پيعىلداعى ۇيىمدار مەن جەكەلەگەن ادامداردىڭ قىزمەتى تۋرالى بوتاگوز زارقىنقىزىمەن بولعان سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
بوتاگوز حانىم، ءسىز ەرمەك تايشىبەكوۆپەن قالاي تانىس بولىپ ءجۇرسىز؟ ونىڭ ءقازىر سوت پروسەسىنە سەبەپ بولعان زاڭعا قايشى قىلىقتارىن قالاي بايقادىڭىز؟
تايشىبەكوۆ كوبىنەسە فەيسبۋك، ۆكونتاكتە الەۋمەتتىك جەلىلەرىندە، «زونا.kz» سياقتى رەسەيدىڭ ساياساتىن قولدايتىن قازاقستاندىق ينتەرنەت-رەسۋرستاردا، رەسەي اقپارات قۇرالدارىندا ساراپشى رەتىندە قازاقياعا دەگەن پىكىرلەرىن ءجيى ايتىپ جۇرەتىن ادام. اۋديتورياسى كوپ تۇلعالاردىڭ پاراقشاسىنا كىرىپ، ءوز ناسيحاتىن جۇرگىزەدى. باسىندا كوپ ادامدار وعان نازار اۋدارعان جوق ەدى. مەن ءوز باسىم ۋكرايناداعى جاعدايدان كەيىن قازاقيا جەرىندە سەپاراتيستىك پيعىلداعىلاردىڭ كوبەيگەنىن بايقادىم دا، تايشىبەكوۆكە نازار اۋداردىم. مەن ءوزىم 2012 جىلى «ۆكونتاكتە» جەلىسىندە «ۆەرنەم سيەۆەرنىي كازاحستان روسسيي»، «سيەۆەرنىي كازاحستان روسسييسكايا زەمليا» دەگەن توپتاردى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە، باس پروكۋراتۋراعا حات جازىپ ءجۇرىپ جاپتىرتقانمىن. سودان كەيىن كىشكەنە دە بولسا ءبىر تاجىريبەم بولدى.
الەۋمەتتىك جەلىلەردە ناسيحات جاساۋ - قازىرگى كۇننىڭ اقپارات سوعىسىنىڭ ءبىر ماڭىزدى بولشەگى ەكەندىگىن ۋكرايناداعى جاعداي تالاي دالەلدەدى. مەن سول كەزدەن باستاپ ونىڭ جازبالارىن وقىپ، ساقتاپ، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جىبەرىپ وتىردىم. وعان قارسى جازعان ارىز-شاعىمىمدى ءۇش جۇزدەي ادام قولداپ، قول قويدى. وكىنىشكە وراي، ءبىزدىڭ قوعامدا تايشىبەكوۆتى قولدايتىندار دا كوپتەپ تابىلدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ونىڭ جۇكتەگەن ۆيدەولارىن جارتى ميلليوننان استام ادام كورىپ، ونى جاقتاپ الۋان ءتۇرلى پىكىرلەر جازعان. ونىڭ ىشىندە، ارينە قازاقيادا تۇرىپ جاتقان ، قازاقستاندى مەملەكەت دەپ سانامايتىن، زاڭىن سىيلامايتىن، ۇكىمەتتىڭ قىزمەتىنە قاناعاتتانبايتىن ادامدار جانە رەسەيدە، يزرايلدە، ۋكراينادا جانە ت.ب. مەملەكەتتەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورىستار بار.. جازبالارىندا، ۆيدەولارىندا تايشىبەكوۆ: «قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورىستاردىڭ قۇقىعى شەكتەلەدى. زاڭدى تۇردە بولماسا دا، ءىس جۇزىندە بار. بىرىنشىدەن، مۇنداعى ورىستار ءتىل جاعىنان قىسىم كورۋدە. قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىل تەك ورىس ءتىلى بولۋى كەرەك. سەبەبى، مۇندا وزگە ۇلتتاردىڭ سانى كوپ. سوندىقتان سولاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ كەرەك»، – دەيدى. مەن ونىڭ پاراقشاسىنداعى وسى ۆيدەولاردى كورگەننەن سوڭ، ونىڭ وزىنە جەكە جازىپ، باسقا مەملەكەتتەردى مىسالعا كەلتىرىپ، تۇسىندىرۋگە تىرىستىم. وسىنداي تايشىبەكوۆتاردىڭ قازاقيا جەرىندە پايدا بولۋى دا جاي ەمەس دەپ ويلايمىن. بەلگىلى سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن، رەسەي دۋماسىنىڭ ۆيسە-سپيكەرى، ۆ. جيرينوۆسكيي بىرنەشە رەت قازاقستان ۋكراينادان كەيىن رەسەي فەدەراسياسىنىڭ وڭتۇستىك-سىبىر وكرۋگى بولادى دەپ اقپارات قۇرالدارىندا ايتىپ ءجۇردى. ەكىنشىدەن، شىنى كەرەك، قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ تولىق قالىپتاسپاۋ دەپ سانايمىن. كورشى وزبەكستاندا «ورىس بولعىڭ كەلسە، ەڭ ءبىرىنشى قازاق بول» دەپ بەكەر ايتىپ جۇرگەن جوق. ماسەلەنى تەك بيلىكتىڭ ساياساتىنا سىلتەۋگە بولمايدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسى جوعارى بولسا، ايتىلعان ماڭگۇرتتەر، وسىلاي باس كوتەرمەۋشى ەدى. جاڭاعى تايشىبەكوۆتىڭ مەكەن جايى ناعىز قازاقي جامبىل وبلىسى قورداي ەلدى مەكەنى. ونىڭ بەلسەندى ارىپتەستەرى ەرلان ەسەنالييەۆ دەگەن قوردايدىڭ جىگىتى، ءامىر قاسەنوۆ تالدىقورعاننىڭ تۇرعىنى، قايرات بايگەرەيەۆ دەگەن ورىس شىركەۋدىڭ پوپى، الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانداعى ءۇش قوڭىر اۋىلىندا تۇرادى. نامىستى بولىپ، قازاقشا سويلەپ، بالالارىمىزدى قازاق مەكتەپتەرگە بەرسەك، قازاق تەلەديدارىن، راديوسىن بالا-شاعامىزبەن بىرگە تىڭداپ رۋحىمىزدى كوتەرسەك، بىرلىك، ىنتىماقتا بولساق، مۇندايعا جول بەلمە ەدىك.
سول، بۇرىنعى كسرو رەسپۋبليكالارىندا، جەرگىلىگتى ۇلت وكىلدەرى ءوز ءتىلىن، ءدىنىڭ قۇرمەتتەۋدە. باسقا ۇلت وكىلدەرى ول ەلدەردە: «ءبىزدىڭ ءتىل – رەسمي ءتىل بولۋى كەرەك» دەپ ەشقاشان ماسەلە كوتەرمەيدى. ال، قازاقيا جەرىندە كرەمل ءبىزدىڭ ماڭگۇرتتەردى پايدالانىپ، حالىقارالىق قۇقىقتى، مورالدىق نورمالاردى اياققا تاپتاپ، ۋكرايناداعى سەنارييدى قازاقيا جەرىندە قايتالاۋعا كۇش سالۋدا. تايشىبەكوۆتەر سونداي ارام پيعىلدىڭ قۇرالى عانا.
سانالى ادامنىڭ اقىلىنا قونىمسىز دۇنيەلەردى كوكىپ جۇرگەن ونىڭ كوزدەگەن ماقساتى قانداي سوندا ؟ نە ويلاعانى بار ەكەن؟
ەرمەك تايشىبەكوۆ ءوزىن ورىس جاقتاۋشىسىمىن دەپ سانايتىن ادام. ونىڭ كوزدەگەن ماقساتى – قازاقستاندى رەسەيگە قوسۋ، قازاقستاندى رەسەيدىڭ گۋبەرنياسىنا اينالدىرۋ. ول عالامتور پاراقشالارىندا جۇكتەگەن ۆيدەولارىندا «ورىس بولماسا، قازاق كۇنىن كورە المايدى»، «ورىس ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل بولۋى ءتيىس»، «قازاقتاردا مەملەكەت بولماعان، ولار كوشپەلى حالىق. جالپى، «قازاق» دەگەن حالىق جوق. ول بار بولعانى بىرنەشە رۋدان قۇرالعان توپ. قازاقتاردىڭ قازىرگى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تەرريتورياسى ورىستىڭ جەرى. ەگەر ادىلەتتىلىككە جۇگىنەتىن بولساق، بۇل جەردى رەسەيدىڭ وزىنە قايتادان بەرۋى كەرەك. قازاقستان وزدىگىمەن جەكە مەملەكەت بولا المايدى» دەپ ەكى جارىم جىل بويى الەۋمەتتىك جەلىلەردە، ، «زونا.كz» ينتەرنەت پورتالىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا، وسى بىر-ەكى جىل ىشىندە قۇزىرلى ورگانداردان ادامدار كەلىپ، اڭگىمە قۇرعان. ياعني، ول الدىن-الا ىستەپ جۇرگەنىنىڭ زاڭعا قايشى ەكەنى تۋرالى ەسكەرتىلگەن. مەنىڭ ءىشىم اشيتىنى «رەسپۋبليكا» پورتالى تايشىبەكوۆ سياقتىلاردى ۇلتقا شىنايى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن سەرىكجان مامبەتالين، ەرمەك نارىمبايەۆ، ارون اتابەك، ۆلاديمير كوزلوۆپەن سالىستىرىپ، «رەجيمنىڭ قۇرباندارى» قاتارىنا قوسىپ وتىر.. سىچيەۆ دەگەن تاعى ءبىر ازامات شقو-دا سوتقا تارتىلىپ جاتىر. ويتكەنى، ول «ۆكونتاكتە» الەۋمەتتىك جەلىسىندە «قازاقستاننىڭ رەسەيدىڭ قۇرامىنا كىرۋىن كىم قولدايدى؟» دەپ داۋىس جيناعان. مۇنى ءبىزدىڭ «ءادىل ءسوز» دەگەن قوعامدىق ۇيىم جاقتاپ وتىر.دەموكراتيا دەسەك دە، زاڭدى بۇزۋعا ەشكىمنىڭ دە قۇقى جوق، دەپ ويلايمىن. سودان كەيىن، وسى ە. تايشىبەكوۆ سياقتىلار ەلىمىزدە ءتاتۋ-تاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ اراسىنا جىك سالادى، قازاق پەن ورىس حالقىن بىر-بىرىنە قارسى قويۋى مۇمكىن. مۇنداي ارانداتۋشىلىقتارعا ءبىز جول بەرمەۋىمىز كەرەك!
جاز ايلارىندا سول ە. تايشىبەكوۆتى جىندىحاناعا جاۋىپ تاستاپتى دەگەن دە اڭگىمە شىعىپ ەدى...
ءيا، ە. تايشىبەكوۆ ۇستالىپ، جاۋاپ الۋ كەزىندە مەنىمەن بەتتەستىرۋ بولعان ەدى. . ءسويتىپ، الماتىداعى «جىندىحانادا» ءبىر اي تەكسەرۋدەن ءوتتى. ساراپتامانىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ دەنى ساۋ بولىپ شىقتى. ءبىراق، سول كەزدە رەسەيشىل جۋرناليست اندرەي ششەرباكوۆ ناقتى ايتار بولسام، «رەگنۋم»، «كومسومولسكايا پراۆدا» باسىلىمدارىندا: «ەرمەك تايچيبەكوۆتى ەركىنەن تىس «جىندىحاناعا تىعىپ، ءتۇرلى دارىلەر بەرىپ، بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا بولعان جازالاۋ پسيحوتەراپيانىپايدالانىپ جاتىر»، – دەپ شۋ كوتەردى.
جالپى كەز-كەلگەن ادام تۇتاستاي ءبىر مەملەكەتتىڭ كونستيتۋسيالىق قۇرىلىمىنا، اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قاراپتان-قاراپ قارسى شىقپايدى. نە ول ادام، جوعارىدا ايتىلعانداي، پسيحيكالىق تۇرعىدا ناۋقاس بولۋى كەرەك، نە ارتىندا كۇشتى «توقپاقتارى» بولۋى قاجەت. مىنا تايشىبەكوۆتىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركىپ جۇرگەن سونداي دەمەۋشىلەرى بار شىعار، بالكىم؟
جوققا شىعارۋعا بولمايدى. قازاقستاندا ونى قولدايتىن «مير بەز ناسيزما» دەگەن ۇيىم بار. ۇيىم ۋكراينادا بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى، بريۋسسەلدە كەڭسەسى بار دەگەن مالىمەتتەردى ەستيمىز. . جانە ونىڭ وكىلدەرى–ۋكراينانىڭ ءبولىنۋىن اڭسايتىن سەپاراتيستىك پيعىلداعىلار. ونى ولار «نوۆوروسسيا» دەپ اتاپ ءجۇر. مەن دە كييەۆتە بولدىم. مەن دە كييەۆتە بولدىم. ەشقانداي ورىس ۇلتتىنىڭ وكىلدەرىن قىسىم جاساۋ نەمەسە قۇقىلارىن شەكتەۋدى كورگەن جوقپىن. ال، ءقازىر «مير بەز ناسيزما» ۇيىمىنىڭ فيليالى قازاقستاندا دا اشىلدى. ونىڭ جەتەكشىسى اندرەي ششەرباكوۆ دەگەن جوعارى ايتىلىپ كەتكەن قازاقستاندىق جۋرناليست ول تۋرالى كەزىندە «ادام بول» جۋرنالىنا دا جازعان، «زونا.كz» سايتىندا سول ۇيىمدى باسقاراتىنىن مويىنداعان. ايتايىن دەگەنىم، ءبىزدىڭ بار جازىعىمىز – جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن، ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن، ءوز انا ءتىلىمىزدىڭ شىن مانىندە مەملەكەتتىك ءتىل بولۋىن، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ كوبەيۋىن ويلاعانىمىز با؟! ءبىز ەشقاشان دياسپورا وكىلدەرىنىڭ قۇقىقتارىن جوققا شىعارمايمىز، تەك قازاقيا ەلىنىڭ ادال ازاماتى، ارام ويى جوق ءبىر بولشەگى بولسىن دەيمىز. ءبىز ارنايى ءبىر قوزعالىستا نەمەسە پارتيادا جوقپىز. ءبىراق ۋاقىت وتە كەلە، ول بولادى دەپ ويلايمىن. قازىرگى ۋكراينانىڭ جاعدايىنان كەيىن قازاقستان ۇكىمەتى، حالقى، قۇزىرلى ورگاندارى بۇدان ساباق الۋى كەرەك. سول تۇرعىدان قاراعاندا جامبىل وبلىسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ باسشىلارى، قىزمەتكەرلەرى مەنىڭ ءوتىنىشىمدى قابىلداپ، سەگىز اي بويى تەرگەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، بەس تومدىق ماتەريال جيناپ، ءىستى سوتقا جەتكىزگەنىنە العىسىمدى بىلدىرەمىن. بۇل - ءبىزدىڭ ەلدىگىمىز، اۋىزبىرشىلىگىمىز، ەگەمەندىككە دەگەن قۇرمەتىمىز سىنعا تۇسەتىن ءسات.
بوتاگوز حانىم، كۇنى كەشە باستالعان ە. تايشىبەكوۆتىڭ سوتىنا قايتا ورالساق. جالپى، سوت بارىسى قالاي وتۋدە؟ سۋديا سولقىلداقتىق تانىتىپ، ە. تايشىبەكوۆ جازادان قۇتىلىپ كەتەدى دەپ ويلامايسىز با؟
جاقىندا سوتتىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى ءوتتى. وكىنىشكە وراي، ايىپتالۋشىنىڭ ادۆوكاتى: «تايشىبەكوۆ بەس تومدىق سوتتىڭ ماتەريالدارىمەن تانىسقان جوق. تانىسۋعا ۋاقىت بەرىڭىز»، – دەدى. ال، نەگىزىندە ول ىسپەن تانىسقان، قۇزىرلى ورگاندار قوعامدا وسىنداي رەزونانس تۋدىرعان ىستە قاتەلىك جاسامايدى دەپ ويلايمىن. ءبىراق، نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، سوت وتىرىستى كەيىنگە قالدىردى. ادۆوكاتى: «ءالى سوتتىڭ ناتيجەسى شىققان جوق. سوندىقتان، ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىندا ەمەس، ازىرگە ءۇيقاماقتا وتىرسا بولا ما؟» دەپ ءوتىنىش جاساعان ەدى، وعان سوت قۇرامىمەن ءبىر ساعاتتاي اقىلداسىپ، «بولمايدى» دەگەن شەشىم شىعاردى. تايشىبەكوۆ ەكى ايدان بەرى تۇرمەدە وتىر. جوعارىدا ايتقانداي ونىڭ قازاقيادا، رەسەيدە قولداۋشىلارى وتە كوپ. ءقازىر ولار: «قازاقستاندىق ورىستاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋشى ادامدى قورلاپ جاتىر»، – دەپ اقپارات قۇرالدارىندا ءارتۇرلى ماقالالار جازىپ، شۋ كوتەرىپ، شىرىلداپ ءجۇر. ءتىپتى رەسەي پرەزيدەنتى ۆ. پۋتينگە، قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆقا قول جيناپ حات جازعاندارىن، الماتىدىعى رەسەي كونسۋلىمەن دە كەزدەسكەندەرىن بىلەمىن.سوندىقتان ءوزىنىڭ ەلىنە، جەرىنە جانى اشيتىن ءاربىر قازاق ازاماتى ءدال وسى سىن ساعاتتاردا اۋىزبىرشىلىك تانىتىپ، بىرىگۋى كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىلەردە، اقپارات قۇرالدارىندا بولسىن ءبىر ادامداي ءوز وي-پىكىرلەرىن جازىپ، تاراتۋ كەرەك. ە. تايشىبەكوۆتىڭ سوتىنىڭ ناتيجەسى – ەلىمىزدەگى سەپاراتيزمگە بەرىلگەن باعا بولادى. ەگەر، ە. تايشىبەكوۆ كىنالى دەپ تانىلىپ، تۇرمەگە جابىلسا، ءتۇرلى سەپاراتيستىك يدەيالاردى ناسيحاتتاۋشىلارعا، ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىنا قارسى ارەكەت جاساپ جۇرگەندەرگە اۋىر سوققى جاسالادى. ال، اقتالىپ شىقسا، قازاقيانىڭ ەگەمەندىگىنە قارسى توپتار بۇرىنعىسىنان دا قاتتى تايراڭدايدى دەي بەرىڭىز.
ەڭ باستىسى، ءبىزدىڭ قۇزىرلى ورگاندار ە.تايشىبەكوۆتىڭ جالعىز ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ونى جاقتاۋشىلاردىڭ پىكىرىن وقىساڭىز، شوشيسىز. وندا: «ءسىز قۇقىعى تاپتالعان ورىس حالقى ءۇشىن كۇرەسۋدەسىز!» دەگەن ۇراندار جازىلعان. سوندىقتان، بۇل – ۇلكەن قوعامدىق رەزونانس تۋدىراتىن ءىس. قوعام دا جاي ءبىر راقات قالماي، ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن، اۋقىمدىلىعىن كوتەرە بەرۋى كەرەك. كەيبىرەۋلەر: «تايشىبەكوۆكە راقمەت ايتۋ كەرەك. ول ۇيىقتاپ جاتقان قازاقتىڭ ساناسىن وياتىپ جاتىر» دەپ تە ءجۇر. بىزگە ول سياقتى ۇلتارازدىقتى تۋدىراتىن ادامدار كەرەك ەمەس. ەندى ول زاڭدى تۇردە جازاسىن الۋ كەرەك. ەلدىڭ ساناسىن وياتاتىن، رۋحىن كوتەرەتىن جول ول ەمەس.
تايشىبەكوۆتىڭ قاماۋعا الىنۋىنا ونىڭ جاقتاۋشىلارى قالاي جاۋاپ قاتۋدا؟
ونىڭ جاقتاستارى ا.احمەتوۆا، ا. شەرباكوۆ، ت.ب. ۆ.پۋتينگە، ن.نازاربايەۆقا جانە رەسەيدىڭ ەلشىلىگىنە حات جازۋدى ۇيىمداستىرعان. ءبىراق، وسىنى بىلە تۇرا بيلىك باسىنداعىلاردىڭ نەگە ءۇنسىز وتىرعانىنا تاڭ قالامىن. ششەرباكوۆتىڭ دا، احمەتوۆانىڭ دا اتىنان ارىزدانىپ، ۇقك-گە تاعى حات جازدىم.. جاقىندا رەسەيدىڭ شەتەلدەگى وتانداستارى ماسكەۋدە جينالعان. سوندا رف سىرتقى ىستەر ءمينيسترى س. لاۆروۆ: «ءبىز ءاردايىم وزگە مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورىستاردىڭ قۇقىعىن قورعايمىز»،– دەدى. بۇل – حالىقارالىق زاڭعا قايشى. ويتكەنى، ولار ورىس بولسا دا، وزگە مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى. ماسەلەن، رەسەي ۋكراينانىڭ قىرىمىن تارتىپ الدى. كەزىندە ۋكراينا مەن قازاقستان يادرولىق قارۋىن ماسكەۋگە تاپسىرعاندا، رەسەي تاراپىنان وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىنا قول سۇقپاۋ تۋرالى كەپىلدىك العان بولاتىن. ال، رەسەي بولسا ەندى سول قارۋمەن بۇگىندە ۋكراينا مەن اقش-قا، تۇتاستاي الەمدىك قاۋىمداستىققا قىر كورسەتۋدە. سول دۇرىس پا؟ ەرتەڭ قازاقياعا دا وسىنداي شابۋىل جاسامايدى دەگەنگە ەش كەپىل جوق. بىزدەگى رەسەيشىل شوۆينيستەر وسىعان ارقالانۋى مۇمكىن. سوندىقتان، رەسەي بيلىگىنىڭ بۇگىنگى ساياساتى وتە قورقىنىشتى دەر ەدىم.
كەز-كەلگەن سوت پروسەسى قاعازباستىلىعىمەن قوسا، ارلى-بەرلى ءجۇرىستى قاجەت ەتەتىن، اۋرە-سارساڭعا تولى جۇمىس ەكەنىن بىلەمىز. سوت الماتىدا ەمەس، ە. تايشىبەكوۆ تۇراقتى تىركەۋدە تۇرعان جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىندا ءوتىپ جاتقاندىقتان جەر الشاقتىعى دا ماسەلەنى قيىنداتا تۇسەدى. قارجى ماسەلەسى دە بار دەگەندەي. وسى رەتتە سىزگە ماتەريالدىق جاردەم جاساعان، مورالدىق تۇرعىدا دەم بەرىپ جۇرگەن ازاماتتار بار ما؟
قۇدايعا شۇكىر، ونداي ازاماتتار بار. مەن تانىمال جۋرناليست، «جۇلدىزدار وتباسى» جانە «اڭىز ادام» جۋرنالدارىن شىعارۋشى جارىلقاپ قالىبايعا ۋاقىتىن ءبولىپ، قوردايعا سوت وتىرىسىنا ارنايى بارىپ قولداعانىنى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ۇلت جاناشىرلارى مۇحتار تايجان مەن ءامىرجان قوسانوۆ اعا جۇمىستارىنان شىعا الماسا دا، قايتا-قايتا تەلەفون شالىپ حالىمدى ءبىلىپ، سوت بارىسىن مۇقيات قاداعالاپ ءجۇر. قازاق ازاماتتارىنىڭ وسىنداي اۋىزبىرشىلىگى عانا ءبىزدى نەبىر سۇمدىقتان امان الىپ قالادى دەپ ويلايمىن.
ە. تايشىبەكوۆتەن باسقا مەملەكەت تۇتاستىعىنا قارسى يدەيالاردى ناسيحاتتاۋشى تاعى قانداي تۇلعالاردىڭ نەمەسە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا نازار اۋدارتقىڭىز كەلەدى؟
مەنىڭ ءىشىم اشيتىنى «رەسپۋبليكا» پورتالى تايشىبەكوۆ سياقتىلاردى ۇلتقا شىنايى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن سەرىكجان مامبەتالين، ەرمەك نارىمبايەۆ، ارون اتابەك، ۆلاديمير كوزلوۆپەن سالىستىرىپ، «رەجيمنىڭ قۇرباندارى» قاتارىنا قوسىپ وتىر. ءتىپتى، تايشىبەكوۆتىڭ قامالۋىن «ادام» جۋرنالىنىڭ جابىلۋىمەن بىردەي قويۋدا. سىچوۆ دەگەن تاعى ءبىر ازامات شقو-دا سوتقا تارتىلىپ جاتىر. ويتكەنى، ول «ۆكونتاكتە» الەۋمەتتىك جەلىسىندە «قازاقستاننىڭ رەسەيدىڭ قۇرامىنا كىرۋىن كىم قولدايدى؟» دەپ داۋىس جيناعان. مۇنى ءبىزدىڭ «ءادىل ءسوز» دەگەن قوعامدىق ۇيىم جاقتاپ وتىر. «بىزدە ءسوز بوستاندىعى بار ەمەس پە؟ بۇل ول جىگىتتىڭ ءوز ويى، جەكە پىكىرى» دەيدى. مىنە، وسىنداي ءسوز بوستاندىعىن، پىكىر ەركىندىگىن انارحياعا اينالدىرعىسى كەلەتىندەردىڭ تىرلىگى الاڭداتادى.
ال، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى سەپاراتيستىك يدەيالاردى تاراتۋشى توپتارمەن كۇرەس ءبىر ساتكە دە تىيىلماۋ كەرەك. ولار ءبىرىنىڭ كوزى قۇرىسا، ەكىنشىسى پايدا بولىپ جاتادى. مەن ءوزىم 2012 جىلى «ۆكونتاكتە» جەلىسىندە «ۆەرنەم سيەۆەرنىي كازاحستان روسسيي»، «سيەۆەرنىي كازاحستان روسسييسكايا زەمليا» دەگەن توپتاردى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە، باس پروكۋراتۋراعا حات جازىپ ءجۇرىپ جاپتىرتقانمىن. قازاقستانعا نود (نارودنو-وسۆوبوديتەلنوە دۆيجەنيە) دەگەن ۇيىم كەلگەن. جەتەكشىسى – شوۆينيست الەكساندر دۋگين دەگەن پروفەسسور. ولار لوگوتيپىنە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ فوتوسىن سالىپ قويىپتى. باس پروكۋراتۋراعا، ۇقك-عا جازىپ، باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ نەمەرەسىمەن حابارلاسىپ، بۇلاردىڭ كىم ەكەنىن ايتىپ ءتۇسىندىردىم. ولار قازاقستاندا تىركەلمەگەن ەكەن. ءسويتىپ، بۇل ۇيىمدى دا جاپقىزدىم. سوندىقتان، ءقازىر الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانبايتىن قازاق جوق. سولار اينالاسىنا مۇقيات قاراپ، وسىنداي توپتاردى بايقاسا، زاڭعا ساي ارنايى ورگاندارعا شاعىمدانىپ، ولاردىڭ كوزىن جويۋعا ۇلەس قوسۋى كەرەك.
بوتاگوز حانىم، ۇلتتىق ماسەلەلەر رەسمي بيلىك تاراپىنان كوتەرىلە بەرمەيتىنىن ءبارىمىز بىلەمىز. مۇنداي داۋلى ماسەلەلەر كوپ جەردە «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە» قالىپ جاتادى. سول قالىپتاسىپ قالعان قاساڭ قاعيدانى بۇزىپ، ارام پيعىلدىلارمەن زاڭ جولىمەن كۇرەس اشقان ءسىزدىڭ ءىسىڭىز كوپ جاستارعا ۇلگى. وقىرماندارىمىز دا بىلە ءجۇرسىن، اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا ءوزىڭىز تۋرالى دا ايتا وتىرساڭىز.
ءوزىم قاراعاندى وبلىسىنىڭ قازىرگى قارقارالى اۋدانى، كيەلى ەگىندىبۇلاق اۋىلىنىڭ تۋماسىمىن. ماماندىعىم – فيلولوگ، ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ ءمۇعالىمىمىن. 1974 جىلدان باستاپ قاراعاندى قالاسىندا تۇرعانمىن، ءقازىر الماتىدامىن. قالىڭ ورىستىڭ اراسىندا وستىك. ولاردىڭ قازاق حالقىنا دەگەن كوزقاراسىنىڭ قانداي ەكەنىن بىزدەن ارتىق بىلەتىن جان جوق شىعار. انام ۇلتشىل كىسى ەدى. ءمۇعالىم بولدى. قازاق اۋىز، جازبا ادەبيەتىن جاقسى بىلەتىن. شاكارىم مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى، مىرجاقىپ دۇلات ۇلى، مۇستافا شوقايدى ەلدەر قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بىلگەن بولسا، ءبىز سوۆەت وداعى كەزىنەن انامىزدىڭ اۋزىنان ەستيتىنبىز. انامىز – ءاليمان امزە قىزى سۇلەيمەن قاز داۋىستى قازىبەك بابامىزدىڭ تىكەلەي 6 ۇرپاعى. اكەم زارقىن تايشىباي – ەل بىلەتىن تاريحشى، جۋرناليست، ابىلايتانۋشى، م.قوزىبايەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
ۇزاق جىل مەكتەپتە جۇمىس ىستەدىم. ءقازىر تاۋەلسىز «تريبۋنا. ساياسي قالام» گازەتىندە جۇمىس ىستەيمىن. قوعامدىق نەگىزدە دە ءبىراز جۇمىستار اتقارعىم كەلەدى. جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا گەورگيي لەنتاسىنىڭ بىزگە جات اتريبۋت ەكەنىن ماسەلە ەتىپ كوتەردىك. دوسىم نۇرۇل راقىمبەكپەن وسى ماسەلەگە بايلانىستى قول جيناپ، بۇل لەنتاعا ەل اۋماعىندا تىيىم سالۋ تۋرالى ۇكىمەتكە ۇندەۋ جازدىق. ءىسىمىز ناتيجەسىز بولمادى، جوعارىدان بۇل لەنتانى قولدانباۋ تۋرالى قاۋلى كەلدى، مەملەكەتتىك سيمۆول نىشاندارى، ۇلتتىق ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرىلگەن لەنتا نۇسقاسى جاسالدى. الماتى، تالعار قالالارىندا سول ۇلتتىق ناقىشتاعى لەنتالاردى تاراتۋ اكسيالارىن وتكىزدىك. مۇنىڭ بارلىعىن ماقتانۋ نەمەسە جاقسى اتتانۋ ءۇشىن ەمەس، جاستارعا باعىت-باعدار بولسىن، سولار از دا بولسا ۇلگى السىن دەپ ايتىپ وتىرمىن.
سۇحباتتاسقان: دارحان مۇقان
