بيلىك پەن بۇقارانىڭ بايلانىسى اراسىنداعى جاڭا ءادىس – ەلەكتروندى بايلانىس بولۋى زاڭدى دا. سوڭعى جىلدارى دامىعان الەم ەلدەرىنىڭ وزىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى مەن پروگرەسسيۆتى قادامدارى بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستىڭ جاڭاشا يننوۆاسيالىق فورماتتارىن دۇنيەگە اكەلدى. دەسەك تە، بيلىك تاراپىنان ەلەكتروندى دەموكراتيا ورناتۋدىڭ كوپتەگەن پروبلەمالارى كۇن تارتىبىندە تۇرادى. ال، كونە زامانداردان، دەموكريت داۋىرىنەن بيلىكتى قاراپايىم حالىقتىڭ باقىلاي، قاداعالاي الۋى جايلى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار قاشان دا قاي زاماندا بولماسىن شەشىمى تابىلماعان كۇردەلى ماسەلە كۇيىندە قالىپ وتىر. الەم ەلدەرىندە بيلىكتىڭ قوعاممەن بايلانىسىندا ەڭ ۇزدىك ۇلگى مىناۋ دەرلىكتەي دايىن مودەل جوق. بۇل ءار ەلدىڭ، ءار ۇلتتىڭ، ءاربىر حالىقتىڭ مادەنيەتىنىڭ، سالتى-عۇرپى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جانە ولاردىڭ ەشبىر قايتالانباس دارالىعىنان تۋىنداسا كەرەك.
دەموكراتيالىق قوعامعا ۇمتىلعان قازاقستان بيلىگى مەن قوعام اراسىندا دا بايلانىس ورناتۋدىڭ جاڭا زاماندىق ۇلگىسى ومىرگە باتىل ەنىپ كەلەدى. ونىڭ ناتيجەسى بيلىكتىڭ حالىققا جاقىنداي ءتۇسۋى، ءار ازاماتتىڭ كوكەيىندەگى مۇڭ-مۇقتاجىن ايقىنداۋ مۇددەسىنەن تۋىنداسا، ال، حالىق بارىنشا قوعامنىڭ قاجەتتى بولىگى رەتىندە ءوزىن ءبىر تابان بولسا دا بيلىككە جاقىنداي ءتۇسۋىن سەزىنە الادى. اقپاراتتىق دامۋدىڭ ناتيجەسى رەتىندە «ەلەكتروندى ۇكىمەت» جۇيەسىنىڭ قۇرىلۋىن اتاۋعا بولادى. بۇگىندە «e-governments» قالىپتاسۋىنىڭ ءتيىمدى دە كەشەندى شەشىمدەرى تابىلا قويمادى. ادەتتە وقشاۋلاندىرىلعان مالىمەتتەر بازاسىنىڭ ارنالارى بار قولجەتىمدى ينفراقۇرىلىم قانداي دا ءبىر اۋقىمدى تەرريتوريادا جاڭا ءتيپتى مەملەكەتتىك قۇرىلىم مودەلىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەسە كەرەك. «ەلەكتروندى ۇكىمەت» قالپىنا (ستاندارتىنا) جاقىنداي تۇسكەن مەملەكەت رەتىندە سينگاپۋر – تەرريتورياسى شەكتەۋلى جانە ول اۆتوريتارلىق باسقارۋ رەجيمىندە. اقپاراتتىق قوعامعا ءوتۋدىڭ باستى قۇرالى رەتىندە مەملەكەت، قوعام جانە بيزنەستىڭ مۇمكىندىكتەرىن شوعىرلاندىراتىن ادەتتە ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلامالار دايىندالادى. تۇتاس العاندا بالاما باعدارلامالار كوپتەگەن ەۋروپالىق ەلدەردە، ورتالىق جانە وڭتۇستىك امەريكا مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىندە قابىلدانعان. مۇنداي باعدارلامالاردىڭ باستى ەلەمەنتتەرى – ارزان دا جالپىعا قولجەتىمدى ينتەرنەتپەن قامتۋ، «ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ» دامۋى، ونلاين بيزنەسى مەن ءبىلىم بەرۋدى ارتتىرۋ سانالادى. رەسەيدى «ەلەكتروندى رەسەي» باعدارلاماسى 2001 جىلدان باستالسا، قازاقستاندا «ەلەكتروندى ۇكىمەت» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى 2005 جىلدان باستالدى. ەلەكتروندى ۇكىمەتتى قولدانىسقا ەنگىزۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات كونسەپسياسىنداعى وتاندىق مودەلىن جۇيەلى تۇردە قاراستىرعان ابزال. مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن جۇيەلى ساراپتاۋ جانە تولىق اقپارات اعىمىن باسقاراتىن وبەكت رەتىندە قاراستىرۋ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق ماقساتى مەن تولىققاندى فۋنكسيونالدىق مىندەتتەرى انىقتالۋى ءتيىس. «ەلەكتروندى ۇكىمەت» جوباسىنىڭ ەڭ باستى مىندەتى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قۇرۋ جانە دامىتۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا «ەلەكتروندى ۇكىمەت» قۇرۋداعى مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ساياساتتىڭ باستى جەتىستىگى ۇلتتىق مودەلىنىڭ قالىپتاسۋى سانالادى. بۇعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2005-2007 جىلدارى «ەلەكتروندى ۇكىمەت» قۇرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى، «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» ق ر زاڭى جانە ق ر ۇلتتىق اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ جانە دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بولدى. قازاقستاندا «ەلەكتروندى ۇكىمەتتى» ەنگىزۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى يدەياسى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى باسقارۋ سانالادى. ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرى نەگىزىندە مەملەكەتتىك ماسەلەلەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتۋ، مەملەكەتتىك باسقارۋ پروسەسىنە بەلسەندى تۇردە قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ىشكى جانە سىرتقى قارىم-قاتىناستى اقپاراتتىق كوممۋنيكاتيۆتىك تەحنولوگيا جانە جەلىلىك ينفراقۇرىلىم نەگىزىندە ترانسفورماسيالاۋ سانالادى. بۇل حالىققا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ پروسەسىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ، بارلىق ازاماتتاردىڭ بيلىكپەن قاتىناسىن جەتىلدىرۋ. اتالعان ماسەلە مەملەكەتتىك قىزمەتتى رەفورمالاۋدا وزەكتى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستانداعى ەكونوميكالىق وركەندەۋ – اقپاراتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا، دامۋشى مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋىنا، اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا ءوز ىقپالىن تيگىزەدى. ازاماتتاردىڭ تولىققاندى اقپارات الۋىنا شەكتەۋ قويماۋ باستى تالاپ سانالادى. اقپارات پەن ءبىلىم ءار ادامعا قولجەتىمدى بولۋ كەرەك. مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتىڭ قابىلدانۋى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار مەن تەڭدىككە، ساندىق تەڭسىزدىكتەرگە توسقاۋىل قويۋعا، الەمدىك ۇيىمدارمەن ارالاسۋعا جول اشادى. اقپاراتتىق جۇيە – تەلەكوممۋنيكاسيا، اقپاراتتىق تەحنولوگيا، ءونىم مەن قىزمەت، ءموبيلدى بايلانىس نارىقتىڭ دامۋىنا، مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن بانكتىك جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنا، اقپاراتتىق-كوممۋنيكاسيالىق ورتانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسادى. جاھاندىق اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىممەن بايلانىس ورناتۋعا نەگىز بولادى. مەملەكەت ساياساتىنىڭ اشىقتىعى مەن وركەندەۋىنىڭ باستى ايقىن قۇرالى ازاماتتاردىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزدى اقپاراتتى جەڭىل ءارى تەز الۋى بولىپ تابىلادى. ازاماتتاردىڭ ەركىن اقپارات الۋى دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ بىردەن ءبىر كورىنىسى. اقپاراتتىق ساياسات قوعام ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تابۋعا قاراپايىم ازاماتتاردىڭ اتسالىسۋىنا، ءوز پىكىرىن ەركىن جەتكىزە الۋىنا اتسالىسىپ، ازاماتتاردىڭ اقپاراتقا قولجەتىمدىگىن انىقتايدى. ايتسە دە، زەرتتەۋشى-عالىمدار ەلەكتروندى ۇكىمەت ەنگىزۋدەگى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارادى. اقپاراتتىق جۇيەنىڭ ءار ءتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارمەن بايلانىسى، كەلىسىمى جوقتىعى اڭعارىلادى. بۇل ماسەلە دامۋشى مەملەكەتتەردە كوتەرىلىپ، سوڭىندا ءتۇرلى جۇيەنى بىرىكتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا قاراجات قاجەت بولدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتە بۇل ماسەلە ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلىقتىڭ اقپاراتتىق جۇيەمەن جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەمەس بولعاندىقتان الدەقايدا كۇردەلى. سونىڭ ايقىن دالەلى كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردا ەسكى ءداستۇر بويىنشا، ينتەرنەتكە قوسىلۋ ءۇشىن قوسىمشا قاراجات قاراستىرماعان. قوعامدىق كەڭىستىكتە ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋىنا كەدەرگى بولاتىن جايتتار بار. تەحنولوگيا كەڭىستىگىندە تەحنولوگيا قۇرىلىمىنىڭ، قولدانىپ وتىرعان تاسىلدەردىڭ دەپارتامەنتتەر مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى بيلىك اراسىندا بىرىگىپ قولدانۋدا كەدەرگىلەر كەزدەسەدى. ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە رەتتەۋشى مەحانيزمدەرگە، قارجىلىق مودەلدەرگە سونىمەن قاتار رەتكە كەلتىرىلمەگەن قارجىلىق تولەمدەر ەلەكتروندى ۇكىمەت جۇمىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەرى انىق [1، 202]. «ەلەكتروندى ۇكىمەت» ەنگىزۋدىڭ ساياسي اسپەكتىلەرىن تالداعان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ە. الياروۆتىڭ پىكىرىنشە، اقپاراتتىق قوعامعا كوشۋ، «ەلەكتروندى ۇكىمەتتى» ەنگىزۋ ساياسي ومىرگە ينتەرنەتتىڭ ەنۋىنەن كورىنىس تابادى. بۇل پروسەستى ەكى كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى: ءبىرىنشى كەزەڭ –ينتەرنەتتى ساياسي ماقساتتا قولدانۋدى – اقپاراتتىق دەپ اتاساق بولادى. ەكىنشى كەزەڭ – ساياسي پروسەسكە ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ ەنۋى، قوعام مەن مەملەكەت اراسىندا كەرى بايلانىس ورناۋىمەن بايقالادى. ناق وسى كەرى بايلانىس تۋىنداعان ماسەلەنى شەشۋگە، ساياسي جۇيەگە سەرپىن بەرەدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ساياسي اقپارات ينتەرنەتكە ورنالاستىرىلادى. كوبىنە بۇل ساياسي پارتيالاردىڭ جانە قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ، جەكە ساياسي ليدەرلەردىڭ گازەت سايتتارى مەن جۋرنالدار، سونىمەن قاتار ەلەكتروندى باسىلىمدارى مەن ساراپتاۋ جانە زەرتتەۋ ۇيىمدارى [2، 219]. قازىرگى بيلىك ءۇشىن ساياسي كۇرەس اقپاراتتىق قولداۋسىز مۇلدەم مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن، شەتەلدەگى جانە قازاقستانداعى سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ ءتاجىريبەسى ەلەكتروندى جانە مەرزىمدى باسىلىم ارقىلى جۇرگىزىلگەن ناسيحات ەلەكتوراتقا وتە ىقپالدى ەكەنىن تانىتتى. ءبىراق، بۇل ءداستۇرلى ادىسپەن ناسيحات جۇرگىزۋ قيىندىقتار تۋعىزۋى ءمۇمكىن. قازىرگى زاماندا الدەقايدا قولايلى ءتۇرى سايلاۋشىلارعا ينتەرنەت ارقىلى ىقپال ەتۋ. ينتەرنەتتىڭ ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قاراعاندا بىرنەشە ارتىقشىلىقتارى بار. كەز كەلگەن اقپاراتتى ورنالاستىرۋ جەءڭىل ءارى وڭاي، ءتىپتى، ادەتتەگى مەرزىمدى باسىلىمدارعا رۇقسات بەرمەيتىن ماتەريالدى دا جاريالاۋعا بولادى. بۇل پروسەسس بولاشاقتا دا جالعاسىن تاپپاق: ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ سايتتار كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ، ينتەرنەتتىڭ اقپاراتتىق ءرولى ارتا تۇسپەك. كۇندەردىڭ كۇنىندە ينتەرنەت اقپاراتتىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ، ءداستۇرلى باق-تى ەكىنشى كەزەككە ىسىراتىنى انىق. ءداستۇرلى ب ا ق اقپاراتتىق مونولوگ رەجيمىندە جۇمىس ىستەيدى (ءبىرجاقتى كوممۋنيكاسيا)، ياعني، كەيبىر باعىنىڭقىلى سۋبەكتىلەرگە اسەر ەتىپ، باقىلاي الادى. ال، كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيا كوپقىرلى كوممۋنيكاسياعا جول اشتى. جەلىگە قوسىلا الاتىن ءاربىر تۇتىنۋشى اقپارات الا الادى، سونىمەن قاتار، اقپارات ورنالاستىرا الادى. ازاماتتىق قوعامنىڭ ينستيتۋتتارىنا: ماڭىزدى ماسەلەلەردەن حاباردار بولىپ، مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى وڭدەۋگە جانە قوعامنىڭ بىرىگۋىنە ىقپال ەتۋ؛ ساياسي شەشىمدەر مەن باستامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا اتسالىسۋ؛ ادامداردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى، باسقارۋ مەن جوسپارلاۋعا ارنالعان اقىسىز وقىتۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ؛ مەملەكەت شەشىمدەرىنە ىقپال ەتىپ، تەك جوعارىدان ەمەس تومەننەن دە باسقارۋ؛ مەملەكەت قىزمەتىن باقىلاۋ ارقىلى جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋگە مۇمكىندىكتەر بەرىلەدى دەپ سانايدى قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەر.
