ءدىن جانە ءداستۇر ماسەلەسى ءقازىر وتە وزەكتى بولىپ وتىر. سونى ەسكەرە وتىرىپ، قمدب ءتوراعاسى، باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى ءدىن مەن ءداستۇردىڭ ساباقتاستى تۇجىرىمداماسىن قمدب جۇمىستارىنىڭ نەگىزگى باعىت رەتىندە الدى. جانە بيىلعى 2014 جىلدى «ءدىن جانە ءداستۇر» جىلى دەپ جاريالادى. وسى ماسەلە تۋرالى كوپتەگەن ەڭبەكتەر جازىلۋدا. وسى ورايدا، «ءدىن جانە ءداستۇر» دەگەن كىتاپتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىن الىپ كەلدىم. بۇل كىتاپ سەريالى تۇردە جالعاسىن تاباتىن بولادى. بۇل جەردە ءداستۇر دەگەن نە، ءداستۇردىڭ ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدەگى ورنى، ونىڭ دىندەگى ورنى، دىندەگى ءداستۇردىڭ تەرميندىك ماعىناسى قانداي دەگەن سەكىلدى ماسەلەلەرگە توقتالا كەتكەن. جانە بۇل كىتاپتىڭ ۇتىمدى ءبىر تۇسى ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدەگى، سالت-داستۇرىمىزدەگى، ادەت-عۇرپىمىزداعى قۇندىلىقتار يسلاممەن قالاي ساباقتاسقان، نەگە نەگىزدەلگەن دەگەن سەكىلدى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتىندىگىندە. وسى ماسەلەلەر جونىندە كىتاپتان مىسالدار تابۋعا بولادى. سونىمەن قاتار «قازاق مادەنيەتى جانە يسلام قۇندىلىقتارى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگىمدى سيزدەرگە الىپ كەلدىم. بۇل «قازاق مادەنيەتىندەگى يسلام قۇندىلىقتارىنىڭ ورنى» دەپ اتالاتىن دوكتورلىق ديسسەرتاسيامنىڭ ىزىمەنەن جازىلعان عىلىمي ەڭبەك.
ءبىزدىڭ ءسالت-داستۇرىمىز، ادەت-عۇرپىمىز وسى يسلام دىنىندەگى قۇندىلىقتارمەن سينكرەتتەلگەن، بىتە قايناسىپ، ساباقتاسىپ كەتكەن. مادەنيەتىمىزدەگى قۇندىلىقتتاردى، ءسالت-داستۇردى الىپ قاراساق باسىم كوپشىلىگى دىننەن نەگىزىن تاباتىنىن بايقاۋعا بولادى. قاراپايىم حالىق ولاردىڭ دىندەگى سۇننەت، مۇستاحاپ، ءۋاجىپ ەكەنىن بىلمەۋى مۇمكىن. ءبىراق، ول دىندەگى نەگىزى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى. ال، ءداستۇردىڭ انىقتاماسىنا توقتالا كەتسەك، «ءسالت-داستۇر – ءار ۇلتتىڭ، حالىقتىڭ ءدىنى مەن سەنىمىنە، ۇلتتىق قۇرىلىم ەرەكشەلىگىنە سايكەس عاسىرلار بويى جيناقتالىپ، ءومىردىڭ ءوزى تۇرعىزعان مىنەز-قۇلىقتىڭ ۇلگىلەرى، كۇندەلىكتى قولدانىستا ءبىر مادەني توپتى ەكىنشىسىنەن ايىراتىن جانە بەيرەسمي جولمەن رەتتەيتىن قابىلدانعان مىنەز-قۇلىق ەرەجەسىنە نەمەسە الەۋمەتتىك ارەكەتتەردى جونگە كەلتىرەتىن تەرمين». ءبىر توپتىڭ نەمەسە حالىقتىڭ ەكىنشىسىنەن ەرەكشەلىكتەرى بار عوي. وسى ەرەكشەلىكتەر قۇراندا دا ايتىلىپ كەتكەن. ادامزات بىرنەشە ۇلتتان تۇرادى، ءار ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ مادەنيەتى بار. اللا تاعالا و باستا وسىلاي جاراتقان. بۇل اللانىڭ حيكمەتى. ءال-حۋجارات سۇرەسىنىڭ 13-اياتىندا: «ۋا، ادام بالاسى، ءشۇباسىز سەندەردى ءبىر ەر، ءبىر ايەل ادامنان (ادام مەن حاۋا انادان) جاراتتىق. سونداي-اق، ءبىر بىرلەرىڭدى تانۋ ءۇشىن سەندەردى ۇلتتار، رۋلار قىلدىق. شىنىندا، اللانىڭ الدىندا ەڭ ارداقتىلارىڭ تاقۋالارىڭ» دەگەن. ياعني اق پەن قارا ءناسىلدىڭ ەشقانداي ايىرماشىلىعى جوق. ارتىقشىلىعى تەك يماندىلىعىندا، تاقۋالىعىندا دەپ نۇسقايدى. ال، ءداستۇر جانە عۇرىپ دەگەن سوزدەر دە اراب تىلىنەن الىنعان. ءبىزدىڭ لەكسيكولوگيامىزعا ەنگەن تەرميندەردى الىپ قاراساق، 30-40% اراب تىلىنەن ەنگەن. جالپى، ءبىلىم،عىلىمعا ارنالعان، ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدىلىعىن باعالايتىن قازاقشا تەرميندەردىڭ بارلىعى اراب تىلىنەن كىرگەن. مىسالى، ءىلىم-بىلىم دەگەن سوزدەر اراب تىلىندە «ءىلىم»، قالام، مەكتەپ، داپتەر، زياالى ت.ب.
ادامزاتتىڭ ەكىنشى اتاسى نۇح (عالايحي ساللام). ودان سام، حام، يافيس دەگەن ءۇش قانا بالا قالعان. سامنان ارابتار، حامنان قارا تۇستىلەر تارقاسا، يافيستان تۇرىكتەر تارقاعان. ارينە، ساميدتار مەن يافيستىقتاردىڭ ءتىلى، ەكى ءتۇرلى بولۋى زاڭدىلىق. ادەت-عۇرىپ ءسوزى دە قۇراننان الىنعان. مىسالى ءۇشىن، اللا تاعالا «اعراف» سۇرەسىنىڭ 199-اياتىندا: «عافۋ جولىن ۇستا، عۇرىپپەن ءامىر ەت، نادانداردان تەرىس اينال»،-دەيدى. بۇل جەردەگى «ۋرف» ءسوزى ادامزاتتى وسى بەلگىلى ءبىر مادەنيەتتىڭ، حالىقتىڭ ەرەكشەلىگىن، زاماندار بويى قالىپتاسقان داعدىلارىن ايتادى. عۇرف شاريعاتتىڭ ۇكىمىن شىعارۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن نەگىزگى كاتەگوريالاردىڭ ءبىرى. ياعني، ۋرف «عۇرىپ» - فارىز، ءۋادجىپ، سۇننەت، مۇستاحاف، مۋباح، حارام، ماكرۋح سياقتى نورماتيۆتىك شاريعي اكتىلەردى بەلگىلەيدى. عۇرىپتىڭ ءوزى اقىلعا سۇيەنۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر حالىقتا قالىپتاسقان جازىلماعان قاعيدالاردى كورسەتەدى. مىسالى، اللا تاعالا قۇران كارىمدە بىرنەشە نارسەنى حارام دەپ بەلگىلەدى. ولار ولەكسە، باۋىزداعاندا اعاتىن قارا قان، دوڭىزدىڭ ەتى، ءسۇزىلىپ ولگەن، بۋىنىپ، قۇلاپ ولگەن مالدىڭ ەتتەرى. ال، قالعان جىرتقىشتاردى پايعامبار قوسىمشا اللانىڭ امىرىمەن قوستى. پايعامبار (س.ع.س) جىرتقىش اڭداردىڭ ەتىن جەۋدى حارام دەپ سانادى. سويداق تىستەرى بار، تىرناقتارى بار، قۇستاردان مۇرنى يمەك بولىپ كەلگەندەرىنىڭ ەتى حارام دەدى. ءبىراق، ءپىل سەكىلدى ايتىلماعان جانە جىرتقىشقا جاتپايتىن اڭدار بار عوي. ءپىل نە قۇراندا، نە حاديستە ايتىلمادى. سوندىقتان، اراب ەلدەرىندە ءپىلدىڭ ەتىن جەۋگە رۇقسات بەرىلمەدى، سەبەبى اراب حالقى ءپىلدىڭ ەتىن جەۋدى جاقتىرمادى. سول سەكىلدى، اراب حالقىنىڭ كەيبىر عۇرىپتارى شاريعاتتىڭ دا انىقتاعىش نورماسىنا اينالدى. يسلام ءدىنىنىڭ ءتورت ماسحابىندا دا ادەت-عۇرىپ شاريعاتتى رەتتەۋشى نورماسى رەتىندە سانالادى. مىسالى، قالىڭمال بەرۋدە ءار قوعامدىق تاپتىڭ ءوزىنىڭ بەلگىلەگەن قۇندارى بار. ماسەلەن، اكە-شەشەسى جوق، نەمەسە ۇيلەنىپ جاتقان كەزدە قالىڭمالىن اتاپ ايتپاعان قىزعا سول قوعامداعى ادەت-عۇرىپقا ساي بەرىلەدى. بۇل ءبىزدىڭ دىنىمىزدەگى ءسالت-داستۇردىڭ ورنىن كورسەتسە كەرەك. مىسالى ءۇشىن، قازاقتىڭ سالت-داستۇرىندە، ۇلتتىق پەداگوگيكاسىندا جازىلماعان زاڭدار بار. مۇنىڭ بارلىعى يسلام دىنىندەگى بەلگىلى ءبىر قۇندىلىقتارعا ساي بولىپ تابىلادى. اۋىز ادەبيەتىندە دە مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. حاديستە: «بەرەكە سەندەردىڭ ۇلكەندەرىڭمەن بىرگە كەلەدى» دەلىنسە، قازاقتا: «قارياسى بار ءۇيدىڭ قازىناسى بار» دەيدى. جاسى ۇلكەن ادامداردى تورگە شىعارامىز، سىيلايمىز، باس تارتامىز. يسلام دىنىندەگى قۇندىلىقتار ءبىزدىڭ سالت-داستۇرىمىزدە بۇرىننان بار بولعاندىقتان، ول تەز ءسىڭىپ، حالىق تەز قابىلداپ الدى. سوندىقتان، مەنىڭ ويىمشا، ءبىز ءسالت-داستۇرىمىزدى جانداندىرساق، وندا اتا ءدىنىمىزدى جانداندىرعان بولامىز. سوندىقتان، جات اعىمنىڭ ىقپالىندا ءجۇرىپ، يسلامدى دۇرىس تۇسىندىرە الماي جۇرگەندەرگە: «سەندەر قازاق حالقى ۇستانعان يسلام دىنىنەن، سالتىنان وزگەنى ۇسىنباڭدار، ايتپاڭدار. سەندەر وسى قازاقتىڭ ۇستانعان ءداستۇرلى ءدىنىن جانداندىرساڭدار، سول كەزدە ناعىز، شىنايى يسلامدى ناسيحاتتاعان بولاسىندار. حالىقىمىز جۇزگە، رۋعا ءبولىنىپ كەلسە دە، ءبىراق دىندە بولىنبەگەن. ايرانداي ۇيىپ كەلگەن ىنتىماعىمىزدى وسى ءداستۇر مەن ءدىننىڭ ساباقتاستىعى ارقىلى ساقتاۋعا بولادى»،-دەپ ايتامىز.
قۇران جانە سۇننەتكە، يجماعقا (يجماع دەگەن عۇلامالاردىڭ ءبىر اۋىزدان كەلىسكەن، نورماتيۆتىك، قۇقىقتىق، ازاماتتىق، جالپى اكتىلەردىڭ جيىنتىعى. – ە.و.) قارسى كەلمەگەن ءار حالىقتىڭ ۇلتتىڭ ءسالت-داستۇرى، مادەنيەتىندەگى ەرەكشەلىكتەرى مەن ادەت-عۇرپىن يسلام قولدايدى. مىسالى ءۇشىن، وزدەرىڭىز ايتىپ وتكەندەي ارابياداعى، ينديا، پاكىستانداعى مۇسىلمانداردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى، كيىنۋ مادەنيەتى كۇندەلىكتى ءومىر سالتى، ىس-ارەكەتى، قارىم-قاتىناسى، مۇنىڭ ءبارى ءار ەلدە وزگەشە. ال، يسلام ولاردى شەكتەپ جاتقان جوق. بىزدەگى قاتە تۇسىنىك سول ەلدەردەگى مادەنيەتتى بىزگە اكەلىپ، جاستارىمىزعا، حالقىمىزعا تاڭۋ. قۇراننىڭ تۇسكەن جەرى ساۋد ارابياسىندا وزدەرىنىڭ سالت-داستۇرىنە ساي كيىنەدى. ياعني، ەر ادامدار ۇزىن اق كويلەك جانە قىزىل ورامال. ول مۇحامەد پايعامبار (س.ع.س) كەزىندە بولعان ەمەس، ول سۇننەتتىڭ ءوزى ەمەس، ءبىراق ول كيىم ءستيلى يسلامعا قارسى بولماعاننان سوڭ قولدانىسقا ەندى. كۋۆەيتتە اق ورامال، پالەستيندە قارا-اق ءتۇستى ورامال. پاكىستاندا دا سوعان ۇقساس. سەبەبى ول ەلدەردە وتە ىستىق. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ دا ءوز كيىم كيۋ ءداستۇرى بار. ابايدىڭ كيىمىنە قاراڭىزشى. باسىندا تاقيا، تىك جاعالى كويلەك، بەشپەنت، شەكپەن، كەڭ بالاقتى شالبار. وسى كيىم يسلامنىڭ قاي قاعيداسىنا قايشى كەلىپ جاتىر. قازاقتىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق كيىمى ەمەس پە؟ ماسەلەن، ايەل ادامداردىڭ كيىنەتىن كيىمىنە توقتالار بولساق، ساۋكەلە، ەگدە جاستاعى اۋەلدەردىڭ كيمەشەگى، قوعامداعى ستاتۋسىنا قاراي باسىنداعى كۇندىگى – مۇنىڭ بارلىعى ءوزىمىزدىڭ مادەنيەتىمىزگە ءتان. بۇل يسلامداعى قاعيدالارعا دا قايشى كەلمەيدى. باسقا ەلدىڭ مادەنيەتىن، ءسالت-داستۇرىن بىزگە اكەلىپ تاڭۋ–ساۋاتسىزدىق. جانە بۋىنى قاتپاعان، بۇعاناسى بەكىمەگەن جاستارىمىزدىڭ سول ەلدەردە وقىپ، جات ەلدىڭ ءسالت-داستۇرىن يسلامنىڭ نەگىزگى قاعيدادالارى، قۇندىلىقتارى دەپ قابىلداپ، سونى بىزگە اكەلۋلەرىنەن شىعىپ جاتىر. اسىرەسە، ونداي جاستاردىڭ دەنى ورىسشا تاربيەلەنگەن، قازاقتىڭ مەنتاليتەتى، قازاقي تاربيەنى بىلمەيتىن، سانالارىنا سىڭىرمەگەن جاستار. مىسالى، بالاعىن كەسىپ، ساقالىن قاۋعاداي قىلىپ جىبەرگەن سالافيلىك، ۋاحابي جولىنداعى جاستاردىڭ دەنى ورىسشا سويلەيدى. ولار قازاقي تاربيەدەن ماقرۇم قالعان، داستۇردەن الشاقتاعان جاستار. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەنەن، قمدب قولدانۋىمەن «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. ونداعى ماقساتىمىز ساناسى ءالى قالىپتاسپاعان جاستاردى، ءوزىمىزدىڭ ەلدە، ادەت-عۇرىپتارمەن، مەنتاليتەتىمىزدى بىلەتىن جولمەنەن باكالۆر دەڭگەيىن وقىتۋ بولاتىن. ال، ماگيستر دەڭگەيىن عانا شەتەلدە وقۋىنا مۇمكىندىك جاسايمىز. بۇل وتە دۇرىس. سەبەبى، باكالاۆر بىتىرگەنشە جاستاردىڭ ساناسى ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىڭ مەنتاليتەتتى قابىلداپ، قالىپتاسىپ ۇلگەرەدى.
قازاقتا ءسوز بار: «ءوزىن ءوزى تانىعان –قۇدايىن تانىعان» دەيدى. بۇل ءسوز حاديستەن الىنعان. پايعامبار (س.ع.س): «كىم ءوزىنىڭ ءناپسىسىن تانىسا، راببىسىن تانيدى»-،دەيدى. تاعى ءبىر دالەل، «كوپشىلىكپەن بىرگە بولىڭدار، شىنىندا قاسقىر دا شەتكە شىققان قويدى جەيدى» دەيدى، ال قازاقتا «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەپ، قىسقا قايىران. بۇل سەكىلدى حاديستەردەن، قۇراننان الىنعان قازاقتىڭ كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن جۇزدەگەن سوزدەر بار. قازاق –ۇياتقا، ار-نامىسقا بەرىك حالىق. دەمەك، قازاقتىڭ يسلامعا دەيىنگى بار داستۇرلەرى ءدىن كەلگەننەن كەيىن ساباقتاستى دا، وركەنيەتتىڭ شىڭىنا كوتەرىلدى. ءبىز ادەت-عۇرپىمىزدى تانىساق، ءوزىمىزدى ءوزىمىز تانىساق، ءبىز قۇدايدى دا تانيمىز. اللا تاعالا قۇران كارىمدە: «اللاعا بوي ۇسىنىڭدار، ودان كەيىن اللانىڭ ەلشىسىنە بوي ۇسىنىڭدار، ودان كەيىن وزدەرىڭنىڭ ارالارىڭنان سايلانعان باسشىلارىڭا بوي ۇسىنىڭدار!»،- دەيدى. ول - ءبىزدىڭ قازىرگى قوعامداعى ەلباسى، سودان سوڭ رۋحاني ومىرىمىزدەگى ءمۋفتيىمىز. سوندىقتان، ەلباسىنىڭ ساياساتىن قولداپ، ءدىني باعىتىمىزدى قمدب تۋىنىڭ استىندا بەرىك ۇستانساق، ينشاللا ءبىز ەلدىگىمىزدى ساقتايمىز. ءبىزدىڭ العا قويعان ماقساتىمىز انىق، بولاشاعىمىز جارقىن بولىپ، بيىك بەلەستەردەن وتەمىز. ءدىنىمىزدى، اتا-بابامىزدىڭ ءسالت-داستۇرىن، قاعيدالارىن بەرىك ۇستانايىق، اعايىن!
جازىپ العان جانيا ابدىبەك
