ادامزات تاريحىندا مەملەكەت پايدا بولعالى بەرى ونىڭ ءار تۇرلەرى پايدا بولدى. مەملەكەتتىڭ ءتۇرى دەپ ونىڭ ىشكى قۇرىلىسىن، بيلىكتىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن، باسقارۋ جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ ءتاسىلىن ايتادى. مەملەكەت تۇرلەرىن: 1) باسقارۋ تۇرلەرىنە، 2) مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنا جانە 3) ساياسي رەجيمىنە (تارتىبىنە) قاراپ بولەدى. باسقارۋ تۇرىنە قاراي مەملەكەتتەر: مونارحيالىق جانە رەسپۋبليكالىق دەپ ەكىگە بولىنەدى. مونارحيالىق جانە رەسپۋبليكالىق باسقارۋدىڭ قانداي ەكەنىن جاقسى بىلگەندىكتەن، ولاردى تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتى دە جوق. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسقارۋ ءتۇرىنىڭ تاياۋ بولاشاقتا وزگەرۋ مۇمكىندىگى، ياعني، ەلباسى ن. نازاربايەۆتىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى «قازاق ەلى» دەپ اتاۋى تۋرالى ۇسىنىسىنىڭ تۇپكى ماقساتىن ءتۇسىندىرۋ بولماق.

ءقازىر ەۋروپانىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىنىڭ ساياسي رەجيمى دەموكراتيالىق بولعانىمەن باسقارۋ ءتۇرى بويىنشا مونارحيالىق (كونستيتۋسيالىق مونارحيا) مەملەكەت بولىپ سانالادى. اتاپ ايتقاندا، ۇلىبريتانيادان باستاپ، بەلگيا، دانيا، يسپانيا، نيدەرلاندى، نورۆەگيا، شۆەسيا سياقتى دامىعان ەلدەردىڭ مونارحيالىق باسقارۋ تۇرىندەگى مەملەكەتتەر ەكەندىگىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە قويماس. سونىمەن قاتار ازيانىڭ دا جاپونيا، تايلاند، ساۋد ارابياسى، ومان، بىرىككەن اراب ەميراتى، مالايزيا، كاتار، كامبودجا، يوردانيا، بۋتان، برۋنەي، باحرەين مەملەكەتتەرىن دە مونارحتار باسقارادى. جانە دە بۇل ەلدەردە مەملەكەت باسشىسى بولىپ سانالاتىن كورول، يمپەراتور، سۇلتان جانە ت.ب. سول ەلدەردىڭ كونستيتۋسيالارى بويىنشا مەملەكەتتىڭ ايرىقشا ءرامىزى (سيمۆولى) رەتىندە دە بەكىتىلگەن.

مەنىڭ ويىمشا، ەلباسى ن. نازاربايەۆتىڭ مەملەكەت اتاۋىن «قازاق ەلى» دەپ اتاۋ تۋرالى ۇسىنىسى كوپتەن بەرى دايىندالعان ءىس-شارا. ءقازىر ەلباسىنىڭ مەملەكەتىمىزدى «قازاق ەلى» دەپ اتاۋ تۋرالى ۇسىنىسى جەر-جەردەن قولداۋ تابۋدا. «اق جول» پارتياسىمەن قاتار، بيلىكشىل ءبىرقاتار قوعامدىق بىرلەستىكتەر جانە ەلگە تانىمال تۇلعالار، ءبىرقاتار پارلامەنت دەپۋتاتتارى  دا وسى اتاۋدى قولدايتىندىقتارىن جاريالاپ تا ۇلگەردى. مۇنى ءوزى دە بۇل ۇسىنىستىڭ اۋەل باستان-اق دايىندالعان جوبا ەكەندىگىن دالەلدەي الادى. ياعني، «قازاق ەلى» اتاۋىنا كوشۋدىڭ العىشارتتارى الدەقاشان-اق دايىندالىپ قويعان. سونىڭ ءبىرى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆقا«ەلباسى» لاۋازىمىنىڭ بەرىلۋى. مىسالى، قازاق حاندىعىنداعى ەڭ جوعارى لاۋازىمنىڭ «حان»، قاعاندىقتا «قاعان»دەپ، ال باسقا ەلدەردە پاتشالىقتا «پاتشا»، يمپەراتورلىقتا «يمپەراتور»، كورولدىكتە «كورول»، كنيازدىكتە«كنياز»، سۇلتاندىقتا «سۇلتان» دەپ اتالاتىنىن مەكتەپ وقۋشىسى دا جاقسى بىلەدى. ال، مەملەكەتىمىزدىڭ اتاۋى «قازاق ەلى» بولىپ وزگەرسە، مەملەكەتتەگى ەڭ جوعارعى لاۋازىم - مەملەكەت اتاۋىنا سايكەس «ەلباسى» اتاۋى دايىن تۇر، جانە سول لاۋازىمدى يەلەنگەن تۇلعامىز دا بار.

1 جەلتوقساندى تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى دەپ بەلگىلەۋ دە مونارحيالىق باسقارۋعا الىپ باراتىن باسپالداقتىڭ ءبىرى. 6 شىلدە استانا كۇنى عانا ەمەس، ەلباسى ن. نازاربايەۆتىڭ دا تۋعان كۇنى. بۇل مەرەكەلەردىڭ دە الدىن-الا بەلگىلەنىپ قويىلۋى دا تەگىن ەمەستىگىن بۇگىنگى كۇنى ءبىلىپ وتىرمىز. مىسالى، جاپونيادا يمپەراتور كۇنى ەرەكشە اتالىپ وتىلەتىن مەرەكەلەردىڭ ءبىرى. قازاق بيلىگىنىڭ دە (ەندى وسىلاي دەپ اتاي بەرسەك تە بولادى) بۇل العىشارتتاردى كۇنى بۇرىن دايىنداپ قويعاندىعى كورىنىپ-اق تۇر.

تاريحتا العاشقىدا رەسپۋبليكا بولىپ جاريالانىپ، كوپ ۇزاماي مونارحيالىق باسقارۋعا قايتا ورالعان مەملەكەتتەر دە بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى الەمدەگى ەڭ دامىعان جانە دەموكراتيالى ەلدەردىڭ ءبىرى انگليا بولىپ سانالادى. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك 1642-1649 جىلدارداعى ازامات سوعىسى مەن بۋرجۋازيالىق ريەۆوليۋسياىڭ ناتيجەسىندە سول كەزدەگى كورول I كارل تاقتان تايدىرىلىپ قانا قويعان جوق، حالىق الدىندا جازالانىپ باسى دا كەسىلگەن بولاتىن. ريەۆوليۋسيا ناتيجەسىندە كورولدىك بيلىك پەن لوردتار پالاتاسى جويىلىپ انگليا رەسپۋبليكا بولىپ جاريالاندى. ءبىراق، سودان كەيىنگى وقيعالار ناتيجەسىندە 1660 جىلى مونارح بيلىگى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. 1689 جىلى «قۇقىق تۋرالى بيلل» قابىلدانىپ، انگليا كونستيتۋسيالىق مونارحيا بولىپ جاريالاندى.

قازىرگى ۋاقىتتا انگليادا مەملەكەت باسشىسى كورول (كوروليەۆا) بولىپ ەسەپتەلەدى. ول اتقارۋشى بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋمەن قاتار، ەلدەگى سوت جۇيەسىنىڭ باسشىسى جانە باس قولباسشىسى بولىپ تا سانالادى، سونىمەن قاتار وعان پارلامەنت سەسسياسىن شاقىرۋعا، پارلامەنتتى تاراتۋعا، پارلامەنت قابىلداعان زاڭداردى كەرى قايتارۋعا، حالىقارالىق شارتتاردى بەكىتۋگە وكىلەتتىلىك بەرىلگەن. سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن پارتيا جەتەكشىسىن ۇكىمەت باسشىسى ەتىپ تاعايىنداۋمەن قاتار جانە وعان ۇكىمەتتى جاساقتاۋدى تاپسىرادى جانە جاڭادان سايلانعان پارلامەنت سەسسياسىن اشىپ، جاڭا ۇكىمەت دايىنداعان باعدارلامانى دەپۋتاتتارعا تانىستىرادى. دەگەنمەن دە اعىلشىن مونارحى ءوز بەتىنشە زاڭ قابىلداي المايدى.

قاراپ وتىرساق اعىلشىن مونارحىنىڭ بيلىگى از ەمەس. دەسەك تە، قازىرگى كونستيتۋسيالىق مونارحيا بولىپ سانالاتىن ەلدەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى ەكونوميكالىق دامۋى، كۇش-قۋاتى، الەۋمەتتىك دەڭگەيى، دەموكراتيالىعى، الەمدىك قوعامداستىقتاعى جانە ەل ىشىندەگى بەدەلى رەسپۋبليكالىق باسقارۋداعى كەيبىر مەملەكەتتەردەن الدەقايدا جوعارى ەكەندىگىن مويىنداماسقا دا بولمايدى. ياعني، مەملەكەتتىڭ باسقارۋ ءتۇرىنىڭ قانداي ەكەندىگى ونىڭ جوعارىدا اتالعان دەڭگەيلەرگە كەرى اسەر ەتپەيتىندىگىن دە كورەمىز. وسىنداي دالەلدەمەلەردى كەلتىرە وتىرىپ قازاقستاننىڭ بۇگىنگى بيلىگى «قازاق ەلى» اتانۋدى زاڭ جۇزىندە، كونستيتۋسيا بويىنشا وزگەرتەتىنى انىق. بۇدان نە ۇتاتىنىمىزدى نەمەسە نەدەن ۇتىلارىمىزدى الداعى ۋاقىت كورسەتەدى.

مەملەكەت اتاۋىنان «رەسپۋبليكا» ءسوزىنىڭ الىنىپ تاستالۋى دا كونستيتۋسيالىق مونارحيانىڭ ورناماي قويمايتىندىعىن كورسەتەدى. مەنىڭ ويىمشا مەملەكەتىمىزدىڭ اتاۋى «قازاق ەلى» بولىپ وزگەرسە ارجاعىنان مونارحيالىق باسقارۋدىڭ ءتۇبى دە كورىنەدى. كونستيتۋسيالىق مونارحيالىق باسقارۋ ورناعان جاعدايدا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت تا الىنىپ تاستالىنادى. مونارحيالىق باسقارۋدى ەجەلگى زامانداعى ۇلى عۇلامالار پلاتون، اريستوتەل جانە ورتا عاسىرلار مەن جاڭا زامانداعى ءبىرقاتار ويشىلدار دا دۇرىس كورگەن. بۇل جاعدايدىڭ قازاق قوعامىندا قالاي بولارىن ناقتى بولجاۋ  قيىنداۋ كورىنەدى.

قازىرگى ۋاقىتا «قازاق ەلى» اتاۋىن قولداپ جاتقانداردىڭ قاراسى كوپتەۋ كورىنەدى. ءتىپتى تانىمال تاريحشىلار دا، وسى عىلىم سالاسىنىڭ دوكتورلارى مەن كانديداتتارى دا «قازاق ەلى» اتاۋىن ەكى قولدارىن كوتەرىپ قولداۋدا. ولاردى بۇل اتاۋدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتۇرىن وزگەرتۋ مۇمكىندىگى الاڭداتار ەمەس. وسىعان قاراعاندا بۇل اتاۋدى بيلىككە جاقىن تاريحشىلارعا قولداتىپ، ونىڭ «دۇرىستىعىن دالەلدەتىپ»، حالىقپەن، عالىمدارمەن، زيلى قاۋىممەن اقىلداسقانداي بولىپ بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا دا سالماي-اق پارلامەنت ارقىلى قابىلداتۋى ابدەن مۇمكىن.

 بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن دا قازاقستاندا مونارحيالىق باسقارۋدى ەنگىزۋدى ۇسىنعاندار دا بولعانىن بىلەمىز. انگليا سياقتى دەموكراتيالى ەلدە مونارحيالىق باسقارۋدىڭ ەشقانداي دا زاردابى جوق. ال قازاقستان ءۇشىن ونىڭ زاردابى اۋىر بولۋى مۇمكىن. اسىرەسە، ادامنىڭ بوستاندىعى مەن ەركىندىگىن جانە قۇقىعىن قورعاۋدا.   «قازاق ەلى» اتاۋىنان مونارحيالىك باسقارۋدىڭ ۇشى كورىنەتىنىن بايقاعاندار «قازاق رەسپۋبليكاسى» اتاۋىن دا ۇسىنۋدا. ءبىراق ەلباسىمىز «قازاق رەسپۋبليكاسى» اتاۋىن ۇسىنعان جوق قوي. سوندىقتان دا بۇرىن دا قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا ەلباسى ۇسىنعان اتاۋدىڭ عانا قابىلداناتىنى انىق. بۇل ماسەلە بويىنشا دا حالىقپەن شىنايى اقىلداسقان ءجون.

 قازاقستانداعى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ اۋىسۋ مۇمكىندىگى تۋرالى وقىرماندار نە ويلايدى ەكەن؟ ولاردىڭ پىكىرىن دە بىلگىمىز كەلەدى. «قازاقستاندىق جول» نەمەسە «نازاربايەۆ مودەلى» دەگەنىمىزدىڭ سوڭعى ناتيجەسى مۇمكىن كونستيتۋسيالىق مونارحياعا كوشۋ بولار. مەنىڭ ويىمشا «قازاق رەسپۋبليكاسى» اتاۋى ابدەن دۇرىس-اق. «رەسپۋبليكا» اتاۋىن الىپ تاستاۋعا مۇلدەم بولمايدى. بۇل كەزدە رەسپۋبليكالىق باسقارۋدىڭ قۇردىمعا كەتەرى انىق.

بەكمىرزا سىرىمبەت ۇلى

masa.kz