Qazaqtyń, kórnekti, daryndy aqyny Keńshilik Myrzabekov 70jasta
Qazaqtyń kórnekti, daryndy aqyny Keńshilik MYRZABEKOVTİŃ týǵanyna 70 jyl tolyp otyr. Balalyq shaǵy men kemeldik shaǵy birge ótken dosy, jýrnalıs jazýshy retinde Keń aqyn týraly kezinde «Ashtym kózimdi, aıqardym», «Ult aqyny atanǵan Keńshilik», «Keńshiliktiń bala kezinde aıtqan bir sózi», «Keińshiliktiń anasy Márkúl apaıdyń aıtqany», «Keńshiliktiń «İńkár dúnıe» jınaǵyndaǵy sırek kezdesetin sózder» atty esseler, estelikter, tanymdyq maqalalar jazǵan edim. Keń aqyn áýelden aq, alǵashqy óleńderiniń erekshe naqyshtarymen elge tanylǵan aqyn. Daryndy aqyn ómiriniń sońyna deıin osy qarqynynan, ózgelerden erek stılinen tańǵan joq. Ózindik daýysymen, poezıa tórinen ózine laıyq ornyn alyp, ómirden ótti.
Sodan beri Keńshilik aqynnyń shyǵarmashylyǵy týraly Iranǵaıyp, Serikbaı Ospanov, Serik Turǵynbekov jáne basqada kóptegen aqyndar men synshylar joǵary baǵa bergentin. Onyń ishinde ásirese, K.Myrzabekovtiń aqyndyq darynyna shynaıy, tolyqqandy baǵa bergenderdiń biri, aqyn synshy Qýanyshbaı Qurmanǵalı men Ǵusman Jandybaev edi. Sózime dálel retinde Q.Qurmanǵalıdiń « Jalǵasy ǵumyrynyń jyrlarynda» atty maqalasyndaǵy «Avtoryna qaramaı aq, ańǵartýǵa bolatyn osynaý qasıeti arqyly Keńshiliktiń taza ulttyq aqyn dárejesine kóterilgen daryn ekendigine kóz jetkizesiz» degen joldaryn keltireıin. Synshy bul sózdi jáıdan jáı aıtyp otyrǵan joq, aqynnyń lırıkalaryna, balladalaryna, poemalaryna tolyq kásibı sheberlikpen taldaý jasaǵannan keıin aıtyp otyr. Ia, Qurmanǵalı aıtqandaı KEŃ aqyn ult aqyny deńgeıine kóterilip,bala kezinde ańsaǵan, armandaǵan bıigine jetken kezde, bar bolǵany 42 jasqa tolǵan kezinde bul pánı ómirden baz keship, kete bardy.
***
Men alǵash ret Keńshilikpen bes alty jasymda tanysqan edim. Sodan dostasyp kettik. Dos bolǵanda qandaı, aýyldaǵy on bes shaqty bala tańerteńnen keshke deıin bas qosatyn jerimiz de bir, oınaıtyn jerimiz de bir bolatyn. Keńshiliktiń ákesi Aǵytaı men sheshesi Márkúl sol kezderi ári ketse, otyzdan ǵana asqan kezi. Aǵytaı soǵys kezinde basynan jaralanyp kelgen, kóp úndemeıtin kisi edi. Keńshiliktiń sózsheńdigi, arsalańdap turatyn minezi anasyna tartqan, Márkúl apaı eki betiniń ushy qyzaryp turatyn appaq, sózsheń kelinshek bolatyn.Keńshiliktiń týǵan jeri osy Túıemoınaq, ákesiniń qysta qystaıtyn jeri Kórtoǵaı , jazda Túıemoınaqtyń shetindegi qarasýdyń janyna kıiz úı tigip otyratyn.
Túımoınaq kezinde Kırov kolhozynyń ortalyǵy bolǵan. Turǵan jeriniń tabıǵaty óte keremet, mundaı ádemi jerdi Torǵaı oblysynyń basqa jerinen tabý múmkin emes. Túıemoınaq aýyly Tosyn qumynyń ortasyna ornalasqan. Tap ortasynan Torǵaı ózeni kesip ótedi. Tosyn qumynyń osy jerden bólingen eki jaǵyda qalyń toǵaı, jıde, únemi jap jasyl bolyp turatyn arsha, tobylǵy, ıtmuryn, aqshı, jýsan, jalbyz, shaǵyrdan kóz súrinýshi edi. Ásirese, kóktem kezinde gúldeıtin jıde, ıtmurynnyń kórinisteri erekshe ǵajap edi. Túıemoınaqtyń tabıǵatyn jyrlaǵan meniń «Túıemoınaq» atty qysqalaý óleńim bar edi. Sonda:
«Túıemoınaq qudaıdyń bergen jeri,
Jylqyǵa qulyn taıdyń ergen jeri.
Ózen men Kóshek taýdyń ortasynda,
Tosynǵa ene boılap kirgen jeri.
Túıemoınaq ańyzǵa bolǵan jeli,
Haırolladaı bolǵan ed jyrshy peri,
Ábiqaı, Nurhan, Jumabaı aqyndary,
Nebir shirkin. Asyldardyń júrgen jeri...» delingen joldar bar. Sol dańqty tulǵanyń biri Keńshilik edi. Aqyn týyp ósken aıtýly Tosyn qumynyń shetin kólbep kógildir Kóshek taýy jatatyn. Onyń janynda kezinde Keńshilik jyrlaǵan «Saryózek Sandyqbıdaıyq» jatyr. Naǵyz aqyndy topyraǵy qasıetti Jeri týǵyzady, sóz qadirin asyrǵan Eli týǵyzady. Aqyn Keńshilik Myrzabekov óziniń týǵan Elin de, Jerin de óleńmen dańqyn asyryp, Poezıa kóginiń bıigine ilip ketti.
Keńshilik bala kezinen aqyn minezdi, arqaly edi. Onyń balaq shaǵyndaǵy esinde qalǵan bir ádemi sýretteri onyń óleńderinde de qylań berip qalady.Máselen, «Jıdek terýge barǵanda» atty óleńiniń
«Kóktoǵaıdan» keshkilik bir top bala,
Jıdek izdep, kúnder aı, qyr taptaǵan,
Adyrlar ári alyp ketýshi edi,
Buralań jol beldegi bultaqtaǵan.
Sodan keıin ińirde oralýshy ek,
Qorym jaqqa qorqyp bir qadalýshy ek,
Úreıimdi boıymnan úrkitýge,
Jaýtańdaǵan bolatyn janaryń sep...»
Aqyn bul óleń joldarynda óziniń balalyq shaqtaǵy sezimin sýretteýmen birge, qasyndaǵy qyz balanyń «jaýtańdaǵan janaryn» beınelep turǵan sheberligide nazar aýdartady. Keńkeń sol bala kezinen aqyndyq sezimi, aqyndyq minezi baıqalyp qalýshy edi. Ol aqyn bolýdy, eliniń belgili azamaty bolýdy sol bala kezinen armandaǵan. Biz aıtyp otyrǵan armanyn Keńshilik Aqyn sál keıinirek «Keledi ósip bir bala» atty óleńinde
«...Alysta alys, alys bir sondaı túkpirde,
Soǵystan sońǵy tirshilikpenen jup birge.
Keledi ósip, keledi ósip bir bala,
«Armanǵa jetem túbinde, túptiń túbinde!» dep jyrlap edi. Arman -jyr, jyr- arman ýaqyt óte kele oryndaldy, Keńshilik Myrzabekov jıyrma jasynda elge tanylǵan aqyn boldy. Aqyn bolǵanda, qandaı, erekshe mánerimen, aıryqsha naqyshta óleń jazǵan qazaq poezıasynda óz jolyn tapqan aqyn boldy.
Keńshilik Myrzabekov tabıǵat, mahabbat, azamattyq lırıkalary, balladalar, poemalar janryn bıikke kóterisýge zor úles qosqan aqyn. Keńshilik poezıanyń kez kelgen janrynda sózdi sazben ılegendeı ıleıtin aqyn desek, Keń aqyn úshin ol da az. K.Myrzabekov sóz qudiretin, qasıetin oqyrmanyna erekshe kórkem, qazaqy tilmen jetkize bilgen erekshe daryndy aqyn edi desek laıyq bolar. Oǵan Keńshiliktiń shyǵarmashylyǵy týraly keń taldap, ekshep kórsetken qazaqtyń belgili aqyn jazýshylarynyń sózderi kýá.
Keń aqyn shyǵarmalarynyń basty keıipkerleri biz sıaqty óziniń tustastary, zamandastary,soǵys kezinde eńbekterimen erlik kórsetken qyz kelinshekterdiń aıaýly taǵdyrlary, sonaý 45-65-jyldar arasyndaǵy daǵy qazaq ómiriniń jan shymyrlatar sýretteri, tabıǵaty.
Keńshilik ekeýmiz bala kezden birge óstik, eseıgen kezde de dostyǵymyz, aralas quralastyǵymyz úzilgen joq. Biraq, ekeýmizdiń minezimizde ońyp turǵan joq, árkim ózinshe qısyq edi. Tóbelesip, sózge kep qalǵan kezimizde boldy. Ol oqıǵalar týraly aqyn Serik Turǵynbekov ańyzǵa bergisizdeı (ázil retinde) biraz áńgime aıtady.
Osyǵan oraı Keń aqynnyń «Minez» atty óleńniń :
«...Eı, dosym,!
Júz shaıysyp qalysarmyz,
Tobyq qaǵyp, aıaqty shalysarmyz,
«Er shekispeı bekispes» degen sóz bar,
Bir bolsa, maqsatymyz, tabysarmyz!» dep aıaqtalatynyn aıta keteıin.
1988-jyly Torǵaıda belgili aqyn Qaınekeı Jarmaǵanbetovtiń jyldyq mereı toıy ótip, oǵan Almatydan aqyndar Ǵafý Qaıyrbekov, Keńshilik Myrzabekov, Shómishbaı Sarıev qurmetti qonaq bolyp barǵan edi. Keńshilik pen Shómishbaı qaıtar jolda Arqalyqtaǵy bizdiń úıge soqqan. Jol soqty bolǵan ba, Keńkeńniń kóńil kúıi nasharlaý edi. Qarsy alǵan maǵan razy bolǵan kúıime, birazdan keıin shabyty kelip, «Jumat, men lırıka jazam ǵoı, biraq, Syraǵańdaı jazý qaıda, men ballada jazam ǵoı, biraq, Qaınekeıdeı jazý qaıda! Qazir saǵan arnap «Kórtoǵaı» degen óleńimdi oqyp berem» dedi. Keń aqynnyń óleń oqýda da ózindik saryny bar edi, sol yrǵaqpen:
«...Qar jaýdy, mine,aıtary joq -aý,
Aınala appaq kóz nuryn alǵan,
Eki úsh úıdiń bir kógenimiz,
Bar sıaqty edi aý, bir qyzyǵymyz.
Bir qyzyǵymyz, bir kórerimiz,
Átteń aı, átteń erte kep kóktem,
Ajyrap ketti tóbelerimiz...» degen joldardy oqydy.Ekeýmiz bir birimizge yrza bolyp qushaqtastyq. Oǵan Shómishbaıda qosylyp jatyr. Men olarǵan Keń aqynnyń esimi elge belgili keıipkeri Haırollanyń lentaǵa jazylǵan termelerin tyńdattym. Keńshilik pen Shókeń shabyttanyp, biraz qopańdap qaldy. Sonda Shómishbaı sol sátte Keńshiliktiń «Haırolla termeshige arnalǵan «Qyrman basynda» atty jyrdy jatqa oqı jónelsin:.
«Keshke jaqyn,
Dala salqyn,Haırolla bar -tyn,
Haırolla qara nar tyn...»degen óleńin biz stýdent kezimizde jatqa oqıtyn edik» dedi ol. Shókeńniń sóziniń shyndyǵy bar edi, 60-jyldardyń ortasynda jaryqqa shyǵyp úlgergen bul óleń sol kezdegi óleńge ǵashyq jandardyń jattap júrip aıtatyn jyry edi. Bul óleńde bizdiń kóńilimizge jaqyn, júregimizdi tolqytatyn tanys sýrettiń jarqyn obrazy bar edi. 55-jyldardaǵy qyrman, Haırolla kúzetshi, jarty qursaq ash, dánniń ıisi qyrmanǵa tartqan jas bala, óleńdegi osylardyń jan tebirenter beınesi kóz aldyńnan keter me!.Iá, Keń aqynnyń bul jyry- jyr ishindegi marjan edi.Keńshiliktiń tabıǵat, mahabbat taqyryptaryna jazylǵan keremet lırıkalaryna joǵaryda esimderi atalǵan synshylar óz zamanynda joǵary baǵa bergen.
Keń aqyn jyldardyń orta kezinde respýblıkalyq baspalarda jaryq kórgen óleńderiniń erekshe aıshyǵymen, qazaqy órnekti erek mánerimen oqyrmandar nazaryna iligip, qurmetine ıe bolǵan aqyn. Sol kezde Shómishbaı aqyn aıtqandaı, Keńshilikke eliktep óleń jazýshylarda kóbeıgen.
«Keńshilik poezıasynyń artyqshylyǵy nede?» degen» suraq týa qalǵan jaǵdaıda, ol eshkimge uqsamaıtyn, ózindik naqyshty kórkem stıli bar, lırıka janrynda da, ballada, poema janrlarynda da « tuıaǵyna shań ildirmes tulpar» edi desek, qatelespes edik. K.Myrzabekovtiń shyǵarmashylyǵyndaǵy jetistikteri men alǵan bıikteri týraly biraz jazylǵanyn joǵaryda aıttym. Sony qaıtalap jatsam, onyń oqyrmanǵa qyzyǵy bolmas. Degenmen,K.Myrzabekovtiń balladalaryndaı balladalardy ózimiz túgili shetel poezıasynanda kezdestirý qıyn. Qazaq poezıasynda ballada janrynyń negizin qalaýshylardyń biri aqyn Qaınekeı Jarmaǵanbetov edi. Odan keıin de ballada janryn damytýǵa úles qosqandar boldy. Al, Keńshilik Myrzabekovtiń balladalaryndaı kesek, kórkem dúnıeni, keshegi kúni ǵana emes, qazirdiń ózinde kezdestirý qıyn. Óıtkeni, Keńshiliktiń kez kelgen balladalary poezıadaǵy gaýhar tas ispetti. Olardy qalaı oqysańda baýyryńdy eziltip, janyńdy shıyrtyp otyrar edi. Basty sebebi, Keń aqynnyń óleńderinen Saryarqanyń jýsanynyń ıisindeı qazaqy ıis, tekemetiniń oıýlaryndaı qazaqy ıin júregimizdi baýrap alatyndyǵynda. Solardyń ishindegi «Aqkóılek», «Kóshý», «Boz bıe», «Jolda» tárizdi kóptegen balladalary asyldyń jambysy tárizdi joly, naqyshy, órnegi bólek shyǵarmalar edi. Bul balladalarǵa kezinde talaı maqtaýlar aıtylǵan, solaı desek te, «Tóleýtaıdyń tórt qyzy» atty ballada bir otbasynyń ǵumyrlyq dramasyn shynaıy sıpattaǵan úlken polotno tárizdi. Bul balladanyń basty ereksheligi, oqyrman sol otbasynda bolyp jatqan oqıǵalardyń ortasynda birge júrgen, solardyń kúıigi men qýanyshyna ortaq bolyp júrgendeı áser qalady. Ballada Tóleýtaıdyń bir qyzy kúıeýge qashyp ketkenin jurt ósek qylady ǵoı. Sondaǵy Tóleýtaıdyń kúıi:
«...Jaı túskendeı Tókeń sonda úıine,
Qamshyny alyp, kempirine úıire,
Qarań batqyr, batyr qaralaryńdy,
Dedi ol alǵash, qyzdaryna kúıine.
Qus myltyǵyn keregege asýly,
Ala umtyldy.»Kim,kim meni basyndy,..
Súıegime tańba salǵan ekensiń,
Jalǵyz oqpen joq eteıin basyńdy!...» Sol Tóleýtaıdyń keler jylǵy kúıi:
«Keler jyly kúıeýimen keldi Uldaı,
Qodarynda uldary bar balǵyndaı.
«Súıegine tańba salǵan» qyzynyń,
Súıip ulyn Tókeń meıirin qandyrdy aı!...».
Bul balladada ómir dramasy, keremet qazaqı til, obraz bári bar!
Sol sıaqty «Kóshý» atty ballada osyndaı shyǵarmashylyq bıikte turǵan dúnıe.
Boz ala tańda tary tıegen ógiz arbada kishkentaı bala men jeńgesi;.
«Jeńeshem jeleń otyr, belin túıip,
Ótken jel óńmeninen óńin súıip.
Oılaımyn «Qaıran aǵam qosylǵan- aý,
Qaltqysyz kóńil qosyp, teńin súıip...» Bir keremet pák sýret, pák sezim.
Osy bir ádemi tańnyń shyrqyn salt atpen kelgen brıgadır buzady:
« ...Áı, bala, eshteme joq jasqanatyn,
Senen kem be, basqa ul, basqa qatyn.
Bar, kúrkeńdi tige ber, qosqa aparyp,
Sendeıinde jigitter tas jaratyn...» deıdi de, álgi brıgadır jas balany ógiz arbamen fermaǵa jalǵyz ózin jiberedi:
«...Jan jaǵymda ıen qyr, dala jatyr,
Jeńgem maǵan jáýdirep qarady aqyr.
Ala ógizdi atty adam jetekke alyp,
Essiz jatqan qystaýǵa bara jatyr».
Osydan keıin brıgadırmen ketip bara jatqan jeńgesin qımaı fermaǵa jalǵyz ketip bara jatqan balanyń óksigin, ıesiz qystaýǵa bet alǵan brıgadır men kelinshekti elestetseńiz, sizdiń de kóńilińiz qulazyp sala berer edi.
«Jolda» atty balladanyń da tarıhy tereń. Bul balladany Keńshilik jıyrmadan jańa asqan kezde jazyp edi. Bul ballada ógiz arba men balanyń joldaǵy oqıǵasyna arnalǵan. Balladany bıikke kóterip turǵan qazaqy kórkem tili men aqynnyń sýretkerlik sheberligi. Bul «Jolda» atty balladany Keń aqyn 1971-jyly Lenınniń týǵan kúnine arnalǵan jyr keshinde oqyǵany da bir tarıhı oqıǵa edi.
Basqa aqyndar kósemge arnalǵan óleńderin oqyp jatqanda, Keńshiliktiń «ógiz» týraly óleń oqýy, bylaı qaraǵanda aqylǵa syımaıtyn oqıǵa edi. Bul onyń erek minezdiliginen edi. Keń aqynnyń balladalary týraly osyndaı uzaq áńgime aıtýǵa bolady, óıtkeni aqynnyń shyǵarmashylyq shabyty, daryny, arqasy erneýine syımaı jatqan teńizdiń býyrqanǵan tolqynymen ǵana salystyrýǵa bolady.
1987-jyly Keń aqyn «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynyń tapsyrmasymen Arqalyq qalasyna keldi. Qolynda «Kókshetaý pravdasy» degen gazettiń bir nómiri bar edi.Sonda Keńkeńniń «Birjan sal.Qoıandy jármeńkesi» atty dastany shyqqan eken.
Keshke bizdiń úıde qonyp, erteńine obkomǵa keldi. Ol kezde oblystyq obkomnyń birinshi hatshysy Kókshetaýdan kelgen Qýanyshev degen kisi edi. Keń aqyn sonyń qabyldaýyna kirdi. Shyqqannan keıin suraıym ǵoı: «Qalaı boldy?»dep. «Biraz otyryp áńgimelestik, dastanymdy kórsettim, maqtady» dedi. Biraq, bul áńgimege kóp toqtalmady, shamasy, obkom basshysymen kezdesý oıyndaǵydaı bolmaǵan. Másele, obkom hatshysynyń shyǵarmashylyqqa kózqarastarynda emes, áńgime, sol kezeńde daryny bólek aqynnyń «Birjan sal.Qoıandy jármeńkesi», «FZO ǵa ketken jeńeshem», «Imanjúsip» dastandary tárizdi asyl da, kesek dúnıelerdi qazaq poezıasynyń tórine shyǵarýy edi. Atalmysh poemalar týmysynan dara aqyn Keńshilik Myrzabekovtiń qazaqy aıshyqty, kórkem tilmen kestelegen, túıindegen, somdaǵan uly Eskerkishi tárizdi.
Jumat ÁNESULY
Jýrnalıs, ádebıettanýshy
