30 قاڭتار كۇنى ايگىلى شىمكەنت سىرا زاۋىتىنىڭ، باسقا دا قانشاما بيزنەس نىساندارىنىڭ قوجايىنى، بەلگىلى كاسىپكەر توقتار تولەشوۆ بىرنەشە سەرىگىمەن بىرگە تۇتقىندالدى. كاسىپكەردى ۇستاۋ بويىنشا ارنايى وپەراسيا وتكىزۋ ءۇشىن جەدەل توپ استانادان، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق اپپاراتىنان ارنايى باردى. استانالىق «وپەرلاردىڭ» وبلىسقا كەلۋىن ەڭ الدىمەن مۇنداعى جەمقورلىق پەن قۇقىققورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىلمىس الەمىمەن بىتە قايناسىپ جاتۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولار. سول كۇنى تاڭ ازانمەن كاسىپكەرگە تيەسىلى سىرا زاۋىتى مەن اتاقتى «ريكسوس حاديشا» قوناق ءۇيى، بيزنەسمەننىڭ جەكە تۇرعىن ءۇيى قورشاۋعا الىندى. تۇتقىنداۋ وپەراسياسىنا ارنايى جاساق پەن شىمكەنتتەگى ىشكى اسكەر اسكەري ءبولىمىنىڭ جاۋىنگەرلەرى دە جۇمىلدىرىلدى. تولەشوۆپەن بىرگە تۇتقىندالعانداردىڭ ىشىندە الاياقتىق ارەكەتتەرى ءۇشىن ىزدەۋدە جۇرگەن سەرگەي كالتاكوۆ دەگەن دە بىرەۋ بولعان.

بۇگىن كاسىپكەرگە ناقتى قانداي ايىپ تاعىلعانى بەلگىلى بولدى. ادۆوكات ەۆگەنيي ياروۆكسكيي كۇدىكتى تولەشوۆكە قىلمىستىق كودەكستىڭ 297-بابى 3ء-بولىمى (ەسىرتكى، پسيحوتروپتى زاتتار مەن ولاردىڭ بالامالارىن ساتۋ ماقساتىندا زاڭسىز ازىرلەۋ، وڭدەۋ، ساتىپ الۋ، ساقتاۋ، تاسىمالداۋ) جانە 266-بابى 3ء-بولىمى (قىلمىستىق توپتىڭ قىزمەتىن قارجىلاندىرۋ، سونداي-اق، مۇلكىن ءبولۋ، قارجىلاندىرۋ جولدارىن جاساۋ) بويىنشا ايىپ تاعىلىپ، سوت شەشىمىمەن تەرگەۋ كەزىندە ەكى ايعا، ياعني 30 ناۋرىزعا دەيىن تۇتقىنعا الۋ تۇرىندەگى بۇلتارتپاۋ شاراسى قولدانىلعانىن جەتكىزدى. قورعاۋشى، سونىمەن قاتار، كاسىپكەر تۇتقىندالعان كۇنى ايتىلعان الدەبىر «ادەبيەت» تۋرالى ناقتى ەشتەڭە ايتا المايتىنى، ول تولەشوۆ سوڭعى كەزدە جازىپ جۇرگەن ديسسەرتاسيانىڭ ماتەريالدارى نەمەسە قوعامدىق جۇمىسىنا قاتىستى ادەبيەتتەر بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامىمەن ءبولىستى.

كاسىپكەر تۇتقىندالعانى تۋرالى اقپارات تاراعاندا ەلدىڭ ەڭ الدىمەن ايتقان بولجامى بيلىك ورىندارىنا ىقپالى بار الدەبىر توپتاردىڭ تولەشوۆ بيزنەسىنە كوز تىگۋى دەگەن نۇسقا بولدى. ازىرگە ول ايتىلعاندار بولجام كۇيىندە عانا قالىپ وتىر. ناقتى بيزنەستىك مۇددەگە قاتىستى كاسىپكەر تاراپىنان دا، بەيتاراپ تۇلعالار جاقتان دا ەشبىر مالىمدەمە جاسالمادى. ءبىراق، كاسىپكەرگە ارا تۇسۋشىلەر تابىلىپ جاتىر. اراشا سۇراۋشىلار تەك وقو ايماعىندا عانا ەمەس، ءتىپتى، تولەشوۆ وسى ۋاقىتقا دەيىن تىعىز بايلانىس ورناتىپ كەلگەن رەسەيلىك ۇيىمدار تاراپىنان دا شىعۋدا. وسى رەتتە كاسىپكەردىڭ جەكە ءومىرى، اينالىسقان قىزمەتى مەن اينالاسى تۋرالى ءبىراز جايتتەرگە نازار اۋدارعان دۇرىس سياقتى.

ءبىر قاراعاندا تانىمال ادامداي كورىنەتىن تولەشوۆتىڭ جەكە ءومىرى تۋرالى رەسمي اقپارات از. ونىڭ قايتا تۋعانى، قانداي وقۋ بىتىرگەنى تۋرالى اقپارات قۇرالدارىنان ەشتەڭە تابا المايسىز. بار بەلگىلىسى ونىڭ 1922 جىلى تۋعان سوعىس ارداگەرى ءجۇسىپ تولەشوۆتىڭ ۇلى ەكەنى عانا. ال، بيزنەسى مەن قوعامدىق قىزمەتى، اتاق-دارەجەسى تۋرالى مالىمەتتەردەن كوز سۇرىنەدى.

سول مالىمەتتەردەن بىلگەنىمىز تولەشوۆ ەل كولەمىندەگى تانىمالدىققا 2006 جىلدان كەيىن يە بولا باستاعان سياقتى. سول جىلى ول رەجيسسەر ەرمەك تۇرسىنوۆپەن بىرلەسىپ «سۇلتان بەيبارىس» اتتى بلوكباستەر ءتۇسىرۋدى قولعا العان. "شىمكەنت Pictures" ككينوكومپانياسىنىڭ يەسى رەتىندە تولەشوۆ تۇرسىنوۆپەن بۇعان دەيىن «بليجنيي بوي» دەگەن دە كينو تۇسىرگەن كورىنەدى.

كاسىپكەر سونداي-اق حالىقارالىق بوكس قاۋىمداستىعىندا دا ءىزىن قالدىرعان ەكەن. 2007 جىلى ول تايۆان استاناسى تايپەيدە وتكەن حالىقارالىق بوكس قاۋىمداستىعىنىڭ (AIBA) كونگرەسىندە قاۋىمداستىققا قاراستى ءبىر كوميتەتتىڭ باسشىسى بولىپ سايلانعان. وسى جەردە مىنا ءبىر قىزىق ءجايتتى ايتا كەتكەن ءجون. تولەشوۆتى تاڭداعان AIBA-نىڭ سول كەزدەگى ۆيسە-پرەزيدەنتى قىزمەتىن ءقازىر رف ازاماتى سانالاتىن تانىمال وزبەك كاسىپكەرى گافۋر راحيموۆ اتقارعان. راحيموۆتى اقش بيلىگى 2012 جىلى «باۋىرلار ورتاسى» (براتسكيي كرۋگ) قىلمىستىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ءارى وزبەكستانداعى ەسىرتكى ساۋدالاۋشىلاردىڭ باسشىسى دەپ جاريالاعان. بۇدان باسقا، اۆستراليا مەملەكەتتىك ورگاندارى دا ونى «نون-گرات» تۇلعا دەپ تانىپ، 2000 جىلعى سيدنەي وليمپياداسىنا كەلگىزبەي قويعان.

تولەشوۆ دەگەندە كوپتىڭ ويىنا الدىمەن تۇسەتىنى – ونىڭ تۋعان كۇنىن تويلاۋ ءساتى بەينەلەنگەن ۆيدەو. YouTube جەلىسىندە 2010 جىلى پايدا بولعان ول ۆيدەودا بيزنەسمەننىڭ تۋعان كۇنىنە جوعارىدا ايتىلعان گافۋر راحيموۆ پەن رەسەيلىك جۇلدىز دمتيريي نوگييەۆ كەلگەنى كورىنەدى. ۆيدەوداعى سالتانات 2009 جىلى بولعان جانە ول تۋرالى باستىس اقپارات قۇرالدارى ءبىراز ءسوز ەتكەن ەكەن. ءتىپتى، كەيبىرەۋلەر ۆيدەوى تۇسىرۋگە قازاقستاندىق قۇقىققورعاۋ ورگاندارىنىڭ دا قاتىسى بار بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى، 2009 جىلى جەرگىلىكتى پوليسەيلەر تولەشوۆتى ارنايى جاساقپەن بارىپ، ءتىنتىپ كەتكەن. الايدا، ەشتەڭە تابا الماعان. ول وقيعا تۋرالى ۆيدەونى دا عالامتوردان وڭاي تابۋعا بولادى.

توقتاروۆتىڭ وتباسى تۋرالى دا مالىمەت جوقتىڭ قاسى. وعان اراشا ءتۇسىپ مادىلمەدەمە جاساعان ورتالىق ازياداعى لاڭكەستىك قاتەرلەردى  تالداۋ ورتالىعى كاسىپكەردىڭ بالالارى بارىن ايتادى. كەيبىر اقپارات قۇرالدارىندا كاسىپكەردىڭ سيەۆيل، دانيەل دەگەن قىزدارى، ارمان، ارسەن، باقىتجان، قانات، تولەگەن دەگەن ۇلدارى بار دەگەن اقپارات تارادى. ءتىپتى، سيەۆيل مەن دانيەلدىڭ تۋعان كۇندەرىن قالاي دۇركىرەتىپ اتاپ وتكەندىگى، رەسەيدەن ءتيماتيدىڭ ءوزى كەلىپ، قۇتتىقتاعانى تۋرالى ۆيدەولار بار. تولەشوۆتىڭ تولەگەن ەسىمدى ۇلى «شىمكەنت سىراسى» جشس-نىڭ باس ديرەكتورى ەكەندىگى، Bentley Continental GT كولىگىمەن دراگ-رەيسينگە جاساعانىن بىلەمىز.

تاعى ءبىر كۇدىك تۋعىزاتىن ماسەلە، تولەشوۆتىڭ ءومىربايانى تۋرالى جازعاندا اقپارات قۇرالدارى ونىڭ رف مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ ساراپشىلار كەڭەسىن باسقاراتىنىن، قازاقستانداعى كازاك قوعامدىق بىرلەستىكتەرى وداعى جوعارعى اتامانىنىڭ كەڭەسشىسى ەكەندىگىن ايتادى. الايدا، اتالعان ۇيىمدار تۋرالى يۋۇرىن تارالعان اقپاراتتاردان تولەشوۆ تۋرالى دەرەك تابا المايسىز. ونىڭ بىرنەشە تاقىرىپتا جازىلدى دەلىنەتىن عىلىمي ماقالالارىنان دا ءىز جوق.

الايدا، 2010 جىلى تولەشوۆتىڭ ولەگ زەنور دەگەن رەسەيلىك بلوگەرگە بەرگەن سۇحباتىنان ءبىراز قىزىققا قانىعۋعا بولادى. وندا تولەشوۆ مىرزا قازاقستانداعى جاعداي تۋرالى ايتا كەلىپ، ورىس ءتىلىنىڭ «مۇشكىل» ءحالىن ءسوز ەتەدى. ءتىپتى، مەملەكەتتىك ورگاندارعا قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندەردىڭ قابىلدانبايتىنىن، ورىس تىلدىلەردىڭ سىرتقا قاعىلىپ جاتقانىن جەتكىزەدى. كاسىپكەر وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن رف مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ ساراپشىلار كەڭەسىنە وتكەنىن تۇسىندىرەدى.

2013 جىلدان باستاپ ورتالىق ازياداعى لاڭكەستىك قاتەرلەردى  تالداۋ ورتالىعىنىڭ توڭىرەگىندە بوي كورسەتكەن تولەشوۆتىڭ مۇنداعى سەرىكتەرى دە كۇماندى تۇلعالار. ورتالىق باسشىسى راميل لاتىپوۆ تا ءازىربايجانعا كىرۋگە تىيىم سالىنعان ازامات ەكەن. الايدا، لاڭكەستىك، اۋعانستان ماسەلەلەرىنە قاتىستى ءبىرقاتار جوبا-باعدارلامالارعا اتسالىسادى. كەي جەرلەردە تولەشوۆتىڭ ليۆياداعى تۇتقىنداردى بوساتۋ وپەراسياسىنا قاتىسقانى دا ايتىلادى. 2015 جىلى حالىقارالىق پوليسيا ورتالىعى –ينتەرپولدىڭ رەسەيلىك بولىمشەسىنىڭ باسشىسى ۆياچەسلاۆ پاۆلوۆ وعان «ميروتۆورەس» دەگەن وردەن بەرگەن.

وسى جەردە تولەشوۆتىڭ ەلىمىزدە ءورىپ جۇرگەن كوپ رەسەيشىلدىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. «ەۋرازيالىق ينتەگرياسيا. بولاشاقتى قۇرۋ» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جازعان ادام تۋرالى باسقاشا نە ايتۋعا بولادى؟ رەسەيگە بۇيرەگى بۇراتىنى سونشالىق، ول 2015 جىلى موناكوداعى رەسەي جىلى اياسىندا سونداعى ءبىرقاتار شارالارعا دەمەۋشى بولعان. ءوز قاراجاتىنا Les Grimaldi et la mer Noire دەگەن كىتاپ شىعارتقان. رەسەي ۇلكەن تەاترىنىڭ مونتە-كارلوعا ساپارىنا دەمەۋشىلىك جاساعان.

رەسەيلىك ۇيىمدار مەن اقپارات قۇرالدارىنىڭ تولەشوۆتىڭ تۇتقىندالۋى تۋرالى شۋ شىعارىپ جاتقانى تۇسىنىكتى بولدى. بىزگە تۇسىنىكسىز بولىپ وتىرعانى – ونى ءجون-جوسىقسىز جاقتاپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايى انىقتالماي جاتىپ، ودان «ساياسات قۇربانىن» جاساۋعا اسىعىپ جۇرگەندەردىڭ ارەكەتى. قىرۋار قارجىسى بولا تۇرا وڭتۇستىك وڭىردەگى الەۋمەتتىك، قوعامدىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىسقانى تۋرالى مالىمەت جوق. ەسەسىنە، رەسەي باسشىلىعىنا مايداي جاعاتىن باستامالاردىڭ باسى قاسىندا جۇرگەن. ەندەشە، «ەل قىز الىپ قاشتى، مەن نە ءۇشىن قاشتىم؟» دەگەندەي، رەسەيلىك باق-تار مەن ۇيىمدار ونىڭ استاۋىنان جەم جەگەن سوڭ شاشپاۋىن كوتەرەدى، ال، قازاقستاندىق اقپارات قۇرالدارىنا نە ءوتىلى ءوتىپ ەدى؟ قايىرىمدىلىق جوبالار جاساپ، جۋرناليستەر مەن جازۋشىلارعا سىيلىق تاعايىنداپ پا؟ جەتىمدەرگە ءۇي الىپ بەرىپ پە؟ تىم بولماعاندا شىمكەنتتىك سيركاچتارعا دەيىن ءتۇسىپ جاتقان دەپۋتاتتىق سايلاۋلارعا دا قاتىسپاعان سياقتى. الدە، وسىعان دەيىن سولتۇستىك كورشىمىزدى جارىلقاپ كەلگەن بيزنەسمەن باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەندە عانا بارىپ، وتاندىق جۋرناليستەردىڭ «كومەگىنە» جۇگىندى مە ەكەن؟.. 

جومارت ابدوللا ۇلى