Eki urtynan ystyq bý býdaqtap, túngi salqyn aýany tumsyǵymen tesip, alyp – ushyp kele jatqan eki bóri júristerin qala qaqpasyna jete bergende ǵana baıaýlatty. Kózderi shoqtaı qyzaryp, arqa júni tikireıip, qandaı bóget bolsa da, bógelmeı óterdeı jorta basyp jaqyndaǵan ekeýine qaqpa kúzetshisiniń «toqta!» - degen zildi daýsy eriksiz toqtam bolsa kerek, bıiktigi kisi boıyndaı qasqyrlar bir-birinen ozbaı, qaqpaǵa on, on bes qadam jetpeı, qalshıyp tura qalǵan. Alqyna dem alǵandarynan alystan tynymsyz jol júrip kelgenderi baıqalady. Bıik dýaldyń tóbesinde janǵan ottardyń álsiz jaryǵynan kóringeni ekeýiniń de aýyzdaryna tistep alǵan zattary bar eken. Anyqtap qaraǵan kisige qyzyl jal kók qasqyrdyń aýyzynan julymy shyqqan teri qapshyq, aq tós sur qasqyrdyń tisteriniń arasynan kishigirim tirshilik ıesin baılap, matap súıretip alǵan uzyn qyl arqannyń bir ushy ańǵarylady.
Bul qalaǵa bular bóten emes, osy mekenniń týmalary - aq tós arlan Aqperi men onyń kelinshegi Kókperi edi. Jaýyna qatal, dosyna adal ekeýin birde bir jan jalǵyz júrgenin kórgen emes. Ne istesede ekeýi aqyldasa isteıtin. Áıtkenmen bulardyń jumysy da birge júrýdi talap etetin. Aıbaty arystandy da qaımyqtyratyn ekeýin toqtatqan qaqpa kúzetshisi álbette qos kókjaldy alystan-aq tanyǵan, degenmen ózderimen birge áldenelerdi alyp kele jatqanyn da kórgen. Qalaǵa kirgizbes buryn tekserý de munyń mindetine kiretin. Árıne senbegendikten emes, qala kósemine tikeleı baǵynyshty kókjaldar bolǵanmenen, qaýipsizdikke basty nazar aýdarýy tıis.
Eńgezerdeı dıý eki qasqyrdy aınalyp qarap shyqty da, týra qarsy kelip tura qaldy. Ústine kıgen jeńsiz aq saýytynyń shaqpaqtarynda, qolyna ustaǵan eki júzdi aıbaltasynyń júzinde aı sáýlesi emin-erkin oınaqtaǵan bas kúzetshi ekeýine kezek qarap, denesimen bitisip ketken buqa moıynyn Kókperige buryp, kózin salaqtatyp ilip alǵan aýyzyndaǵy qapshyqqa qadaǵan. Endi únsiz tursam bolmas degendeı, qolyndaǵy baltasymen meńzep: - hanym, munda ne bar? - dedi. Kókperi aýzyndaǵy qapshyqty aqyryndap jerge qoıdy da, aldyńǵy aıaqtaryn kótere bere áp sátte qyzyl jal qasqyrdan qasy kózi qıylǵan áıel zatyna aınalyp shyǵa keldi. Ústine jamylǵan qasqyrdyń terisi bolmasa, tal boıynda esh bir jyrtqyshtyqtyń nyshany qalmaǵan. Beline býǵan kúmis beldigimen, kúmispen ádiptelgen bylǵary etigi, asyl temirden soǵylǵan qanjardaı tyrnaqtary bolmysyna aıbyn berip, júregine qorqynysh uıalatqanmen ashań júzindegi jylylyq, qaraqattaı kózindegi meıirimniń ushqyny kókeıińdegi muzdy jibitip jibergendeı áser qaldyrady. Onyń jaıdary kelbetine qarap naǵyz jyrtqyshtyń ózine aınalyp ketedi degenge senýdiń ózi qıyn edi. Qazir de ol kúzetshige ádettegi jaıdary qalpynan aınymaı jaýap berip turǵan bolatyn.
- Bul kishkentaı sábı, Qamal-Ózennen qaıtyp kele jatyp toǵaı arasynan taýyp aldyq, - dedi Kókperi qorjynnan qalyńdaý matamen denesi jylylap oralǵan náresteni qolyna alyp.
Kúzetshi sol qolyndaǵy áıneginiń ishinde jaryq qońyzdary aınalaǵa nur shashyp ersili-qarsyly ushyp júrgen aspaly shamnyń jaryǵyn endi Aqperi súıretip kelgen nársege túsirdi. Bul sátte óz qalpyna kelip bıik ári suńǵaq jigittiń keıipine engen Aqperi aıaq-qoly shandýly ózi súıretken adamdy nusqap:
- Bul – Bóltirke ǵoı, balany toǵaıǵa osy aparypty, muny kósemge alyp baramyz.
Kúzetshi Bóltirkeniń qasyna baryp baltasymen túrtip edi anaý bolymsyz yńyrandy da basqa ún shyǵarmady. Sosyn mynaý sonyń ózime degendeı aýnatyp qaraı bastady. Bóltirkeniń kez kelgen tanıtyndaı belgileri bar edi. Onyń oń qulaǵynyń jartysy joq jáne bir kózi soqyr bolatyn. Sham jaryǵymen osynyń bári ornynda ekenine kóz jetkizgen kúzetshi, baıǵustyń denesinde kenep shalbardan basqa lypa joq ekenin de baıqady. Eki aıaǵynan baılap súıregennen denesiniń ár jerinen terisi sydyrylyp, shym-shym qan shyǵyp tur eken. Ábden kútimsiz ósken saqal shashy da topyraqqa tolyp, uıysyp qalǵan. Kúzetshiniń bet-álpetinen osynsha nashar qaldegi pendege jany ashyǵandyq baıqalmady, tipti selt etpedi de.
- Qaqpany ash, biz kireıik, endi qalǵany saǵan esep berý edi, - dedi baǵanadan qaqpa kúzetshisiniń sonsha timiskilep teksergenine shydamsyzdana qarap turǵan Aqperi. Aqperige qarsy sóz aıtý kúzetshiniń ómirine qaýipti ekeni aıdan anyq edi. Onsyzda senimsizdik tanytqandaı biraz aınaldyrǵany da artyq ketkendeı kóringen. Kúzet basshysyna osynsha erkinsýine Aqperimenen talaı maıdanda ıyq tirese shaıqasqany jáne jasynyń qurdastyǵy ǵana múmkindik bergen edi. Bulardyń aldynan qaramaǵyndaǵylardyń bireýin jibermeı óziniń shyqqanynyń da sebebi sol edi. Degenmen kópti kórgen saqa jaýyngerdiń esinen «qoıannyń qutyrynǵany - terisiniń sypyrylǵany» - degen sóz bir mezet shyqqan emes.
Kúzet basshysy qaqpaǵa jaqyndap baryp: - Ashyl, - dep aıǵaı saldy. Alyp tas qaqpa baǵanadan beri demalyp otyrǵan adamdaı syqyr-syqyr etip baryp, orynynan kóterildi. Bul kóterilýge sebep bolǵan tas qaqpanyń astynan paıda bolyp tizesin jazǵan tórt tas aıaq eken. Tas qaqpa taǵy syqyrlap ekige bólindi de aýyr adymdap ekeýi dýaldyń eki qabyrǵasyna baryp qaqqan qazyqtaı tura qaldy. Bul ýaqytta Aqperi men Kókperi qaqpanyń aldynda bir býda shań qaldyryp qalaǵa zymyrap kirip te ketken bolatyn.
Qos tas qaıtadan burynǵy ornyna baryp tize búkti.
Bul qalaǵa kiretin jalǵyz qaqpa edi. Qalaǵa basqa da qaqpalar salatyndaı múmkindik múlde joq, óıtkeni qalanyń osy jeri ǵana jazyq dalaǵa suǵynyp, qalǵan jaqtaryn dártedegi doǵadaı ıilip taý shatqaldary qorshap turǵan. Osynaý alyp jalǵyz qaqpaly, basyna qanatty qus ta ushyp shyǵyp qona almas Qasat taýynyń tik jartasty qoltyǵynda ornalasqan periler qaýymynyń on eki qalasynyń biri Abat qalasy bolatyn. Abat – perilerdiń astanasy Qamal-Ózen qalasy sıaqty keńdigimen, sáýletimen maqtana almasa da, Qasat taýymen, ǵajaıyp qorǵanymen erekshe edi.
Ásirese erekshelik qalanyń qabyrǵalarynan baıqalatyn. Uzyndyǵy bes shaqyrymǵa sozylǵan tas qabyrǵalardyń syrtynan qaptap turǵan úlken órmekshi tory nazaryńdy aýdarmaı qoımas edi. Tordyń óte tyǵyz órilip, birneshe márte qabattalǵanynan qala qabyrǵasy negizinen órmekshi torynan eken dep qalasyń. Jaqyndap qaraǵanda ǵana tordyń artynda taý tastarynan qashalyp qalanǵan bıik taǵy bir berik qorshaý bar ekeni anyqtalatyn. Órmekshi tory osy tas dýaldyń bir jerine syzat túsirmes úshin arnaıy syrtqy jabyn retindi turǵan sıaqty kóringenmen, syrttan kóz alartqan dushpan bolsa tas qabyrǵa qalaǵa qalqannyń, órmekshi tory beıne bir saýyttyń qyzmetin atqaratyn. Iaǵnı tor ondaı ýaqytta sozylyp qalany tóbesimen qosa shyrmap tastaıdy. Odan basqa túgil shirkeıdiń ózi ebin taýyp kire almaıdy, eger de myqtylyǵyn teksergisi kelgender bolsa qabyrǵanyń syrtynda shyrmatylyp, shyǵa almaı ajal qushqan pildiń súıekterin kórer edi.
Qalanyń syrty qandaı sýyq bolsa, ishki kórinisinen de jylylyq sezilmeıtin. Tas kósheler, tas úıler, tas saraılar qashyrdyń jalyndaı qysqa ómirdiń qatań zańdylyǵyn kúzetkendeı áser qaldyrady. Kóńilinde qylaýdaı muńy joq pende de Abattyń kóshelerinde bireý keýdesine bir kesek tas salyp qoıǵandaı tunjyraı túsetini sózsiz edi. Osyndaı tunjyraǵan tomaǵa tuıyq kúımen ý-shýdy asa jaqtyrmaıtyn qala turǵyndarynyń minezi de astasyp úılesimdilik tapqandaı seziletin. Degenmen tiri pendege taspen birge tas bolyp ketpeýin úlgi etkendeı Qasat taýynyń betkeındegi shyrshalar ǵana ádetki jap-jasyl qalpynda.
Sondyqtan da bolar perilerdiń qalǵan qalalarynda saýda- sattyqpen, elshilikpen, túrli basqa da jaıttarmen adam balasy baryp- kelip, aralasyp- quralasyp turǵanymen, tek Abatta ǵana áli kúnge deıin birde- bir adam bolmaǵan edi. Onyń sebebin periler óz qalalaryn adamdar meken etetin aımaqtan tym shalǵaılyǵymen túsindiretin. Adam turmaq basqa qalalardyń perileri de bul qalaǵa sırek keletin. Onyń ózi qylmysty bolyp qashyp júrgen bireýler nemese Qamal-Ózennen patshanyń buıryǵymen jiberilgen shabarmandar bolmasa, syrttan kelgen qonaqty kezdestire almaısyń.
Qaladaǵy mundaı bir qalypty tirshilik óz turǵyndarynan góri qashqyndarǵa tıimdirek edi. Olar bul jerge eshkimniń izdep kelmeıtindigin biletin. Jazadan qashqandardyń Abatqa kelip panalaýy Qamal-Ózendegi basshylardyń da basyn aýyrtpaıtyn. Sebebi astanadan alysta júrgen qashqyndar olarǵa esh zıanyn tıgize de almaıtyn, bir jaǵynan ár bir qashqyndy osynsha alys jerden alyp ketý de zor shyǵyn. Qashqyndar da bul qaladan óz yqtıarlarymen ketkisi joq bolatyn. Keıbireýleri jasyryn habarlama jiberip úı- ishin shaqyryp alatyn. Óıtkeni sen kimsiń dep qaramaıtyn, eshkim mazalamaıtyn jerden kim ketkisi keledi. Kerisinshe qala turǵyndary azyn aýlaq qol ushyn sozyp kómektesip jatatyn. Olarǵa keregi de sol edi. Bir qatelik jasap áreń bas saýǵalap kelip, abaqtyǵa toǵytylmaı bala- shaǵasy qasynda ósip jatsa - munyń ózi zor baqyt ekenin túsinetin, álbette týra osyndaı múmkindiktiń ekinshi ret berilmesin de jaqsy biletin.
Degenmen qashqyndardyń arasynda jaqsylyqty túsinbeıtinderi de kezdesip jatatyn. Aqperi súırep kelgen Bóltirke de sondaı jaqsylyqty túsinbegenderdiń biri edi. Abatqa azyp - tozyp kelgeninde qala turǵyndary barynsha kómektesken, alaıda Búldirkeni ol qanaǵattandyrmady da, sál ýaqyt ótkende burynǵy átetinde qaıta basyp, ózi kúneltip úırengen urlyǵyn qaıta jalǵastyrǵan. Basynda adal jumys istep paıda tabýdy azsynyp, qarapaıym perilerdiń mańdaı terimen tapqan azyn- aýlaq zattaryn urlap jan baǵady. Ol isi úshin birneshe ret ustalypta qalǵan, alaıda Abat qalasynyń perileri túzelip keter dep keshirim jasap ortalaryna qaıta qosqan. Biraq Búldirke bul jaqsylyqqa da pysqyryp qaramaıdy. Urlyǵy kúnnen kúnge ósip, bir kúni qala qazynasyna barymtalyq jasaıdy. Alaıda «urlyq túbi – qorlyq» - degendeı ustalyp qalyp, qala keńesiniń sheshimimen qaladan alastatylǵan bolatyn. Sodan beri úsh jyldaı ýaqyt ótken. Búldirke Abatqa qaıtyp oralmasa da, ol týraly sybystar qalaǵa jıi- jıi jetip turatyn. Sondaı sybystardyń sońynan Abatqa Qamal- Ózennen Búldirkeni kórgen jerden ustaý týraly buıryqta kelip jeten.
Sodan bolar Abatta qala kúzeti kúsheıgen. Qaqpadan eshkimdi tekserissiz kirgizbeýge, budan bylaı jazadan qashyp kelgen qylmyskerlerdi qalaǵa kirgizbeı alysyraq qýyp tastaýǵa, Búldirkeni kórgen jerden ustap tutqyndaýǵa jarlyq shyqqan.
Aqperiniń Búldirkeni kúnshilik jerden tastamaı súıretip kelgenide sol edi.
Sán- saltanatqa toly kósemniń saraıyna Aqperimen Kókperi ózderiniń adam qalyptaryna enip kirdi. Saraı ishi qolbasshylarmen mınistirlerge toly eken. Kósem- óziniń tórdegi mamonttyń súıeginen jasalǵan uzynsha ári bıik taǵynyń ústinde shalqaıa jaıǵasypty. Eki peri esikten kirip kelgende baǵanadan túsip otyrǵan súleı- sapa kúıin jınap aldyda ekeýine kózi nashar kóretin adamsha eńkeıe bere baqyraıa qarady. Saraıda teń bóline jaryla jaıǵasqan perilerde esik jaqqa moıyn burǵan eken. Únsizdikke úkim shyǵarylǵandaı saraı ishinde kúbir- sybyrdyń bári toqtap, qulaqqa urǵan tanadaı tynyshtyq ornaǵan. Saraıdyń eki qabyrǵasynan bir- birine qatynap ushyp júrgen kishkentaı qustardyń ǵana qanatynyń pyr- pyr etken dybysy estiledi. Eki qabyrǵa kúzdiń kórinisine shomyp tur eken. Bular kósemniń kóńil- kúıine baılanysty birese jazdyń, birese qystyń nemese kóktemniń kórinisine aýysyp turatyn. Bir tań qaldyrarlyǵy qaı mezgilge aýyssa da sol maýsymnyń jandy kórinisin beretin edi. Qazir kúzdiń kórinisinen saraıdyń eki qaptaly japyraqtary jerge tógilgen ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormanmen shekteskendeı kórinedi. Butaqtary saraı ishine ıin tirese úńilip turǵan aǵashtardan saraı edenine sap- sary, qyzǵylt japyraqtar qalqyp túsedi de joq bolyp ketedi. Jaqyn kúnderi kelip qalýy múmkin kúzdiń yzǵarly kúnderinen shyr- pyr bolyp saıa izdegendeı shymshyq, torǵaılar eki qabyrǵanyń arasynda ushyp- qonady. Keıde baıaý soqqan salqyn jeldiń áserinen butaqtardyń syqyrlaǵanymen, japyraqtardyń sazdy syńǵyry estiledi. Kósemniń saraıy tap bir ormannyń arasynda turǵandaı.
- Keldińbe,- dedi kósem ańtarylǵan qalpyn qaıta túzep,- qur kelmepsiń.
- Búldirkeni ustap aldyq,- dedi Aqperi ózinen kóz aıyrmaı otyrǵan perilerdi bir sholyp ótip.
- O,- dep kósem óziniń rıza bolǵanyn jasyra almaı qaldy.
- Ony qaıdan taptyń, turǵyzsańshy ózin, ólip qalǵan joqpa?
- Ólgen joq, demalyp jatyr,- dedi Aqperi júzine kúlki úıirilip, - uzaq joldy kótere almady. Kósem de Aqperiniń sózine jymıdy da: - Onda biz ony uıqysynan oıataıyq,- dep qolyn Búldirkege qaraı sozdy da bas barmaǵymen suq saýsaǵyn qysyp aýany shertip qalyp edi sabynnyń aýda qalyqtaǵan kobigindeı kokpeńbek kishkentaı shar paıda boldy. Shar aýada bir orynda qalqyp úsh sekýndtaı shyr aınaldy, sosyn bir búıiri tartqandaı sozylyp, sopaqtanyp Búldirkege qaraı ushyp baryp, onyń murnynyń tesigine esh kedergisiz súńgip kirip ketti. Sonyń áserinen Búldirke bir ret aýyr jóteldi de aıaq-qoly serippedeı sozylyp ornynan atyp turdy. Onyń denesindegi tyrnalǵan, syrylǵan jaraqattary birtindep jazylyp eshteńe bolmaǵandaı saýyǵa bastaǵan, tipti ol denesine battasqan las kirden, saqal shashyna uıysqan shań tozańnan da arylǵan eken. Ol saraıǵa osyndaı kúıde kirip, "dalada uıyqtap, dalada ómir súrip, shań- tozańǵa aýnap kún kórdim",- dese oǵan eshkim senbegen bolar edi.
Búldirke esin jınap, óz qalpyna kelip jan- jaǵyn baıqastaı bastaǵan.
Bul sátte qos kerege býyrqanǵan teńizdiń kórinisine aýysqan edi. Úreıli tolqyndar saraı ishin astań- kesteńin shyǵaryp, ishteginiń bárin jutyp qoıardaı entelegenimen keregelerden ishke shapshyp baryp joq bolyp jatty. Búldirke osy kóriniske ańtaryla qarap kósemniń ózine suraq qoıǵanyn da ańdamaǵan. Aqperi onyń jelkesinen qoıyp qalmaǵanda ol osylaı tura beretin de edi. Soqqydan keıin ǵana ózine kósemniń sóılep jatqanyn ańdap, kózderin jerge qadap músápir kúıge ene ketken.
- Sen urlyǵyńdy qoımaǵan ekensiń, áýeli odanda zor qylmystarǵada barǵan kórinesiń. Endi óz túbińe óziń jettiń. Eı, sen tyńdap tursyńba, óz túbińe óziń jettiń deımin.
- Taǵy bir jolǵa keshirińizdershi.
Búldirkeniń daýysy aıanyshty shyqty. Otyrǵandar ony jylap tur eken dep qalǵan. Biraq onyń qýys keýdesi shynymenen ózinede jany ashymaǵan. Sańylaýy joq sanasy taǵyda keshirim berip jibere salar dep, aldaǵy qaýipti ańdamaǵan da.
- Biz bul joly keshire almaımyz,- dep kósem burynnan kesilip qoıǵan jazany ańǵartqandaı boldy.
- Kelesi joly keshiremiz, renjime,- dedi kósemnniń sózin ile Aqperi júzine kúlki úıirilip. Otyrǵandarda jymıysty.
- Qalaısha keshire almaısyzdar, qalaısha? Olaı ázildemeńdershi.
Búldirkeniń kózi sharasynan shyǵa jazdap bir janashyr izdegendeı aınaladaǵylarǵa súze qarady. Biraq eshkimnniń júzinen ondaı meıirimnniń kóleńkesin de baıqamady. Ózine degen senimniń óshkenin endi ańǵarǵandaı edi. Ol tipti óziniń moınyna túsken quryqtyń qorqynyshynan dirildep ketken.
- Sen uıatyńdy satyp jibergennen saýmysyń? Naǵyz ózimshil jan ekensiń ǵoı. Seniń kesirińnen osynda kelip jan saqtaǵandarǵa qaýip tóne jazdady, sen sony túsinesiń be?- dedi kósem. Bul sózderdi asa sabyrlylyqpen jáne mánerlep jetkizdi. Endi Torǵaýytqa ketesiń. Keshiktirýge bolmaıdy, áıtpese muny biz tyǵyp otyr dep tekseris kelip qalýy múmkin.
- Iá, durys, tezirek jiberelik,- dep shýyldaı ketti jıylǵandar da.
Esikke deıin sozyla ortany ashyq tastap eki keregege taqaý qoıylǵan tas oryndyqtardyń arqaýyna jetpeı shapshyp shyǵyp tógilip jatqan tolqyndardyń aryny basylyp, saraı - jelsiz kúnde ashyq teńizdiń ústinde júzip bara jatqan kemege uqsap qalǵan. Búldirke teńiz qaraqshylarynyń qolyna túsip, aqyrǵy sózin aıtqyzyp, moıynyna tas baılap kemeden laqtyrylǵaly jatqan beıbaqtyń kúıin keship turǵan edi. «Torǵaýyt» degen sózdi estigende tipti onyń qaıǵysy eselengendeı basyna túsken istiń salmaǵynan tizerlep otyra ketken. Esirgen esiriktiń, júgensiz jeliktiń jelkesi qıylyp, ózegin órtep jatqan ókinishtiń otyna otyn bolyp ketkeni aıqyn ańǵarylǵandaı. Ol otty endi janaryna tyǵylǵan jas túgili dúnıeniń topanyda basa almasyn uǵyný qıyn emes. Endi ol - qalǵan ómirin Torǵaýyt túrmesinde ótkizedi. Ómirin ezgide ótkizedi, qorlyqta ótkizedi. Ómiriniń sońyna deıin ol jerden shyqpaıdy. Torǵaýyttan shyqqan jandy Búldirkede jáne osy jerde otyrǵandar da kórmegen. Ol eń jaýyz degen qylmyskerlerdiń, asa qaýipti degen baskeserlerdiń, múlde túzelmeıdi degen jankeshtilerdiń baratyn jeri. Búldirke de solardyń sońynan kete barmaq. Endi oǵan ózin bul dúnıede joq sanasada bolǵandaı edi. Biraq, nege Búldirke basqa túrme emes atynyń ózi záreńdi zár túbine ketiretin Torǵaýytqa barýy kerek? Ádette usaq urylardy Torǵaýytqa jibermeı eńbekpen túzetý kalonıalaryna jiberetin. Aqperide osyny bas qaladaǵy bas qazydan arnaıy barǵanda surap kórgen, alaıda birinshi mınıstrdiń buıryǵy ekenin ǵana bile alǵan. Qazirde ózin tiri pendeniń qatarynan shyǵaryp tastaǵan Búldirkeden kósemde nege mundaı jazaǵa kesilgenin suraǵanmen odan eshteńe shyqpaǵan, basyn qos qolymen urǵylap "bilmeımin, bilmeımin" degen de qoıǵan.
Endigi jıylǵandardyń nazary Kókperi kóterip kelgen sábıge aýǵan. Búldirkeden bul balany suraǵanda: ol muny taýyp aldym, áke-sheshesi bul ómirde joq, basqasyn bilmeımin - dedi de óz qaıǵysymen ózi bolǵan. Barlyǵy odan basqa eshteńe aıtpaıtynyn bilgennen soń ony odan ári qystaǵan joq. Qol-aıaǵyna kisen salyp jasaýyldarTorǵaýytqa alyp ketti.
- Bul bala periniń balasy ma, joq, adamnyń balasy ma? - dedi kósem taǵyna shalqalaı otyryp, etegi tobyǵyna jetken sary shapanynyń omyraýyn japqan saqalyn ıeginen julyp alardaı saýsaqtarymen salalaı tarap.
Bul ýaqytta bala uıqysynan oıanyp, Kókperiniń qolynda birde keregedegi teńizge qarap, ózine beıtanys perilerge qarap, qolyna ustatyp qoıǵan aǵashtyń butaǵymen aýa sabalap, ár nársege bir aldanyp oınap turǵan.
- Áli ony anyqtaǵan joqpyz,- dep Aqperi kúmiljidi.
- Ony anyqtaý ońaı ǵoı,- dedi kósem óziniń jyp-jyltyr tóbesin alaqanymen sıpap jatyp. Aqperi sen ózińdi adamdardyń kózinen jasyratyn beldigińdi belińe taq, adam bolatyn bolsa seni kórmeıdi, al, periniń balasy bolsa kóredi.
Aqperi qazir óziniki joq bolǵan soń, jıylǵandarǵa qarap qolyn sozyp kimde bar degendeı bolyp edi kósemge taqaý otyrǵan uzyn býyryl shashty, qıaq murtty, ıegine qondyra salǵan bir ýys saqaly bar orta jastaǵy Abat qalasynyń bas qolbasshysy Saqa ornynan atyp turdy da, qysqa jeńdi teri shapanynyń belin qapsyra ustap turǵan qaıys belbeýine ilip alǵan bylǵary dorbany sheship alyp, Aqperige laqtyra saldy. Aqperi qaǵyp alyp aýzyn ashty da ishinen jińishke kúmis beldikti alyp beline taqty.
Perilerdi adam kózinen jasyratyn mundaı beldik tek memilekettiń laýazymdy tulǵalarynda ǵana bar. Bul kezinde adamdarmen uzaq jyldar bolǵan soǵysta oılap tabylǵan desedi. Adamdarmen beıbit kelisimnen keıin tasalaýshy beldikter qarapaıym perilerge berilmeıtin bolǵan.
Saraıdaǵy jaqsy- jaısańdar kúbir-sybyrdy toqtatqan, eki kózderi sábıde.
Aqperi Kókperiniń janyna jaqyndap edi, bir- bir jarym jasqa tolyp qalǵan er bala oǵan nazar aýdarmaı óziniń baǵanaǵy oıynyn jalǵastyryp tura bergen. Saraıda "adamnyń balasy eken, ony kórip turǵan joq" degendeı kúbirler kóbeıip ketti. Kókperi múmkin baıqamaı turǵan shyǵar dep balany Aqperige ıyǵy keýdesine tıgenshe jaqyndatyp edi bala ony bar eken-aý dep te qaramady. Saraıdaǵy kúbir-sybyr údeı túsken. Balanyń adam ekenine eshqandaı kúmán qalmaǵan. Aqperi osymen óz qyzmetim tamam boldy-aý degendeı Kókperiden alystaı bere balanyń oınap turǵan shybyǵynan tartyp ushynan syndyryp ala berip edi bala asa bir jyldamdyqpen Aqperiniń shybyqty ustap turǵan saýsaǵynan shap berip ustaı aldy. Bala óziniń peri ekenine saýsaqtan ustap ózi dálel keltirýi biraz qıyndyqty jeńildetip tastaǵandaı, saraıdaǵylardyń baǵanaǵy bal ashyp dilmársýi qaıta toqtap baryp endigi áńgimeleri basqa arnaǵa aýǵan. Aqperi balanyń shapshańdyǵyna tań qalǵandaı, bir jaǵynan peri bolyp shyqqanyna qýanǵandaı saýsaǵyn birazǵa deıin butaqtan almaı yrjıa ustap turdy. Kókperide óziniń qýanǵanyn jasyra almaı balanyń betinen súıip alǵan. Oqıǵanyń bulaı ózgerýi saraıdaǵylardy da qýantyp tastaǵandaı edi. Braq qaraýsyz qalǵan balanyń taǵdyryna alǵash ret aralasqaly turǵandyqtan barlyǵynyń janarynda endi muny ne isteımiz degen suraq tunyp turǵan bolatyn.
Aqperi beldikti Saqaǵa qaıtaryp bergen soń endi eldiń bari kósemge qaraǵan. Endigi balanyń taǵdyry kósemniń sheshiminde.
Kósem birde oń jaǵyna birde sol jaǵyna jantaıyp taqtyń jaqtaýyndaǵy pil súıegin shyntaqtap, túbi joq oıdyń túbine túsip ketip endi odan tyrmysyp shyǵa almaı jatqan sekildi uzaq oılanǵan. Sút pisirim ýaqyt ótkennen keıin baryp oılanyp bittim, bir sheshimge keldim degendeı basyn qısaıǵan jaǵynan julyp alyp aınalasyna kóz júgirtti. Bári ózine qarap otyr eken. Osylardyń bireýiniń shekesinde ońtaıly sheshim jazylyp turǵan joqpa degendeı ár qaısysynyń júzine úńilip qaraǵandaı boldy. Sosyn eshteńe taba almaǵandaı qaıta jantaıa bergen.
Endi oı qushaǵyna ense jańaǵydan da tereń tuńǵıyqqa túsip ketedi me - dep qoryqqandaı saraıǵa kirgennen bir jerge asyqqandaı shydamsyzdanyp otyrǵan Tekes:
- Kósem, bala týraly sheshimińizdi estıik,- dedi.
Kósem daýys shyqqan jaqqa qarap edi tikireıgen qysqa shashty, kózine kózildirik kıgen, ústine uzyn jaǵaly aq jeıde, syrtynan etegi tizesine jeter-jetpes jaýyndy kúni kıetin plashqa uqsas ózine shap-shaq jasyl tústes jeńil shapan kıgen, áskerı akademıanyń dırektory uzyn boıly Tekesti kórdi.
- Óziń qandaı usynys aıtar ediń, Tekes myrza?- dedi kósem kózin bajyraıta.
- Mende qandaı usynys bolsyn.
- Sen óz akademıańa arnaıy bolme daıyndatyp qaraýyńa alsańshy.
- Jasy kelmeıdi ǵoı, bir jaǵynan balaǵa jaqsy kútim kerek, ýaqytynda tamaqtandyrý kerek, jýyndyrý kerek, kıimi taǵy bar, bala bolǵan soń basqada qıyndyqtary da bolady, jumystyń da sharýasy bastan asady- dedi Tekes kúmiljip. Biraq endi siz aıtsańyz alamyz ǵoı.
Saraı ishi jınalǵandardyń kúlkisinen jańǵyryp ketti.
- Sen tegi óziń kıindirip, óziń jýyndyratyndaı boldyń ǵoı,- dedi kósem kúlip jatyp. - Qaraıtyn adam taýyp beremiz.
- Kósem, kósem,- dedi Kókperi kósemniń sol jaǵyndaǵy qatarda Aqperiden keıingi óziniń ádetki ornynan kóterile berip. Balany teksergennen keıin-aq bular kósemniń nusqaýymen óz oryndaryna jaıǵasyp alǵan bolatyn.
- Iá, tyńdalyq Kókperi hanym ne usynys aıtar eken.
- Meniń usynysym osy balany biz baǵyp alsaq dep edim.
- Mine osy durys bolady, balany Aqperi men Kókperige bereıik,- dep Tekes orynynan atyp turyp aıǵaılap jiberdi. Saraı taǵyda kúlkige kómilip ketti.
- Sen shynymen osyny qalaısyń ba,- dedi Aqperi Kókperige qyrymen burylyp.
- Iá,- dep Kókperi qysqa qaıyrdy.
- Men de,- dep qaldy ol óziniń baǵanadan ishinde tolqyp, alqymyn ala joǵary boılap kele jatqan jyp-jyly sezimdi jasyra almaı.
- Kókperi hanym shyndap qalasańyz aıtqanyńyz bolsyn, biz buǵan qýanǵannan basq ne dermiz. Bala úshin de eń oń sheshim osy bolar. Durys emes pe? - dedi kósem jan- jaǵyn kózben súze.
- Durys, durys,- dep qalǵandar da shýlaı ketti.
- Al, ata-ana bolýlaryńyzben quttyqtaımyn sizderdi,- dedi kósem.
Jan-jaqtan quttyqtasqan, balaǵa, ózderine saýlyq tilesken daýystar kóbeıip ketti. Aqperi men Kókperi "Rahmet, rahmet" dep ózderiniń de qýanyshtaryn jasyra almaı aınaladaǵylarǵa bir, balaǵa bir qarap úlken tolqýdy bastan keship otyrǵan. Degenmen bul tolqýdy túsinýge bolatyn. Ekeýiniń otasqanyna on shaqty jyldyń júzi bolsa da balalary joq edi.
Aqperi ústine kıgen kıimi qasqyr jaǵaly, jaǵasynan etegine deıin túımelengen syqyrlaq matadan tigilgen eken. Kıiminiń sútteı aqtyǵy artyna tógilgen uzynsha aq shashymen ádeıi úılestirilgendeı symbatyna symbat qosa túsken. Aq túske malynǵan osynaý jigitte jalǵyz ózgeshelik bolsa ol ashań júzindegi kómirdeı qara qastary men qaraqattaı kózderi ǵana bolsa kerek.
Qalyń qabaqtyń astyna jasyrynǵan osy kózderden bul sátte qalyń bulttyń arasynan tesik taýyp jerge syǵalaǵan kún sáýlesindeı nur tógilgen. Bul jarty ǵumyryn qaıyrshylyqpen ótkizgen bir pendeniń aıaq astynan at basyndaı altyn taýyp alǵanyndaǵy tolqýymen salystyrǵanda altynnyń berer sezimi áldeqaıda alasaryp qalar edi. Ol júreginiń endi ǵana soǵyp turǵanyn, onyń etten jaralǵanyn alǵash ret sezingen. Tek júregi ǵana emes onda bir úlken sezimnniń de jasyrynyp jatqanyn baıqaǵan. Jáı sezim emes júrek lúpilin eki eselep, ishińdegi bar jylylyq pen meıirim ataýlyny kózińe tóńkerip, jalyny júzińdi sharpıtyn asqaq sezim. Osy sezimniń ystyq lebi jan júıesin aımalap, jupar ısin qumarlana simirip otyrǵan, ol osyndaı sezimniń Kókperini de baýrap otyrǵanyn baıqady. Baıqady da úndemedi. Kókperiniń aldynda áldenege máz bolyp otyrǵan balany óz aldyna alyp, shúıdesinen ıiskep qoıdy.
- Aqperi myrza balańyzǵa endi at qoıý kerek, bilesiz be?,- dedi Tekes ózinshe jańalyq ashqandaı mańǵazdanyp.
- Bilmegende, biledi ǵoı, Tekes myrza. Atsyz pende bolýshy ma edi,- dep Tekes basqaratyn akdemıanyń oqytýshysy, syıqyrdan qorǵaný bóliminiń meńgerýshisi shybyqtaı solqyldaǵan ádemishe Bulan hanym jymıyp qoıdy. Saraı ishi taǵyda kúlkiden jańǵyryp ketti. Tekes óziniń eti úırengen dybystardyń súıemeldeýimen turyp ketken orynyna qaıta otyrdy.
- Durys aıtasyz Tekes myrza,- dedi Aqperi Tekeske demeý qyla. Balaǵa at qoıý kerek. Eger eshkim qarsy bolmasa osynda otyrǵan jasy bárimizden úlken Ǵajap qarıa qoısa qalaı oılaısyzdar.
- Qoısyn, esh qarsylyq joq,- dedi saraıdaǵylar shýlaı.
Ǵajap- osy qalaǵa eń syıly perilerdiń biri edi. Jasy eki júz elýden asyp ketken. Degenmen óz jasynan jas kórinetin. Odan bireý-mireý qanshaǵa keldińiz dese júz elýge dep jaýap beretin. Árıne suraq qoıýshy onyń aıtqanyna senetin, sengenine ol balasha máz bolyp ózin jasaryp qalǵandaı sezinýshi edi.
- Syılaǵandaryńa rahmet,- dep bastady sózin bir-birin joǵaltyp qoıardaı bireýi bireýiniń bileziginen ustaǵan qoldaryn beline túsken aq saqalynyń astyna jasyrǵan Ǵajap. – Aqperimen Kókperiniń qýanyshyna ortaqpyn. Osy qýanyshqa men de at salysyp jatsam men úshin úlken mártebe. Endeshe bylaı bolsyn. Ekeýiniń bórige aınalyp ketetin qasıetin perilerdiń ishinde bilmeıtini kemde-kem. Sondyqtan bala da osy ata-anasyna tartqan alǵyr bolsyn dep, qaıtpaıtyn qaısar bolsyn dep, qıyn-qystaý jerde jol tabatyn tapqyr bolsyn dep, qasqyrdyń syrttany, azýyna ilikkenin aman qutylmaıtyn bóriniń abadanyndaı bolsyn dep atyn - Abadan dep qoısaq qalaı bolady.
- Durys, tamasha esim,- degendeı sózder jan-jaqtan birimen-biri jarysa shyqty.
- Seniń atyń Abadan,- dedi Aqperi balanyń qulaǵyna sybyrlap.
- Al, olaı bolsa bizdiń qalaǵa qosh keldiń Abadan Abat,- dep kósem Kókperiniń aldynda oınap otyrǵan balaǵa kúlimdeı qaraǵan.
Kez-kelgen periniń esiminiń sońynda ózi turatyn qalanyń aty qosaqtalyp júretin. Ol periniń teginiń orynyna qoldanyla beredi. Bul burynnan jalǵasyn tapqan dástúr bolatyn. Bir periden esimin surar bolsańyz ol esimine ózi turatyn qalasynyń atyn qosyp aıtady. Arǵy jaǵyn suramaı-aq onyń qaıdan ekenin birden túsinesiń.
- Abat Abadan,- dedi Kókperi qolyndaǵy balany emirene ıiskep te, júregindegi qýanysh janarynan ıterip shyǵarǵan jasty saýsaǵynyń ushymen súrtip te úlgerip.
Saraıdyń keregelerinen buttaqtary búgilip, jemisteri kókten tómen úńilgen, shalǵyny shalǵyǵa suranyp turǵan ásem baqty kóresiń. Túrli-tústi kóbelekter kúltesi úlbiregen túrli-tústi gúlderdiń ańqyǵan ıisin salystyrǵandaı birinen soń birine qonady. Albyraǵan alma men qyzdyń erindeı qyp-qyzyl shıeler tábetińdi ashyp jutyndyra túsedi. Shıe aǵashynyń jińishke bir butaǵynda osy kórinisti ánge qosyp quıqyljyta saıraǵan sandýǵash otyr. Bári tamasha. Osy bir asa shýaqty tabıǵat aıaq astynan ata-ana atanǵan ekeýdiń jan-dúnıesimen astasyp ketkendeı edi. Óıtkeni olardyń ómirlerinde álemdegi eń ásem túrli-tústi gúlder qaýyz jaryp, júrekterinde taǵy bir kúmis kómeı sandýǵash uıa salyp jatqan bolatyn.
jalǵasy bar...
Aıbek Erejepov
