بۇل ءسوزدىڭ اۆتورى مەن ەمەس، ەر كىندىكتىلەردىڭ وزدەرى، دالىرەك ايتقاندا، كوپكە تانىمال ازىلكەش مارات ورالعازين. ءوزىنىڭ twitter پاراقشاسىنا وسىلاي دەگەن ماراتتىڭ توبىقتاي ءسوزى ءبۇتىن ءبىر زاماننىڭ «ماسكاسىن» سىپىرىپ الىپ تاستاۋعا جاراپ تۇر.
ال بىزدە ءالى كۇنگە «قىز الىپ قاشۋ – قىلمىس» دەپ، سوعان ارنايى «كۇلتوبەنىڭ باسىنا» جينالىپ جۇرگەن توپ بار. سولارعا دا، وزىمىزگە دە دالەل رەتىندە بۇگىندە سۇيگەن جىگىتى الماي قاشىپ كەتكەن قىزداردىڭ جايىنا ءۇڭىلىپ كورگەن ەدىك.
اۋەلى ەركەك ايەلدى، سوسىن ايەل بالانى...
ءقازىر كىم كوپ، اكەسىز ءوسىپ جاتقان بالا كوپ. بۇرىن اۋىلدا وڭ جاقتا وتىرىپ بالا تابۋدىڭ ءوزى ولىمنەن كۇشتى ۇيات سانالسا، ءقازىر جار قۇشپاي جاتىپ-اق، قۇرساق كوتەرىپ قويۋ دەگەن ودان دا سوراقى ءىس شىقتى. ونى اناسى اۋەلى «ابورت» جاساتىپ تاستاماي، توعىز اي امان-ەسەن كوتەرىپ، جارىق دۇنيەگە الىپ كەلسە ءبىر ءسارى. سوسىن ونى قوقىس جاشىگى نەمەسە جەتىمدەر ءۇيىنىڭ تابالدىرىعىنا تاستاپ كەتپەسە... كەي دەرەك كوزدەرى قازاقستاندا بارلىعى 75 مىڭعا جۋىق تاعدىرى تالايلى تاستاندى بالانىڭ بارىن ايتسا، ەندى ءبىرى، ناقتىراق ايتساق، azattyk.kz سايتى مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرگە يەك ارتا وتىرىپ، سوڭعى 10 جىلدا ەلىمىزدە اتا-اناسىنىڭ قاراۋىنان ايىرىلعان بالالار سانى 96 مىڭعا جەتتى دەپ حابارلايدى. ولاردىڭ 80 پايىزىنىڭ اتا-اناسى ءتىرىبولعاندىقتان الەۋمەتتىك جەتىمدەر قاتارىنا كىرگىزىلەدى ەكەن. ال بۇل – جوعارىدا مارات ايتپاقشى، قىزدىڭ ەتەگىن كوتەرۋدى عانا ماقسات تۇتىپ، يەلىك ەتۋگە كەلگەندە تايىپ تۇرعان، «الماي قاشقان» جىگىتتىڭ جانە سوعان ەرىك بەرىپ قويىپ، سوڭىندا نە ىستەرىن بىلمەي بالاسىن تاستاپ كەتە بارعان «كوكەك انالاردىڭ» لاڭى. بۇل ءبىر دەڭىز.
«وتىرعان قىز» قايدان شىعادى؟..
ەكىنشىدەن، ءجا، مەيلى، قىزدىڭ اياعى اۋىرلاماي-اق قالدى دەلىك. جىگىتى ونى «الماي قاشتى». ءبىراق ول ءبارىبىر كىنالى عوي؟ ەڭ بىرىنشىدەن، ول قىز جۇرەگىن ويىنشىق ەتتى، بالكىم ابىرويدان ايىرۋى دا عاجاپ ەمەس. ەندىگى جەردە ول بەيباق تۇرمىس قۇرا الا ما، جوق پا؟ ياعني، قىزداردىڭ وتىرىپ قالۋى تەگىن ەمەس، ءبىراق ءبىز وسى جاعىنا ءمان بەرمەي، تەك «بالا سانىن كوبەيتپەي نەعىپ وتىر؟»، «كەتپەي مە؟» دەگەن سياقتى قاتاڭ ءارى ساۋاتسىز كوزقاراستىڭ جەتەگىندە ءجۇرمىز، شىنى كەرەك.
وسى تۇستا ءبىر ءتامسىل ايتساق...
باياعىدا ءبىر كەدەيدىڭ قىزى تويعا بارعىسى كەلىپ، اكەسىنەن قايتا-قايتا سۇرانا بەرسە كەرەك، اۋەلى «بارمايسىڭ» دەپ كەسىپ ايتقان اكە، كەيىن تاعى سۇرانعان قىزىنىڭ جۇرەگىن جارالاپ المايىن دەپ «قىزىم بارا عوي، ءبىراق بارعىزباسىڭ بارعىزباي قويماسا» دەپ جاۋاپ قاتىپتى. مۇنى ەستي سالا «بارا عويىنا» عانا ءمان بەرگەن بويجەتكەن سول كۇن كەلىپ جەتكەندە، تويعا بارايىن دەپ كيىم ىزدەيدى عوي. قاراسا، يىعى جىلتىراق ءبىر كيىمى جوق ەكەن. سوندا بارىپ ءتۇسىنىپتى «بارعىزباستىڭ» ءمانىسىن. ياعني، قىزدى تويعا جىبەرمەيتىن اكەسى ەمەس، جوقشىلىق ەكەن.
سول سەكىلدى، قىز بايعۇستىڭ كەتكىسى-اق كەلەدى، ءبىراق «بارعىزباسى» بار، سونىڭ ەڭ نەگىزگىسى اۋەلدە ونىڭ ومىرىمەن الدەكىمنىڭ «ويناپ كەتۋى» بولۋى بەك مۇمكىن. ياعني، «الماي قاشىپ كەتكەن» جىگىتتىڭ قياناتى. بۇل ەكى دەڭىز.
ەلىمىزدە بۇگىن 10 مىڭنان اسا جەزوكشە بار
تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ دەرەگى وسىلاي دەيدى. ال بۇل – ءۇشىنشى ءبىر ۇلكەن ماسەلە. جانە بۇل – قىرعىزستان، تاجىكستان، وزبەكستاننان كەلگەن ءترانزيتتى جەزوكشەلەردى ەسەپكە الماعانداعى ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر قۇرايتىن قوماقتى سان. ماسەلەن، شىمكەنت قالاسىندا ءبىر تۇندە 2000 جەزوكشە كوشەگە شىعادى دەسە، جۋىردا سول ەكى مىڭ جەزوكشەنى تەكسەرە كەلگەندە 24-ىنەن ۆيچ-ينفەكسيا تابىلىپ، قۇقىق قورعاۋ ورىندارى مەن جەرگىلىكتى وكىمەتتىڭ كوتەرگەن شۋى ءالى باسىلا قويعان جوق. مۇنايلى مەكەندەردىڭ كوپتەپ تابىلۋىنا جانە سوعان وراي شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ اعىلىپ كەلۋىنە بايلانىستى، اقتاۋ مەن اتىراۋدا بۇل كاسىپ يەلەرىنىڭ قاراسى كۇرت كوبەيىپ كەتكەن. بۇل جەر بەتىندە ەجەلدەن كەلە جاتقان «كاسىپ» بولسا دا، ونى ورشىتەتىن سىرتتان كەلگەن بىرەۋ ەمەس، ءوز ىشىمىزدە، ءوزىمىز. ياعني، «الماي قاشقان» جىگىتتىڭ كەسىرى وسى جەردەن تاعى اشكەرە بولادى. ول جاي عانا «ويناپ» كەتتى، ال ونىڭ سالدارىنان ءبىر تاعدىر توڭكەرىلىپ ءتۇستى. ءاۋ باستا بالكىم ادەپتى، ارلى قىز با ەدى، سوڭىندا اشىنعانى سونشالىق ار مەن ۇياتتى جيناستارىپ قويىپ، بىلايشا ايتقاندا بەتتىڭ ارىن بەلبەۋگە ءتۇيىپ، كانىگى كاسىپتىڭ يەسى بولىپ شىعا كەلدى. ارينە، قاتە ەشقاشان ءبىرجاقتى بولمايدى، «تانا كوزىن سۇزبەسە...» دەپ كەلەتىن ماقالدى كولدەنەڭ تارتاتىندار دا تابىلادى، ول نەگىزسىز دە ەمەس.
ءبىز – «الىپ قاشقان» بۋىننىڭ ۇرپاعىمىز
سالماقتاپ كورەلىكشى، كونبەي جۇرگەن قىزىن قولعا ءتۇسىرىپ، زورلىقپەن ۇيىنە الىپ بارىپ، تابالدىرىعىن اتتاتىپ، باسىنا اق جاۋلىق سالسا، ارينە، قىلمىس. اسىرەسە ەۋروپالىق تۇسىنىكپەن وسكەن قىز-كەلىنشەكتەر ءۇشىن قىز الىپ قاشۋ – ەڭ ءبىر جابايى ءداستۇر. ال ءبىزدىڭ قازاقى كوزقاراس جاعىنان العاندا، بۇل – ۇيلەنۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى. مىسالى، اكە-شەشەمىزدىڭ كەزىندە جىگىت قىزدى ۇناتتى ما، كەلىسە مە، جوق پا، قىز وتىنعا، سۋعا بارعاندا باس سالىپ، الىپ قاشىپ كەتكەن. قازاقتىڭ كوپتەگەن شاڭىراعى سولاي قۇرىلعان، قىزدار كۇيەۋىن تەك توسەكتە عانا كورگەن. ال سولار ەشۋاقىتتا «يششاي» دەسىپ، ءبىر-بىرىنىڭ بەتىنە كەلمەگەن. «ەركەك – ءۇيدىڭ ەگەسى، ايەل – ونىڭ شەگەسى» دەگەن تۇسىنىك ءار قازاق وتباسىنىڭ بەرىك كونسەپسياسى ەدى. ەكىنشىدەن، كەلىسىپ الىپ قاشۋ دەگەن بار، ول – ەكى جاقتىڭ سالتاناتتى تۇردە توي جاساۋعا شاماسى كەلمەگەندە توقتايتىن بايلامدارى. قايسىسى بولسىن، جاقسى نيەت، جاقسى ناتيجە. ال ەندى وسىلاي الىپ قاشسا دا وتباسىن قۇرعان جاقسى ما، بولماسا قىزداردىڭ وتباسىن قۇرماي، وڭ جاقتا جۇكتى بولىپ قالىپ، تاستاندى بالالار سانىن كوبەيتىپ جاتقانى جاقسى ما؟ەڭ باستى ايتارلىعى مۇندا جىگىت قىزدى «بۇل قىز مەنىڭ ومىرلىك جارىم بو-لىپ، ۇيىمدە جۇرەدى، بالالارىما انا بولادى» دەگەن نيەتپەن الىپ قاشادى. ەگەر ونىڭ باسقا ويى بولسا، بىركۇندىك قۇمار بولسا، ول باسقاشا ارەكەت جاسار ەدى. ياعني، الدىمەن «توياتتاپ»، سوسىن بولارى بولىپ، بوياۋى سىڭگەن سوڭ، ءىس ناسىرعا شاپقاندا «كۇيەۋ جىگىت» الماي قاشادى. سوندا ۇيلەنۋ ءۇشىن الىپ قاشقان جىگىت قىلمىسكەر مە، الدە...
اۆتور: ءماريام ءابساتتار
