Elimizdegi dinı ahýal eń kúrdeli máselelerdiń qataryna shyǵyp úlgerdi. Ekinshi márte qaıtalanǵan Aqtóbe oqıǵasy jaǵdaıdy, tipti, ýshyqtyryp jibergenin jasyra almaımyz. Al musylmandar arasyndaǵy alaýyzdyq, qandy terraktiniń oryn alýyna sáláfızm aǵymy kináli ekenine kúmán kem. Muny Prezıdent Nursultan Nazarbaevtan bastap, din mamandaryna deıin aıǵaqtady. Endi jat, teris pıǵyldy uıymnyń áreketine qalaı shekteý qoıamyz, sáláfızm ıdeologıasynan qazaqy qundylyqtarymyzdy qalaı saqtap qalamyz, din uǵymy jastarymyzǵa qalaı túsindirilýde? Belgili dintanýshy Dosaı Kenjetaı Baq.kz – ke bergen suhbatynda osy aǵymnyń syr-sıpaty men odan keler qaýip-qaterler týraly áńgimeleıdi.

– Sóz basynda dál qazirgi tańda jarty álemdi alańdatyp, qazaq topyraǵyna da aıaq basyp úlgergen sáláfızm jaıynda qysqasha aıtyp ótseńiz?

– Shyndyǵynda, «ızm» bolǵan jerde kóptegen qaıshylyqtar bolady. Sebebi, biz – memleketpiz, ǵasyrlar boıy qalyptasqan dinı tájirıbemiz, qatparly tarıhymyz bar. Mine, osynyń bárine sáláfızm qarsy shyǵady.

Jat aǵym ókilderi ulttyq qundylyqtarymyzdy, dinı tanymymyzdy, búkil shejiremizdi joqqa shyǵaryp otyr. Qazaqty ıslmady endi ǵana qabyldaǵan ult retinde kórsetkisi keledi. Qazaq balalaryn burynǵy babalary júrip ótken jolyna kúdikpen qaraýǵa úndeıdi.

«Shırk» (Allaǵa serik qosý, uqsatý degen sóz – avt.) pen «múshrık» (Allaǵa serik qosqan adam – avt.) degen máseleni qoıyp jatyr.

Keńestik júıe kezinde «ultsyzdandyrý ıdeologıasy» degen úlken saıası joba bolǵan. Al sáláfızmniń ustanymy odan da asyp túskeli tur. Sebebi, munda eki másele qoıylady: adamnyń bolmysyn joıý jáne minezin joıý. Minez – ulttyq erekshelikter bolsa, bolmys – sol ulttyq mádenıettiń barlyq qabattary. Sonyń barlyǵyna qarsy turatyn «ızm»-niń atyn «sáláfızm» dep ataıdy.

Bul búginde jahandyq úderistegi dinı-radıkaldy, estremıstik jáne terorıstik jikshil uıymǵa, musylmandar arasynda fıtna (arab sózi – haos, ylań) týdyratyn negizgi aǵymǵa aınalyp úlgerdi. Qazirgi tańda sáláfızm Qazaqstanda ózderinshe ıdeologıalyq, ásirese, mısıonerlik platformasyn daıyndap jatyr. Olar ózderin sýýrıtter, mathalıtter men tákfırıtter dep úsh kategorıaǵa bólip tastaǵan. Bul – óte qate, saıası spekýlátıvtik, ǵylymı tanymǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn anyqtama. Biraq, ókinishke qaraı, osy anyqtamalardy, osy jalǵan ǵylymı konsepsıalardy bizdiń qaýipsizdik keńesi, úkimet moıyndap, qabyldap qoıǵan. Endi sheginetin jeri joq, áli kúnge deıin osy konsepsıamen júr.

– Búginde Din isteri jónindegi komıtette sáláfızmge tyıym salý máselesi qaralyp jatyr degen aqparat bar. Siz osy máselege qalaı qaraısyz?

– Men ol týraly Prezıdentke, Úkimetke, Parlamentke – barlyǵyna ashyq hat túrinde jazǵanmyn. Biz budan úsh jyl buryn «Sáláfızmdi toqtataıyq» dep dabyl qaqqanbyz. Aqtóbe oqıǵasynan keıin de oı-pikirimdi usyndym BAQ betterine. Onda jańaǵy bolmys pen minezdi saqtaýdy tek aǵartýshylyqpen emes, memlekettik-saıası jáne quqyqtyq talaptarmen qoldaý qajet ekenin aıttym. Áıtpese, qalǵany bos ýaqyt ótkizýmen teń.

– Sonda jat aǵymǵa memlekettik-saıası jáne quqyqtyq talaptarmen ǵana shekteý qoıa alamyz ba?

– Álbette. Aıtalyq, qysqa balaq pen qaýǵa saqalǵa qarap, biz olardy terrorıst deı almaımyz. Sebebi, ol búlik shyǵarýy qajet nemese adam óltirýi kerek. Sonda ǵana biz ony qylmysqa tartamyz. Mine, bul – quqyqtyq tanym. Saǵan eshkim tıispese, tonamasa, zorlamasa, pyshaq tyǵyp almasa, ony sottaı almaımyz. Biraq ishimizden jek kórýimiz múmkin. Osyny «quqyqtyq tanym» deımiz. Al sáláfızmge tek qana osy turǵydan qarasaq, keshe ǵana Aqtóbe oqıǵasy oryn aldy. Jazyqsyz jandar japa shekti. Endi, ne qarap otyrmyz? Halqymyzdy qyrdy, tynyshtyǵyn buzdy, birligimizge syzat saldy. Bul az desek, quqyq qorǵaý organdaryna halyqtyń senimi azaıýda. «Qaıda qarap otyr?» dep shýlap jatyr. Budan artyq ne kerek?

– Demek, bizde quqyqtyq tanym bar. Endi, ne jetispeıdi?

– Biz bar quqyqty durys qoldanbaımyz. Mysaly, 2011 jyly Aqtóbede bolǵan terorıstik aktiler zańdy ózgertýge sebep boldy. Qazir zań bar. Biraq biz ony qoldanbaımyz. Ony qoldaný úshin ne isteý kerek? Ol zańnyń áleýmettik, psıhologıalyq, moraldyq qabattarynda komentarıler jasalýy kerek qoı. Kádýilgi tirshiligimizde, praktıkalyq ómirimizde. Ol komentarıdi jasaıtyn ortalyq joq bizde.

Zań bar, biraq ony qadaǵalaýshy organ, odan keıin úılestirýshi organ jumys isteýi kerek. Máselen, bir úılestirýshi organ bar. Ol – Din ister komıteti, dinı ahýaldy baǵalaǵanda zańdyq normalarǵa, zaıyrlyq normalarǵa úılespeıtin qubylystardyń bárin kórsetip, joǵary jaqqa usynys berip otyrýy qajet. Bizde ondaı mehanızm joq. Memleket bar, biraq memlekettiń vedomstvoaralyq baılanystary joq. Prokýratýra men sottyń baılanysy joq. Sot pen Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń baılanysy joq. Jalpy, din qubylysy tóńireginde problemany sheshý úshin vedomstvoaralyq ortalyqtandyrylǵan bir júıe joq bizde.

– Bylaısha aıtqanda, 2011 jyly tıisti zań qabyldandy. Biraq ony durys iske asyra almaýdyń saldarynan Aqtóbede taǵy da terrakt boldy deýge bola ma?

– Árıne! Taǵy aıtarym, biz din qubylysyn tanymaımyz. Memleket retinde din qubylysyn ǵylymı turǵydan taldaı almaımyz. Negizi, bul – realdy qubylys. Biz oǵan sol baıaǵy keńestik ókimetten qalǵan kózqaraspen qaraımyz. Dindi realdy qubylys dep qabyldamaımyz. Al qazirgi jaǵdaı din degen qubylystyń ne ekenin bilmeıtindigimizdi kórsetti. Ne ekendigin bilmeı jatyp, «Qalaı?» degen máselemen aınalysyp jatyrmyz ǵoı. Aldymen ne ekenin bilip alyp, artynan qalaı aınalysatyn mehanızmin jasaý qajet emes pe? Bizde ol joq. Bári urannan, jedel sheshimnen turady...

– Bizder din degen qubylystyń ne ekenin túsinbeımiz. Sol sebepti, shekteý qoıa almaı otyrmyz. Durys pa?

– Bizde tyıym salý kerektigin moıyndaıdy, biraq qalaı ekendigine komentarı jasaı almaıdy. Durysy, jasaýǵa qorqady, batyldyq jetpeıdi. Prokýratýra, sot, qaýipsizdik keńesi, din ister komıteti – barlyq quzyrly organdar jeke-jeke usynys berýi kerek. Bere almaıdy. Berse, anadan qorqady, mynadan qorqady...

– Endi, bul sharýa uzaqqa sozylyp ketpeı me?

– Ony uzartpaýymyz qajet. Biz – ǵalymdardyń pikirinshe, sáláfızmge quqyqtyq tyıym kerek. Joǵaryda aıtqanymdaı, saqalyna qarap, balaǵyna qarap, olardy jazalaý, ustaý, tutqyndaý úshin zańnyń qýaty kerek. Al ony aıqyndaıtyn normalardy qalaı jasaımyz? Normatıvter jasaý kerek qoı. «Bolmaıdy» degen áreketterdiń shekterin anyqtaýmyz qajet. Aıtalyq, bizde din – adamnyń týǵannan ólgenge deıingi aralyǵynda kórinetin qubylys.

Eń birinshi, adam týǵan kezindegi at qoıýdan bastap, taǵy basqa salt-dástúrler dinmen úndesip keledi. Sáláfızm oǵan qarsy shyǵady. «Oıbaı, qazaqtyń burynǵy attaryn qoımańdar! Ábdýlýahap bolsyn, Ábdýlqahar bolsyn, Ábdýsamat bolsyn» degen sıaqty aqyl aıtady. Odan keıin ólim. Álgilerińiz «Adam qazir óldi me, bir saǵatta, tez kómý kerek» deıdi. «Sharıǵat boıynsha kúttirý degen – haram, jetisin, qyrqyn berý degen – haram» dep, seniń dástúrińdi joqqa shyǵarady.

Dástúr degen ne? Bul – ejelden kele jatqan dinı tájirıbemiz. Bul – bizdiń kásibimiz, ómir súrý saltymyz. Qazaqta as berý neden qaldy? Buryn Altaıdyń arǵy jaǵyndaǵy bir qazaq Alataýdyń etegindegi baýyrynyń ákesine kóńil aıtý úshin jıyrma kún júrip keletin. Shyndyǵynda, ondaıda as berý shart qoı. «Men qaralymyn, men saǵan as bere almaımyn» degen uǵym joq. Ólim – haq, Allanyń isi, al as – adamnyń búgingi qajettiligi. Ekeýin eki bólip qaraý qajet. Iaǵnı, din qubylysyna kóringen jerden sáláfılerdiń synaǵyna nemese qarsy shyqqan áreketterine naqty bir quqyqtyq ólshemder qoısaq, tyıym salýdyń eshqandaı qıyndyǵy joq.

Olar bizdiń qazaqty mensinbeıdi, qazaqty basynady, qazaqtyń barlyq salt-dástúrin joqqa shyǵaryp júr. Mine, sondaı qarsylyqtarda «Eı, senderge memleket tyıym saldy» degen bir psıhologıalyq qorǵan kerek bizge.

– Biz sáláfızmge tyıym salyp, jaǵdaıdy ýshyqtyryp almaımyz ba?

– Árıne, memleketke, bılikke narazylyqtar bolady. Tipti, qantógister, terrorlyq aktiler bolýy múmkin. Biraq onyń barlyǵy bir rettik, ýaqytsha. Al tyıym salmasaq, búkilhalyqtyq qaterge, ulttyq qasiretke aınalyp ketetini anyq. Qazaqtyń ózin, musylmandyǵyn, mádenı bolmysyn ekige bólip tastaıdy. İlgeridegi dala men qala (qazaǵy – avt.), ońtústik pen soltústik sıaqty. Bul – keńes kezinen qurylǵan dýaldar. Sondaı dýaldyń ornyna sáláfızm keledi.

Sóıtip bizdi «múshrıkter» deýi múmkin. Ózderin «taza ıslamnyń izbasarlary» dep jarıalaýy múmkin. Osylaısha, tilimiz bir – orys tilinde sóıleýimiz nemese orys tildilerdiń yqpalyndaǵy sáláfıler bolýy ǵajap emes. Bunyń barlyǵy túptiń-túbinde bolmysty ydyratady. Ulttyń bolmysy – memleketti quryp turǵan irgetas. Al bolmys ekige bólinse, ústinde turǵan memleket túgili, kez kelgen nárse qulap túsedi. Memleket degen adamnyń denesi sıaqty. Ol denege vırýs tússe, irińdeýi múmkin. Endi, deneni saqtap qalý úshin sony kesip tastaý qajet. Sonda ǵana biz bolmysymyzdy saqtaı aalamyz.

– Sáláfızmge tyıym salsaq, bizdiń quzyrly organdarymyz soǵan daıyn bolýy kerek...

– Iá, qaýipsizdik komıteti, prokýratýra jáne basqa da kúshtik qurylymdarymyz barlyǵy qansha sáláfı bar, qansha sáláfızm ortalyǵy bar ekenin bilýi qajet. Eger ony bilmese, problema sodan týyndaıdy. Menińshe, olar kimniń nemen aınalysyp jatqanyn biledi. Biledi degen senim bar da. Eger memlekette ondaı málimetter bar bolsa, onda olar tyıym salýdan qoryqpaıdy. Sebebi, tyıym salǵannan keıin, tizimde turǵan adamdardy baqylaýdy odan saıyn kúsheıtedi de, qoıa salady. Tipti, shekten asyp bara jatsa, ustap alyp, otyra beredi. Al eger bilmese, onda qaýip bar. Ondaı jaǵdaıda qaýipsizdik keńesiniń ózi eshqandaı qaýipsizdikten maqurym degen sóz.

- Al basqa elderde ondaı tájirıbe bar ma?

- Kóp, kóp qoı. Mynaý turǵan Ózbekstan tyıym saldy. Jalpy, sáláfızmge tyıym salýdan qoryqpaý qajet. Biz komýnızmnen bas tarttyq qoı? Sóz joq, ótirik bolsa da, bir komýnıstik partıany kirgizip qoıdyq. Degenmen, komýnızmge tyıym saldyq, áreń degende qutyldyq. Sol sıaqty sáláfızmnen de bas tarta alamyz dep oılaımyn. «Nasızm», «fashızm» degen sıaqty «ızm»-derdiń barlyǵyna tyıym salǵan joqpyz ba? Buǵan da tyıym salýǵa bolady. Bul - nasızmnen de ótken bále. Qorqýdyń qajeti joq. Nege? Sebebi qazaqqa sený kerek qoı. Qazaqtyń mádenıetine, dástúrine, ulttyq negizderine, dinı tájirıbesine. Bılik memleketti qazaq qurǵan degenge sense, onda bul máseleni júzege asyrady. Eger senbese...sen, men dep kete beremiz.

– Áńgimeńizge rahmet!

Arman ASQAROV

Túpnusqadaǵy taqyryp: Dosaı Kenjetaı: Sáláfızm ustanymy «keńestik ıdeologıadan» da qaýipti