İ
Byltyrǵy 2015 jyldyń basynda, "Qazaqfılmniń" tapsyrýymen... tıisti qarajatyn alyp, Men jaıynda - "Ǵasyr-kemeńgeri..." - atty derekti fılm túsirgen, belgili kınorejeser Erkin Raqyshov telefon soǵyp ;
- Aǵa salaýmalıkım...amansyz ba ?! - dep, kóńildi til qatty.
- Esen-saýsyń ba, Erkinim...
- Shúkirshilik, aǵa ?!
- Jaqynda, Qytaı elinde aıǵa jýyq... ekrannan kórsetip qaıtqan - ÁIGERİM - atty jańa fılmimniń tuńǵysh kórsetiliminiń... prezentasıasyna shaqyramyn, - degen Erkin, onyń bolatyn kúni men kınoteatrdyń adresin aıtty.
- Bá-re-kel-di, rahmet... mindetti túrde kelemin, biraq ol kınoteatrdy bilmeıdi ekenmin...
- Aǵa, kólik jiberemin... kelip, alyp ketedi...
- Jaraıdy, kelistik.
... Halyq kóp jyınalypty ?! Kórkem fılm - "Áıgerimdi" - qyzyqtap kórgen soń, pikir aıtýǵa... kórermenderdiń aldyna shyqtyq. Belgili azamattar - Amalbek Tyshanuly men Serikbolsyn Ábdıldın aqsaqalmen - sahanada sálemdesip, árqaısymyz qysqasha óz pikirlerimizdi aıttyq. Amalbek myrza, jerles inisi - Erkin rejeserdiń - yıǵyna shapan japty. Osylaısha, kóterińki kóńilmen "shaıǵa" keldik. Kireberistegi shaǵyn alańǵa uıymdastyrylǵan... dámniń ústinde, janyma kelgen Azamat, jaıdary jyly únimen ;
- Aǵa, salamatsyz ba ?! - dep, qolyn júreginiń tusyna qoıyp... basyn ıdi...
- Iá-á, armysyń... qalqam...
- Shúkirshilik aǵa, ózińizben... tanystyrýdy, Erkinnen suraǵanyma kóp boldy. Áne-minemen... sáti túspeı júrgen-di. Búgingi Sizben jolyqqanym... qandaı tamasha boldy.
- Sálemniń de... sáti bar ?! - degen sóz, osyndaıdan aıtylsa kerek.
- Iá-á, aǵa... tegi solaı bolar...
- Atyń kim ?
- Erkinbek, Talǵar da turamyn.
- Erkin-jan... jaǵdaılaryńmen tanystyra tur...
- ...Biz, osy 2000-shy jyldardyń basynda... Qytaıdan kóship kelgemiz. Meniń mamandyǵym - Halyq medısınasynda oqyp - ázirgi kezde de... sonymen shuǵyldanamyn. Sizdiń de - dáriger - jazýshy - pedagog ǵalym - ekenińizdi bilemin. Shyǵarmalaryńyz ben Feısbýkte jazǵan pikirlerińizdi oqyp turamyn...
- Iapyr-aý - "Halyq medısınasy" - degeniń qyzyq eken. Sonda... Qazaqtyń ba... álde Qataıdyń... halyq medısınasy ma ?..
- Negizinen "Qazaqtiki" - degenim jón bolar, áıtsede "Qytaıdikimen" - baılanysy mol.
- Iá-á, baýyrym... bul telegeı-tereń, úlken áńgime eken, - dep ózimshe oılanyp qaldym...
- Jón aıtasyz aǵa...
- Biraq, bul jerdegi ýaqyt ta támámdalyp qalǵan tárizdi...
- Aǵa, ruqsat etseńiz keıin habarlasaıyn... telefonyńyzdy jazyp alsam, bola ma ?..
- Árıne bolady... keıin habarlasarsyń ? - dep telefon nómirin berip, Erkinbekpen jyly hoshtasqan edik.
Kóp uzamaı, eki-úsh kúnnen keıin-aq... Erkinbekpen kezdesip, birden Medeýge baryp, serýendeı júrip áńgimemizdi bastadyq. Ol biraz ýaqyt, Qytaıdyń ataqty "halyq emshisiniń shákirti bop" tájrıbeden ótken sátterin sóz etip ;
- Jalpy, Qytaılar óte saq ta... ishki qýlyqtary mol halyq ?! Ásirese, tarıhı derekterdi... eski qytaı jazbalaryn, tipti eski resepterdi de... jasyra ustap, maǵan oqytpaýǵa tyrysatyn...
Birde ustazym ;
- Sen eski Qytaı tilin bilesiń be ? - dep surady.
- Joq, bilmeımin, - dep, biletinimdi jasyrǵandy jón kórdim. Bul tásilim durys boldy. Osynyń arqasynda, buryn menen tyǵyp ustaıtyn - "eski resepterdi" - stol ústine qaldyryp ketetin boldy. Ony qaraýǵa da... ustaýǵa da, men de asyǵystyq jasamadym. Sonyń áserimen, endi Ustazym eski qytaı tilinde jazylǵan sırek kitaptaryn da, tyǵyp ustamaıtyn boldy. Osylaısha onyń senimine kirgennen keıin, kóp derekterdi oqyp... buryn oıǵa kelmegen, kóne jańalyqtarmen tanysa bastadym. Sondaǵy meniń kózimniń jetkeni, - buryndar "qytaıdyń halyq emi" - delinetin - "kópegen emniń túrleri" - son-aý eski dáýirlerdegi - "bizdiń ata-baba emderinen" - alynǵany jaıly eskertpeler de mol jazylǵan eken...
Men estigenderime qatty tańyrqap ;
- Sonda, - "eski qytaı tilin" - búgingiler túsinbeı me ? - dedim.
Kúlimsireı jaýap qatqan Erkinbek ;
- Iá, aǵa... tolyq túsiný óte qıyn, -dedi.
- ?!
- Sondyqtanda bolar, osyn-aý jasyryn ustaýǵa tyrysatyn jazbalar da - "tarıhı ýaqıǵalar" men "dáýirlik derekterde" - asa kóp kezdesedi eken. Birazyn kóshirip te alǵan edim...
Onyń sózderi... meniń -"kóne dáýir tarıhtary " - jaıyndaǵy - kúmándarym men kúdikterimniń - rastyǵyn ańǵartqandaı boldy. Jalpy, sheshile aıtqan áńgimelerimizdi... qortyndylaı kele, qytaıdyń - kóne jazbalaryn - súze qarap, - synaı taldaý arqyly - "eski TÚRKİ tarıhynyń" - kóptegen jabyq túıinderin sheshýge bolatyn sıaqty.
Osy oılarymdy Erkinbekke eskertip edim, ol erekshe áserlene qoldaıtynyn sóz etti.Týra osyndaı oılar... ony da kópten mazalaıdy eken. Tipti qolynda osy jaıly biraz derekterdiń bar ekenin málimdep, osylardyń - "ǵylymı júıelerin" - birge túıindep, maqalalar jazýdyń qajettigin ótindi. Kóne Qytaı tilin jetik biletin Erkinbektiń oılary... san-sala túsinikterge jetelep, endi sol derekterdi kóre otyryp... áńgimeleskendi jón kórip, bizder Medeýden týra Talǵarǵa júrip kettik. Jol-jónekeı telefon arqyly baılanysqan - "1916 jylǵy Ult azattyq kóterilis jaıynda" - dóńgelek stol uıymdastyryp, birazdan beri Menimen aqyldasyp júrgen... Baqytjan da suranyp birge keldi. Bizder birsypyra ýaqyt... Talǵarda bolyp, keshke qaraı meni Almatyǵa jetkizgen Erkinbek jyly hoshtasyp aýylyna ketti. Áıtsede, anaý qytaı derekterimen bul joly shuǵyldana almadyq. Sebebi, Erkinbek bul materıaldardy qalaı bolsa... solaı, jarıalaı bergisi kelmeıtinin ańǵartty. Bizder keleshekte... osyn-aý isti, zerdeleýge kirisetin bolyp kelistik...
İİ
elesi aptanyń aıaǵynda, keshke qaraı Erkinbek taǵyda qabarlasyp ;
- Aǵa, saý-salamatsyz ba ?! Jıi mazalasam... kshirińiz, áıtsede Qytaıdan... jaqynda ǵana kelgen - "qazaqtyń halyq emshisi" - Sizdi menen estisimen-aq... tanysqysy keletinin aıtyp, qaıta-qaıta jolyqtyrýdy surap otyr. Ýaqytyńyz bolar ma eken ? - dep, qysyla sóılep... qıyla ótinishin bildirdi.
- Jaraıdy ! Alystan kelgen adamnyń tilegin oryndaǵan jón, - dedim.
- Oı-ı, aǵa...- dep qýanyp ketken Erkinbek - asa tereń rızashylyqpen rahmetin aıtty !
- Ol adam qaıda toqtapty ?..
- "Eńbekshi qazaq" aýdanyndaǵy "Aqshı" aýylynda turatyn baýyryna kelipti. Aǵa, Siz quptasańyz... olardy erteń ózim baryp, úıge alyp kelemin. Al Sizdi... Almaty da turatyn, Shaıahmet aǵaıym... Talǵarǵa jetkizedi, - dep sózin támámdady.
- Jaraıdy, kelistik.
Ol jaı ǵana ;
- Erteń Shákeń... qaı ýaqytta kelse jón bolady ? - dedi.
- Táńerteńgi - toǵyz jarymǵa (9,30 ) kelsin...
- Jaraıdy aǵa, kele jatqanda telefon shalady.
- Jaqsy ! - dep saýlasqan edik.
Meniń búkil tirshiligimdegi... asa qatań qalyptasqan ádetim, - uqyptylyq pen ýaqytty - óte dáldikte ustaýǵa úırengemin. Sondyqtan, táńerteńgi toǵyz-jarymda (9.30) kıinip, dalaǵa shyǵyp ketken edim. Tosyp júrgenime birer saǵattan asyp ketse de, maǵan keletin Shaıahmetten habar joq. Bul maǵan óte aýyr tıdi. Buryn kórmegen Shaıahmetteı tártibi nashar jigitti, tipti kórgim kelmeı qatty mazalandym. Dalada júrgenime eki saǵattaı bolǵan soń, Erkinbekke telefon shalsam... Shaıahmettiń jolda kele jatqanyn habarlady. Sodan keıin de... jarty saǵattaı ýaqyt ótkizip, Shaıahmet atty... uzyn boıly da yıyqty, qaratory jigitaǵasy... keshikse de, áıteýir keldi-aý...
Men ázil-shynyn aralastyryp :
- Kánekı júre ǵoı... anaý buryshqa, áýeli dúre soǵyp alaıyn, - dedim.
Shaıahmet jymıǵan bop basyn ıdide :
- Durys aıtasyz aǵa.. kinálimin ?! Keshirińiz ? - degenin estip, onyń sózdi de... ázildi de túsinetindigine rızashylyqpen qarap, óńimdi jylyta janyna keldim.
- Men ýádelesken ýaqytty qatań saqtaıtyn adammyn...
- Túsinem aǵa... túsinemin, aıaqastynan - oń jaq shekemniń shanshýy ustap - dárihanaǵa soǵýmen aınalyp qaldym, - dep jaǵdaıyn túsindirdi.
Ekeýmizde mashınaǵa otyryp ;
- Jaraıdy, qazir qalaı ?- dep suradym.
- Dári ishken soń basylǵandaı boldy. Sizden taǵy da keshirim suraımyn, - degen ol Talǵardy betke aldy.
Jol-jónekeı tanysý úshin :
- Iá-á, Sháke - atyńdy bilemin... - tegiń men jónińdi - aıta otyr, - dedim ?!..
Shaıahmet manaǵydaı emes babyna kelip, qońyr daýysymen ;
- Myna kelejatqan... Erkinbek, atalas inim, Qytaıdan bir jyldary (2002) kóship kelgenbiz, "Alban ishinde -Qojabergender" bolamyz. Ózimniń mamandyǵym - matımatık jáne aqynmyn - desem de bolady. Qazirgi erekshe shuǵyldanyp júrgenim - "Óteıboıdaq babamyzdyń - Shıpagerlik baıanyn" - búgingi Qazaq tili men osy álipbımen shyǵarý, - dep, qysqasha taratyp... syrlasa aıtýǵa tyrysty.
Shaıahmettiń áńgimesi... meni qatty qyzyqtyryp ;
- Iá-á, - Óteıboıdaq babamyz da... onyń "Shıpagerlik baıany da..." - múldem ıgerilmeı jatqan rýhanı qazynamyz. Kezinde "Jalyn" baspasynan - 1996 jyly... "arap qarpinen kóshirgen" - Kerim Elemes pen Dúken Másimhannyń - bastyryp shyǵarǵan "Shıpagerlik baıanyn" - qarapaıym oqyrman túgil, ǵylymdy ıgergen dárigerler de... tereń taldap túsine almaı júrgeni ras. Sondyqtan da, shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótsede zerttelmeı jatyr, - dep sál kidiris jasadym...
Osy sátti paıdalanǵan Shaıahmet balasha qýanyp ;
- Sáke -aǵa -aý, oqyǵan ekensiz ǵoı... dárigerlik kózqarasyńyzdy aıtyńyz shy ? - dedi.
Baýyrym-aý, bul telegeı tereń dúnıeni aıtqan da ;
- Eń áýeli... meniń ańǵarǵanym, Óteıboıdaq babamyzdyń - "qaraúzgen ǵulamalyǵyn da"... áli tereń túsingemiz joq. Máselen, Ábý Álı ıbn Sınanyń - "Kanon" atty úsh tomdyǵymen - dáriger-ǵalym bolyp júrgende tanysqanym bar. Oqýy qıyn bolsada - "Shıpagerlik baıandy" - birneshe ret qaıtalaǵanda ańǵarǵanym, tipti Ibn Sınanyń aıtpaǵan - ǵylymı jańalyqtaryn, Óteıboıdaq babamyzdyń - óz zamanynda... tipti, is-tájrıbede qoldanǵany qatty tańyrqatqan edi...
Sonshama estigenine... erekshe áserlengen Shaıahmet ;
- Iapyr-aı, aǵataı-aý... aıtyńyz shy, qandaı - "erekshe tájrıbesin" - bilesiz ? - dedi.
Men onyń júzine kúlimsireı qarap ;
- Shúıinshisi men kórimdigin beresiń be ? - dep ázildeýge týra keldi.
- Beremin aǵa... beremin , - dedi.
- Onda, uqyptap tyńda ?!..
- Mindetti túrde, tyńdaımyn aǵa...
Baıaǵyda "Shıpagerlik baıandy" oqyǵan sátten oıymda júrgen ;
- Evropa 18-ǵasyrda ǵana ashqan, Fransýzdyń uly ǵalymy "Pasterdiń" atymen atalatyn -"Vaksınasıany"... ıaǵnyı, juqpaly aýrýǵa qoldanatyn "ekpe dárini" - Óteıboıdaq babamyz - ózi jasap... tipti, is-tájrıbede qoldanǵanyn kitabynda jazady, -dep sózimdi túıindegendeı boldym.
Asa qyzyǵýshylyq tanytqan Shákeń ;
- Aǵa, sonda qalaı... neni qoldanǵan ? - dedi.
Muny qysqasha aıtsam ;
- Medısınada - óte tez taraıtyn, juqpaly aýrýlar bolady. Ony dereý toqtatatyn, tek "vaksın" arqyly emdeý ǵana tásili. Mine osy ádisti, búkil álemde... tuńǵysh ret, ǵylymı negizdep qoldanǵan ǵulama, tek Óteıboıdaq babamyz ekeni... 1470-shi jyldary, ózi jazǵan "Shıpagerlik baıanynda" - egjeı-tegjeı aıtylady. Jalpy bul - dárigerlik ǵylymdaǵy - búkil adamzat ashqan ǵylymı jańalyqtardyń ishindegi - eń qundysy desek artyq aıtqandyq emes. Muny alǵash estigen de... dáriger retindegi, qýanyshymda shek bolǵan joq. Tipti, sener-senbesimdi bilmeı... qaıta-qaıta oqyǵanym da, áli esimde júr, - dep, tereń kúrsine demimdi aldym.
Mashınasyn bappen júrgizip kele jatqa Shákeń ;
- Sonda, "ekpe dárini" qalaı jasaǵan ? - dedi.
- Búgingi bizderdi - tańyrqatatyny da... tańqaldyratyny da... - sol "ekpe dárini"... juqpaly aýyrýdyń bórtip shyqqan "irińin" alyp, jas tananyń "áýkesin tilip" jaqqan soń, birneshe kúnderdeń keıin - tompıa isinetin bolǵan. Osynyń ishindegi "sarysýdy"... aýrýdyń bilegine jaǵyp, sodan keıin "ınemen syzyp" emdegen kórinedi.
- Iapyr-aý... Sáke, - degen Shaıahmet - bizderge jas kezimizde... osylaı "vaksınasıa" jasap edi ǵoı...
Men de kúlip ;
- Iá-á, meniń bilegimde de... sodan qalǵan "tyrtyqtyń" bar ekeni ras ?! - dedim.
Jan-jaǵyna zer sala qaraǵan Shaıahmet ;
- Aǵa, Erkinbektiń úıine de jettik, - dedi.
- Tý-ý-ý, tipti áńgimelese otyryp...bilmeı qalyppyz ǵoı.
Ol júzime meıirlene qarap ;
- Iá-á, Sizdiń áńgimeńiz... keremet-aq boldy. Áne, Erkinbek te syrtta kútip tur eken, - dep, bizder mashınadan túsisimen... jarqyn-jarqyn sálemdesip úıge de kirdik...
İİİ
Tórde otyrǵan eki adam, oryndarynan turyp sálem berip jatty. Ekeýi de egdeleý bolǵandarymen, jastary menen kishi ekenderi baıqalyp tur. Jaıǵasyp otyrǵannan keıin Qytaıdan kelgen "halyq emshisi" ózin tanystyryp ;
- Aty-jónim ... Álesh Saıdaqyn, súıegim - "qyzaı naıman" , - dep, biraz jaılarmen habardar etip, Shyǵys Túrkistannyń - "Nylqy" aýdany... " İle qazaq oblysynan" kelgenin aıtty.
Sálde bolsa tarıhı tanymyn bilmek bolyp ;
- Já-á, kelgen qadamyńa gúl bitsin... "Qyzaı..." - Naımannyń qaı taıpasyna jatady ?- dep suradym.
Maǵan úńile qarap alǵan ol ;
- "Mataıdyń" - bir rýy ǵoı, - dedi.
Men de biletinimdi ańǵartyp ;
- Iá-á-á.., - "Domalaq ananyń eki qyzy da - Qyzaı men Muryn - naımanǵa kelin bolyp túskenin" buryndar estigenim bar, - dep, Álesh aqsaqaldyń aıtqanyn qostaǵan boldym.
Ol da rızashylyǵyn bildirip ;
- Sáke, ózińiz de jaqsy bilip otyrsyz ǵoı, - dedi.
Men kúlimsireı qarap ;
- "Qyzaı naımannyń" óz aýzynan estigendi jón kórdim ?!- dedim de; - Al endi "emshilik" jaıynda ne aıtpaq oılaryń bar ? - dep áńgime baǵytyn ózgertýge týra keldi.
Álesh-emshiniń saqtana sóıleý ádeti me eken ;
- "Jeti atamyzdan" beri shuǵyldanyp júrgen... Atadan balaǵa "mıras" bolyp kele jatqan sharýa ǵoı, - dedi.
- Sonda nendeı aýrýlardy ...
- Bárin de...
Sózge aralasqan Erkinbek ;
- Aǵa, ystyq tamaq keldi... as alyńyzdar ?- dedi.
Alyp kelgen qoıdyń basyn... meniń aldyma qoıǵan soń, qolymdy jaıyp ;
- Alla jarylqasyn,
Arýaq qoldasyn,
Qut- bereke bersin
Halqymyzǵa baqyt kelsin, Al-laý aq-par !- dep, bata jasadym da, basty "Áleshtiń aldyna" qoıdym...
Otyrǵan azamattar ;
- Sáke-e... basty ózińiz ustańyz, sizdiń mártebeńizge... - dep, shý ete qaldy.
- Rahmet ! Túsinemin... - dep, sál kidirdim de ; - Men jastaıymnan "dáriger-hırýrg" bolyp, kóp jyldar jumys istegendikten - "et týrap... súıek ustamaı" - qolymdy taza ustaýǵa tyrysatyn qadetim bar. Mine, sol "ádet" áli jalǵasyp keledi....
Shaıahmet qatty tańyrqap ;
- Sonda, súıek te ustamaısyz ba ?- dedi.
- Iá, súıekte ustamaı... etti, tek shanyshqymen ǵana jeımin...
- Ǵajap eken...
Olardy sál tynyshtandyryp ;
- Eń ǵajaby... mynaý, dúnıejúzindegi Halyqtardyń ishinde - "basty osylaı qurmetteıtin" - tek Qazaq jurty ǵana, qanekı osynyń sebebin aıtyńdar shy ? - dep, - Álesh - Álimjan - Shaıahmet - Erkinbek - dep, árqaısysyn atap-atap... jeke-jeke suraldy. Barlyǵy da bilmeıtindikterin moıyndady.
Sál kidiristen soń Shaıahmet pen Álimjan jarysa sóılep ;
- Sáke aǵa, bul jaıynda ózińiz aıtyp berińiz shi ? - dep ótinish jasady.
- Al kánekı... onda tyńdańdar ?!? - dep, olardyń júzderine qarap alyp - bul ýaqıǵa... tym erte de bolsa kerek...
Ol kezde - " Naımandardy - Segizoǵyz" - dep ataıdy eken. Kóne zamandar da - "jaýgershilik jıi-jıi bolyp" - taıpa-taıpalar birin-bir jaýlaýmen kúneltetin kórinedi. Ásirese, Qalmaqtardyń shabýylyna... Túrki tektes taıpalardyń, jıi ushyraıtyny aıtylady. Mine, osyndaı oıda joqta tap beretin jaýgershilikke ushyraǵan... "segizoǵyz-naımandar" - qatty jeńilis taýypty. Sonda, Jaý jaǵy... tonaǵan mal-múlikpen qosa, búkil aımaǵyna aty áıgili - "Abyz aqsaqal men Shákirtin" - birge alyp ketipti...
Qalmaqtardyń taıpa kósemi... bir kúnnen keıin, keńesshilerimen aqyldasa kep ;
- "Abyz aqsaqal"... Seniń aqyl-parasatyńdy syılaǵandyqtan, bir aı ýaqyt berip... tek bir ǵana tamaqtyń túrimen kórektenip, aman qalsańdar... at-kólikpen aýylyńa qaıtaramyz. Tamaqtyń túrin... erteńge deıin oılanyp, óziń aıtasyń, - dep, qaıyra zyndanǵa aparyp qamatady...
Sodan, "Abyz aqsaqal"... biraz oılanyp, jóndi sheshim tabalmaı qatty qınalady. Shákirti de oı ústinde otyryp, bir qansha ýaqyttan soń ;
- Ustaz, qalaı sheshtińiz be ? - dedi.
Mańdaıyn syıpalap, biraz otyrǵan aqsaqal ;
- Shynymdy aıtsam, esh sheshimin taba-almaı otyrmyn, - dep qınalǵan Abyz; - Eger Aı boıy... bir ǵana tamaqtyń túrin ishsek, tiri qalýymyz eki talaı, óıtkeni aǵzaǵa qajet zattar... bir ǵana tamaqtyń túrinde bolmaıtyny anyq, - degendeı óziniń oıyn aıtty...
Qýanǵannan ornynan turyp ketken Shákirti ;
- Aý-ý Ustaz... meniń esime tústi, Sizdiń aıtqan anadaǵy bir sózińiz, , - dedi.
Eleń ete qalǵan qart Abyz ;
- Iá, ne sóz ?! - dedi.
- Siz qoıdyń basyndaǵy etter de, on bes túrli - aǵzaǵa kerekti zattar bar, - dep edińiz ǵoı.
Qýanyp ketken Abyz ;
- Ustazdan - Shákirt ozdy ! - degen osy.
- ?!
- Iapyr-aý, boldy... boldy... másele sheshildi, - dep, olar erteńdi kútip, demalýǵa kiristi.
Táńerteń kúzetshsi kelip, taıpa kósemine alyp keldi. Ol daýystap ;
- Iá-á, Abyz daıynsyz ba ? - dedi.
Abyz qolyn keýdesine qoıyp ;
- Rahmet, Hontaıshy... aıtýǵa rýhsat etińiz, - dedi.
- Aıt... aıtýǵa rýhsat...
- Bizge... tek Qoıdyń basyn, baptap pisirip berse jetedi, -dedi.
- Jaraıdy, kelistik, - dep, olardy ornyna jiberdi.
Hontaıshy kómekshilerimen... ishek-sileleri qatqansha kúlip ;
- Kúnde kúresinge laqtyryp... "ıtke tastap" júrgen, qoıdyń basyn surady,- dep uzaq kúle dýyldasa baryp toqtady...
Kúnder zýyldap ótip jatyr. Belgilegen ýaqyt ta jetti. Olardyń zyndannan shyǵýlaryn talap etti. Ustazy men Shákirti... sergek sekirip dalaǵa shyqty da, turǵan jurtqa ıilip sálem berdi. Ol zamanda - aıtqan sóz... atylǵan oqtaı - oryndalatyn-dy. Osylaısha, - Abyzy men Shákirti - aman-esen Eline keledi. Kútpegen qýanyshqa kenelgen - Segizoǵyz taıpasy - ulan-asyr toı jasaıdy, Mine, osynaý úlken qýanyshta Abyz-áýlıe - búkil urpaǵyna amanat etip - syıly qonaqa bas tartýdy dástúrge aınaldyrǵan eken...
Manadan beri únsiz tyńdaǵan azamattar rızalyq sezimmen ;
- Ǵajap eken ?! Eshýaqytta estimeppiz ! Sáke, óte kóp rahmet ! - desip jatty.
Tamaq ústinde de... budan basqa da birsypyra áńgimeler boldy. Biraq bálendeı "halyq emshiligi" jaıynda tushynatyndaı derekter aıtylmady. Tamaq ta ishilip... as qaıyryp, bata da jasalyndy da, qol shaıýǵa aýlaǵa shyqtyq.
Daladaǵy aýa raıy jaıly bolǵan soń, jigitterge qarap ;
- Azamattar, onda "Taý bókterine" baryp... bir sát serýendep qaıtalyq ?!..- dedim.
Olar túgeldeı hoshtap... mashınaǵa otyryp, irge de turǵan - "Talǵar ózeniniń" - taý qoınaýyndaǵy saǵasyna keldik. Aýasy ǵajap eken... birden sergitip jiberdi. Kezekpe-kezek eki-ekiden de, toptasyp ta... sýretke túsip jatyrmyz. Shirkin-aı, Qazaq jeriniń tabıǵatana jeter ne bar ?!.. Bul arada da áńgimemiz jalǵasyp, kúnniń keshkire bastaǵanyn da ańǵarmappyz. Taýdan kelisimen-aq... jyly hoshtasyp, kidirmesten Shaıahmet ekeýmiz Almatyǵa júrip kettik...
İÝ
Osylaısha búgingi kún... ózine tán sıpatymen óte shyqty. Erteńgisin ǵana tanysqan Shaıahmetpen... etene syrlasyp, onyń aqynjandy minezin unatqan tárizdimin. Mana Erkinbektiń úıinde otyrǵanda, ol maǵan 2012 jyly shyqqan - "Ar - Aqıqat" - atty óleń kitabyn qoltańbamen usynǵan edi. Sony hoshtasarda qolyma ustatyp, úıge kelisimen táńerteńgi sóz etken - "Óteıboıdaq ǵulamanyń - Shıpagerlik baıany" - jaıyndaǵy jazbalardy, "elektrondy pochtama" salyp jiberetin boldy. Biz jyly hoshtasyp úıimizge tarastyq...
Úıge kelisimen jaıǵasyp demala bergen de, qalta telefony qońyraýlatqan soń, qolyma alyp ;
- Alo-o ?! - dedim.
- Aǵa, qaıyrly kesh... saý-salamatsyz ba ? - dep, tanys daýys jarqyn-jarqyn ún qatty.
Birden tanyı almaı ,
- Botam, bul kim eken ? - deýge týra keldi.
- Men Talǵatpyn ǵoı... aǵa ?! Aldyńǵy kúni QazUÝ-de ótken - "ál-Farabı oqýy ashylǵanda" - Sizge sálem berip, - "Qazaqstan - Aýǵanstan : jańa býyn dıalogy" - atty ǵylymı- konferensıaǵa kelýińizdi ótingen edim ǵoı...
- Iá-ıá, esime tústi. Úlken adamdar keıde osylaı...
- Jo-joq... aǵa, Sizge telefonnan birinshi ret habarlasyp turmyn ǵoı...
- Jaraıdy botam.., muny uıymdastyrýshy kimder ?
- "Bolashaq respýblıkalyq qozǵalysy" - Tóraǵasy Dáýren Babamuratov - keshe "Farabı oqýynda"- Sizdi kórdim degenim de, konferensıaǵa shaqyrýdy umytpa, - dep tapsyrǵan edi.
- Á-á, solaı ma ?!.. Qashan ? Qaı jerde ótedi ? - dep suradym.
Kóńildi únmen ;
- Aǵa... búrsúgini, ıaǵnyı, 13-shi aprel 2016 jyly - " Qazaqstan qonaq úıiniń" - ekinshi (2-shi) qabatyndaǵy zalda ótedi - dep, mindetti túrde kelýimdi ótindi.
Jaıdary sóılep ;
- Ýáde, Talǵatjan... kelemin, - dedim.
- Rahmet aǵa ! Bastyǵym - Dáýren de - qýanatyn boldy, - dep jyly hoshtasty.
Kelesi kúniboıy - "Shıpagerlik baıan" - týraly jazylǵan maqalalardy oqyp, Shaıahmettiń - Ar-Aqıqatyn" - da qarap shyqtym. Óleńderi - tereń de... maǵanaly - jazylǵanyna rızalyq sezimde boldym. Osy áserdi sezingendeı... Shaıahmet te keshke jaqyn telefon shalyp ;
- As-salaý- maǵa- leı -kým, aǵa... qalaısyz ? Materıaldardy aldyńyz ba ? - dep, kóńildi sóıledi.
- Alǵan túgil... túgeldeı oqyp ta shyqtym.
- Qoıyńyz shy, aǵa...
- Tipti, Seniń óleńderińdi de... ár jerinen oqyp, rıza áserdemin, - dedim .
- Aǵa-taı-aý, ne degen jyldamdyq pen jyınaqylyq, - dep, demin tarta... qatty tańyrqady.
Shaıahmettiń onysyna kúlip ;
- Saǵan keshe aıttym emes pe ? Uqyptylyq pen ýaqyt dáldigi - erekshe ádetim, - dedim de, ony - 13-shi aprelde - Hazarlarmen bolatyn... konferensıaǵa shaqyrdym. Ol balasha qýanyp, sol kúni mashınasymen saǵat 9-jarymǵa (9.30) keletin boldy...
Aıtylǵan kúni Shaıahmetpen "Qazaqstan" qonaq úıiniń 2-shi qabatyna kelsek, jurt jyınalyp qalypty. Ortadaǵy dóńgelek stol men zaldaǵy oryndyqtarǵa - biraz adamdar jaıǵasypty. Bizder kelgen boıda - stol basyna ornalastyq ...
Aýǵanstannan kelgen delegasıa - 15 adam eken, onyń 4-eýi parlament depýdattary - (Ahmet Behzat - Mohammad Alı Ehalakı - Mohammad Hýsseın Fahımı - Mohammad Rıza Hoshak) - bolsa, taǵyda 4-eýi Ibn Sına ýnıversmtetiniń ( Zakır Hýsseın Ershad - Mohamad Djavad sýltanı - mozaffar Havarı - Mýdjahıda Hodja Zada ) - ustazdary kelipti. Sonymen qosa, birneshe azamattyq belsendileri men osynda oqyıtyn stýdentteri jyınalǵan eken...
Belgilengen ýaqytta ǵylymı-konferensıanyń ashylýyn habarlap - Dáýren Babamuratov - kirispe sóz ; - Jazýshy‑dáriger, fantas, dramatýrg, Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri, Medısına jne Pedagogıka ǵylymdvrynyń doktory, profesor, KSRO densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi, Zaısan aýdanynyń qurmetti azamaty, Mahambet syılyǵynyń laýreaty. Halyqaralyq M.Nostradamýs atyndaǵy akademıanyń tolyq múshesi – akademık Covet‑Han Ǵabbasulyna - beriletinin aıtty..
Men ornymnan turyp ;
- Armysyzdar azamattar... alystan kelgen qurmetti qonaq-baýyrlar ?! - dedim.
Dáýren sypaıy ǵana ;
- Sáke, otyryp.., aýdarmashy bar... jaılap sóıleseńiz eken, - dep eskertti.
- Jaraıdy ?!
Men ornyma otyryp ;
- Qurmetti Hazar baýyrlarym... Qazaq Eline kelgen qadamdaryńa gúl bitsin ?! Otyrǵan jurtqa azdap "tarıhı derekterden" syr sherteıin. Qalǵanyn -hazar baýyrlarym - ózderi aıta jatar...
- ...Hazar halqy men hazar memleketi - 7 ǵasyrdan 10 ǵasyrǵa - deıin Edildiń tómengi saǵasynda ómir súrdi. Bul batyl ári jaýynger taıpa boldy. Hazarlar eli Qarateńiz ben Kaspıı teńizine deıingi aýmaqty alyp jatty. Hazarlar Túrikter bolǵandyqtan... alǵashqy ýaqytta, olar Batys túrik qaǵanatynyń quramyna endi. Keıin olardyń qaraýynan shyǵyp, óz elderi men memleketin qurdy...
Hazarlar Eýrazıada - arab ekspansıasymen - túıisip qalǵan, eń birinshi memeleket boldy. Kavkazda 642 jyly arabtarmen... olardyń birinshi shaıqasy ótti. Birinshi soǵys kezinde, arabtardyń áskerbasy mert bolyp, hazarlar jeńiske jetedi. Shaıqas Balanjır degen jerde ótedi. Bul hazar hanynyń ordasy turǵan jer edi. Keıinirek - hazarlar ordasynyń - ornyn aýystyryp, Samandarǵa kóshiredi. Sodan keıin Edil (Itel) boıyna qonystanady. Arabtar men hazarlardyń ekinshi soǵysy 772-773 jyldary bolady, bul jerde hazarlardyń joly bolmaı, olar jeńilis tabady, - dep sózimdi qysqartyp ; - Odan keıingi kezeńderdegi jaǵdaıyn óz aýyzdarynan tyńdaıyq... - dep sózimdi qysqa qaıyrdym.
Dý qol shapalaqtaǵan jurt ;
- Rahmet aǵaı...
- Tamasha, - desip jatty.
Men qolymdy kóterip ;
- Qazaq tilimen... Hazar tilindegi... uqsastyq qandaı ? - dedim.
Dáýrenniń janynda otyrǵan Hazar jigiti - aýdarma boıyn sha ;
- Aǵaı, qazirgi jastar Parsysha sólegenmen... Ata-anamyz - ata - áje - bala - otan -
nan - kún - tún - dep, burynǵy kezdegi Hazar tilinde sóıleıdi.
Men rahattana kúlip ;
- Báre - keldi, mine naǵyz keremet osy ! - dedim. Taǵyda otyrǵandar dúrkirete qol soqty.
Jalpy otyrystyń taqyryptary - tarıhy men ulttyq baılanysy - mádenıeti - yntymaqtastyǵy - jańa býyn dıalogy - degen taraýlermen júıelenipti. Aýǵanstannan kelgen qoǵam qaıratkerleri men ǵalymdary túgelge jýyq sóıledi. Ár bólimnen keıin - kofe-breık- pen úzilis jasalynyp turdy.
Kezdesýdiń sońynda Hazarlarmen túsken foto - 13. 04. 2016j.
Túski astan keıingi otyrysta, ekran arqyly Hazardyń - kúı - jyr - tolǵaý - áýenderiniń túsirilimderin kórsetti. Mundaǵy erekshe áser etken - dombyra qurylymy - dese bolady. Hazarlar da ózderiniń mýzyka aspabyn - dombyra - dep ataıdy eken. Dombyralarynyń qurylymy - qazaq dombyrasyna - uqsaǵanymen... ózinshe bir ereksheligi sol, shanaǵynyń aldyńǵy betinde - dóńgelek tesigi - bolmaıdy eken...
Kórsetilim aıaqtalysymen-aq, men otyrǵan jurttyń tyńdaýyn surap ;
- Mynaý - hazar dombyrasynan - qandaı tarıhı derektiń izin baıqadyńyzdar ? - dedim.
- ?!
- Úndemeýlerińe qaraǵan da... baıqamaǵan tárizdisińder...
Ár jerden alma-kezek ;
- Aǵa, shyny kerek... shanaǵynyń - aldyńǵy betindegi tesiginiń - joqtyǵynan basqa, eshteme de baıqamadyq, - degen daýystar estildi.
Sál qolymdy kóterip ;
- Óte durys baıqapsyńdyr, mine osy - jalǵyz derek - halqymyzdyń ótken tarıyhynan syr shertip tur. Mana Hazar tarıyhynan keltirgen... ýaqyıǵa boıynsha, Hazar memleketi 9-shy ǵasyrdyń aıaǵynda-aq ydyrap, jan-jaqqa shashyraı bastaǵany belgili. Hazar dombyrasynyń shanaǵyndaǵy tesiktiń joqtyǵy, sol eski tarıhtyń belgisi sıaqty. Al qazirgi- qazaq dombyrasynyń betindegi tesik - keshegi 13-shi ǵasyrdaǵy Shyńǵysqanǵa... Joshynyń ólimin estirtip, Ketbuǵanyń tartqan - Aqsaq qulan" kúıinen keıin, qorǵasyn quıyp tesiletindigi... kóne ańyz arqyly aıtylady ǵoı. Mine, osynaý shaǵyn ǵana derektiń ózi tarıhtyń kiltin ustap turǵandaı emes pe ?... Sondyqtan da, - tarıhtan úlken ustaz joq - deıtin qaǵıdaly sóz bar. Ulttyq tarıhyn rettep túgendemegen halyq tozady. Sondyqtan júıelengen tarıhyńdy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý kerek. Búgingi otyrystyń teńdessiz tereń mańyzdylyǵy da...osy bolsa kerek !!.. Ata-tegi bir - Qazaq pen Hazar - tabysýda ?! Qaıyrly bolsyn !!...
Túsinigi mol azamattar ;
- Aǵataı... alǵys !
- Rızamyz ! - desip jatty.
Búgingi keshke deıin sozylǵan - Qazaqstan -Aýǵanstan : jańa býyn dıalogi - atty ǵylymı-konferensıanyń bergen lázzaty óte mol boldy. Osyny uıymdastyryp júrgen - Dáýren men Talǵat - baýyrlarymyzǵa rızashylyǵymyzdy aıtyp, jyıynnan asa úlken kóńildilikpen qaıtqan edik. Osy maqala arqyly kópke jetkizýdi... mindet sanadyq...
Almaty - 15. 05. 2016 jyl.
SovetHan Ǵabbasov
Akademık, jazýshy-dáriger, fantas, dramatýrg, Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri, Medısına jne Pedagogıka ǵylymdvrynyń doktory, profesor, KSRO densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi, Zaısan aýdanynyń qurmetti azamaty, Mahambet syılyǵynyń laýreaty, Halyqaralyq Nostradamýs atyndaǵy akademıanyń tolyq múshesi.
