Taılandtan qaıtarda, áýejaıdaǵy tekserý pýnktindegi
qyzmetker qyzymnyń qolyndaǵy jarty lıtrlik bótelkedegi
sýdy qaldyryp ketýdi talap etti. «Onda turǵan ne bar?» degen maǵan:
«Bizdiń elimizdiń zańy boıynsha jerimizdiń bir tamshy sýy nemese
bir ýys jeri shekaradan shyqpaýy kerek» dep jaýap berdi.
2015 jylǵy qarasha aıynda «Jer týraly Kodekske» engen baptarǵa baılanysty 1,7 mln. gektar jer satýǵa shyǵarylatyn boldy degen habar taralǵany sol eken, uıqyly-oıaý jatqan qazaq qaýymy dúr silkindi. Qazaq eliniń kóptegen qalalarynda mıtıńiler ótip, áleýmettik jeliler men BAQ betterinde jer máselesi basty taqyrypqa aınaldy. Qysyltaıań kezeńde jol tabatyn Prezıdentimiz, bir jaǵynan bıliktiń qateligin moıyndaǵan bolyp, jańa jylǵa deıin jańa zań baptaryna marotorıa jarıalap, «jer reformasyn durystap túsindermegen» mınıstrlikterge shúılikse, ekinshi jaǵynan búkilhalyqtyq mıtıńtiń aldyn alý jáne qoǵamdyq talqylaý júrgizý maqsatynda jer máselesi jóninde arnaıy Qoǵamdyq komısıa qurdy. Moıyndaýymyz kerek, Qoǵamdyq komısıaǵa kiretin adamdardy da bıliktiń ózi tańdap aldy...Biraq Komısıanyń jumysynyń jarıalylyǵyna búginge deıin eshqandaı senimsizdik joq ekenin de aıta ketý kerek.
Bir qaraǵanda, Komısıany uzaq merzimdik talqylaý, san túrli pikir talastyrý kútip tur dep aıtýǵa bolmaıtyn sıaqty. Halyqtyń basym kópshiligi kóshege «túsinbestikten» shyqqan joq, túsine otyryp, jerdi sheteldikterge satýǵa, jalǵa berýge, al ózimizdiń azamattarǵa satýǵa kelispeıtindikterin ashyq bildirdi. Bılik jaǵy da óziniń ustanymdaryn halyqqa túsindirý arqyly, olardyń qoldaýyn alýǵa tyrysýda. Árıne, olardyń qolynda ákimshilik resýrstary, búdjettik buqaralyq aqparat quraldary men san túrli qoǵamdyq uıymdar bar. Shynymdy aıtsam, Komısıa jumysynyń nátıjesinde ortaq sheshim tabylyp, sol sheshimdi bárimiz bir adamdaı qoldap, Parlamentke jiberemiz degenge sengim kelmeıdi. Bizdiń mindetimiz – óz ustanymdarymyzdy qorǵaı otyryp, túrli dálelder keltirip, qatarymyzdy kóbeıtý jáne, bar múmkindiginshe, keıbir máseleler jóninde ortaq kelisimge kelý. Qysqasy, alańdaǵy teketiresti ǵımarattyń ishindegi áńgime túrine kóshirý.
Endi taldaýǵa túsip otyrǵan máseleni anyqtap alaıyq: «Jerge jany ashyp otyrǵan» (Prezıdenttiń anyqtamasy) azamattardyń birinshi talaby – sheteldikterge, onyń ishinde jeke kásipkerlerge de, memlekettik uıymdarǵa da, jerdi satpaý. Bılik zańda ondaı baptardyń joq ekendigin, Qazaqstan jeriniń sheteldikterge satylmaıtyndyqtaryn aıtyp aqtalýda. Ekinshi jaǵy buǵan kúmánmen qarap, zańdy aınalyp ótýge bolatyn múmkindikterdi bolmyrmaý kerektigin talap etýde. Menińshe, bul talap jóninde Komısıa músheleriniń ishinde túsinik bolyp, bir mámlege kelýlerine tolyq bolady. Kodekstegi alańdaýshylyq týǵyzyp otyrǵan baptarǵa zańdyq negizde naqty tosqaýyldar, shekteýler qoıý, onymen birge «jer sheteldikterge eshqashan satylmaıdy» degen bapty engizý arqyly bul máseleni shesheýge bolady dep esepteımin.
Daý týdyryp otyrǵan ekinshi talap – jer satýdy tolyq toqtatý, ony qazaqstandyqtarǵa da satpaý. Bul jóninde eki jaqtan da san túrli pikirler aıtylyp, dálelder keltirildi. Endi aımaqtardaǵy azamattardyń da pikirlerin tyńdaý máselesi kún tártibinde tur. Demek, bul jerde bir toqtamdy tabý - úlken eńbekti, túsinistikti, mádenıetti pikirtalasty talap etedi. Zań qabyldanǵannan bergi on úsh jyldyń ishinde aýylsharýashylyǵyna jatatyn jerlerdiń 1,3 paıyzy ǵana jekemenshikke satylǵan eken.
Úshinshi talap – jerdi sheteldikterge jalǵa berýdi toqtatý. Qarsylyqtyń basy buryn zańda bolǵan10 jyl merzimdi 25 jylǵa uzartýdan bastalsa, aıaǵy 10 jylǵa da, 25 jylǵa da jalǵa berýge tıym salý talabyna ulasty. Bul jerde de bir sheshimge kelýdiń aýly alys sıaqty.
Árıne, túrli pikirdegi 75 adam qatysatyn Komısıada jerge qatysty basqa máselelerdiń kóterilýi ǵajap emes, alaıda qazaq qoǵamynyń bolashaǵyna tikeleı qatysty Jer daýynyń basty máseleleri joǵarydaǵy úsh talaptyń tóńireginde dep oılaımyn
Menińshe, osy ýaqytqa deıin qoǵamdyq jelilerde de, Komısıa otyrysynda da aıtylyp jatqan ýájderdi úsh baǵytqa bólýge bolady. Olardyń birinshisin, shartty túrde – ekonomıkaǵa qatysty dálelder men ýájder dep ataıyq. Bul baǵyttaǵy pikirlerdiń barlyǵy – jer týraly zańnyń durysytyǵyn, jerdi qazaqstandyqtarǵa satý men sheteldikterge jalǵa berýdiń qajettiligin dáleldeýge baǵyttalǵan. Olar úshin, jer – taýar. Al taýardy paıdalaný shart. Árıne, múmkindiginshe, ózimiz paıdalanýymyz qajet, al eger ózimizdiń qolymyzdan kelmese, basqalarǵa satyp, «qyzyǵyn kórýimiz» kerek. Eń qyzyǵy, bıliktiń bastamasyn qoldaıtyn bul topqa talaı jyl jermen aınalysyp, paıdasyn kórip otyrǵan qazaqstandyq kásipkerler de kiredi. Shynymdy aıtsam, osy ýaqytqa deıin «Jerdi tıimdi paıdalansańdar, bizder sıaqty baı bolýǵa bolady» degen jandardyń «sheteldik ınvestısıa bolmasa, jerdi ózimiz óńdep, paıdaǵa jarata almaımyz» dep, ózderine ózderiniń qarsy shyqqandaryn túsine almaı dal boldyq. Bireýleri ózderiniń ustanymdaryn «sheteldik ınvestorlar jańa tehnologıa alyp keledi» dep dáleldegisi kelse, endi bireýleri «biz olardyń tájirıbelerin úırenýimiz qajet» degen ýájdi alǵa tartady. Menińshe, bizdiń kásipkerlerdiń kez kelgen elden aýylsharýashylyq tehnıkasyn alýǵa eshqandaı bóget joq sıaqty, tájirıbe almasýǵa da eshqandaı shek qoıylmaǵan. Baryńdar, tanysyńdar, úırenińder, biraq ózderińe básekeles shaqyrǵandaryń qaı sasqandaryń.
Jerdi satý, sheteldikterge nemese birikken kásiporyndarǵa berý arqyly ınvestısıa tartý, ókinishke oraı, bizdiń úkimettiń qolynan keletin jalǵyz tásili sıaqty. Otyz jyl munaı óndirip, ony óńdeýdiń ornyna Reseıden benzın satyp alyp otyrǵanymyz da sonyń saldary. Árıne, jerdi óńdeý, jermen aınalysatyn sharýashylyqtarǵa memlekettiń tarapynan jan-jaqty qoldaý jasaýdyń (salyq jeńildikteri, tehnıkany lızıńke berý, bank júıesindegi jeńildikter, t.t.) ornyna satý men sheteldikterge jalǵa berý – jyldam aqsha tabýdyń birden bir joly. Odan túsken paıdanyń búdjettiń bir jyrtyǵyna jamaý bolýyn da joqqa shyǵarmaımyn, biraq bul jol elimizdiń aýylsharýashylyǵyn damytýǵa úles qosatynynyna kúmánim bar. Onyń ornyna otandyq ınvestorlardy tartýdyń joldaryn qarastyrǵanymyz abzal.
Meniń oıymsha, jerdi jalǵa berý men jerdi jekemenshikke satýdyń arasynda da pálendeı aıyrmashylyq joq. Menshik jerdi de, jalǵa alǵan jerdi de eshkim eshqaıda alyp kete almaıdy. Menshik jerdi de, jalǵa alǵan jerdi de memleket zańsyz tartyp ala almaıdy. Jalǵa alǵan jerińdi 49 jyldan keıin taǵy da kelesi merzimge uzartyp alýyńa bolady. Ony muragerlikke qaldyrýǵa da bolady. «Bul jer - meniki!» degen psıhologıalyq senimnen basqa eshteńe joq sıaqty. Kerek deseńiz, jalǵa alǵan jerdi de, jekemenshik jerdi de bankige kepilge salýǵa bolady eken. Menińshe, bul jerdegi basty másele memleketke, onyń zańdaryna degen senimde jatqan sıaqty.
Ekinshi baǵyt – qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan túsinigi men túısigi, tájirıbesi men tárbıesi, oǵan sońǵy ýaqytta qosylǵan...saqtyǵy. Qazaq úshin, jer – taýar emes, ol - ata-babalarymyzdyń amanaty. Ony, óz basym, memlekettiń ıeligine de bermes edim. Jer – qazaq halqyniki. Al memleket sol jerdi retteýshi ǵana. Memlekettiń mindeti – azamattardyń bárine birdeı úı-jaı salýǵa jer bólý, joldar men jerge qatysty ınfraqurylymdardy anyqtaý, jerdi jalǵa berip, odan túsken paıdany memlekettiń qajettiligine paıdalaný, t.t.. Bunyń ishine jerdi satý nemese basqa memleketke berý kirmeýi kerek. Qysqasy, zańymyzda «jer memlekettiń menshigi» dep tanylǵanmen, onyń quqyǵy joǵarydaǵy aıtylǵan máselelerge qatysty shektelý shart. Keńes ókimeti kezinde Qazaqtyń talaı jerleriniń basqa memleketterdiń qolynda ketkenin (Reseıdiń, Ózbekstannyń) jaqsy bilemiz. Qazaq jerleriniń basqa eldiń menshigine memlekettiń sheshimimen berilgenin esimizden shyǵarmaýymyz kerek. Sondyqtan, qazaq qaýymynyń bolmysy ózderi kıeli dep sanaıtyn jerdi «satý» ne «sheteldikterge jalǵa berý» degendi qabyldamaıdy. Jer reformasyn jasaýshylar halyqtyń mentalıtetin, túsinigin de qaperge alýy kerek. Bir elderde qalypty da qarapaıym bolyp sanalatyn másele ekinshi bir elderdiń túsinigine jat bolýy múmkin. (Bir jynystaǵylardyń úılenýi Eýropa elderiniń kópshiliginde demokratıanyń kórinisi bolyp tanylyp, olarǵa zań júzinde tirkelýge ruqsat berilse, basqa elder ony adamzattyń tabıǵatyna jat másele dep sanaıdy). Aıta ketý kerek, bıliktiń qazaq tiline qatysty nemese bilim baǵytyndaǵy reformalarynda da qazaqtyń kózqarasy eskerilmeı otyr. Bul reformalardyń da qazaq qoǵamynda úlken alańdaýshylyq týǵyzyp jatqany málim.
Sheteldikterge jerdi jalǵa berý máselesinde úsh túrli qaýip aıtyldy. Onyń biri – sheteldikterdiń jalǵa alǵan jerdi tez arada paıda tabý úshin aıaýsyz paıdalanyp, iske jaraǵysyz deńgeıge túsirý múmkindigi bolsa, ekinshisi – kúrdeli bir saıası jaǵdaılar qalyptasqan kezeńde satyp ne jalǵa alǵan jerlerdiń sol elderge ótip ketý qaýpi. Ondaı jaǵdaılar, ókinishke oraı, álemdik tájirıbede kóptep kezdesedi. Úshinshi qaýip – jerdi óńdeýge keldik degen syltaýmen basqa eldiń azamattarynyń kóptep kelýi jáne olardyń birneshe jyldardan soń, azamattyq alyp (qazaqstandyqtarmen úılený nemese belgili ýaqytta osy jerde ómir súrgenine baılanysty) qazaq jerinde turaqtap qalý máselesi.
Bir sózben aıtqanda, Qazaq jerine bir kirip alǵan sheteldiń azamattaryn qaıtyp shyǵarýdyń qyıynshylyǵy jetkilikti sóz boldy. Bireýler Palestınalyq arabtardyń teńiz jaǵalaýyndaǵy jerlerin satyp alyp, keıinnen sol jerdi plasdarmǵa aınaldyryp, alǵashqy evreı áskerlerin túsirgen Izraıl memleketiniń tájirıbesin alǵa tartsa, endi bireýler jerlerin satamyn dep múldem aırylyp qalǵan kúrdterdiń ómirin alǵa tartady. Osyndaı qaýiptiń bar ekendigin moıyndaı otyryp, keıbir azamattar jerde Qazaqstanmen shekaralas elderdiń azamattaryna satpaý týraly ózgeris engizýdi qajet dep sanaıdy.
Túrli baǵyttaǵy kózqarastardy taldaý ústindegi bılikke jaısyz tıetin baǵyt – jerdi jeke menshikke berýden bastap osy kúnge deıingi jetistikter men kemshilikterdi eskerý. Áli esimde, 2003 jyly jerdi menshikke berý kezinde BAQ betterinde «jerdi tıimdi paıdalaný maqsatynda» degen sóz tirkesi túspeıtin. Osy on úsh jyldyń ishinde sol reformanyń bergen nátıjesi qandaı? Eger «jer tıimdi paıdalanylsa» zańǵa ózgeris engizip ne jynymyz bar? Sol ýaqytta qazaq azamattarynyń tarapynan qatty qarsylyqqa ushyraǵan (eki mártebe daýys berý, premer-mınıstrdiń otstavkaǵa ketýi) jer zańynyń elimizge bereri bolmasa, onyń jalǵasy bolyp tabylatyn bul reforma utymdy dep kimderdi sendiremiz. Menińshe, jer jeke menshikke berilgennen keıin bireýler baıyǵan da bolar, biraq qara halyqtyń bas aýyrtatyn máselesi kóbeıgen sıaqty. Zań qabyldanǵan soń-aq, bir eki jyldyń ishinde Qapshaǵaıdyń jaǵasyna shomylyp, nemerelermen balyq aýlaýdan qaldyq. Jaǵalaýdyń barlyǵy satyldy, qorshaldy. Balqash pen Alakól de osyndaı «jekeshelendirýge» ushyrady. Sol jerdi jońǵardan qorǵaǵan Qabanbaı babalarymyz sarbazdaryn shubyrtyp, qazir tirilip kelse, at shaldyryp, betterin shaıyp, bir aýyz sý ishe almaı qaıta kekter edi. Jerdi bólýde, satýda jarıalylyq pen ashyqtyqtyń qalaı qamtamasyz etilgenin bilmeımin, biraq aýyldyń qasyndaǵy talaı jaıylym, shabyndyq jerlerdiń jekemenshikke ótip ketip, turǵyndardyń ashý-yzasyn týdyrǵanyn talaı estidim. Al Almaty oblysynda bir eldi mekenniń janyndaǵy eki zırat (!) jeke qolǵa ótip ketip, qaıtys bolǵan adamdaryn qoıý úshin jerdiń qojaıynyn izdep (ruqsat alý úshin) masqara bolǵan oqıǵany da estidik. Jeke menshikke ruqsat berilýi sol-aq eken Qazaq jerinde iri jer ıeleri paıda bola bastady. Ótken otyrysta men osy alpaýyttardyń kim ekenderin, olardyń ıeligindegi jer kólemin, qaıda ornalasqany, sol jerlerdi qalaı alǵandary týraly aqparatty jarıalaýdy talap ettim. Osy áleýmettik ádiletsizdikter tekserilip, jaýapty jandar jazaǵa tartylyp, ádilettik ornamaıynsha jer reformansyn jalǵastyrý – qoǵamdyq qylmys bolyp sanalady. Jerdi qazaqstandyqtarǵa satý men sheteldikterge jalǵa berýdi qoldaýshylar talqylaý barysynda bizdiń san túrli kúmánimizdi seıiltý úshin «zań júzinde jan-jaqty baqylaý jasalady» «sheteldikter úshin mynadaı sharttar engiziledi» degendeı ýájderin aıtty (Mysaly, «jerdiń nárin ketiretin daqyldardy óndirip, onshaqty jylda jerimizdiń toz-tozyn shyǵaryp, otyz jyl iske alǵysyz etip tastaıdy» degen sıaqty). Árıne, zańǵa bárin jazýǵa bolady. Biraq osy baptardy kimder baqylamaq? Ákimder me? Qytaıdan kelip, jerdi jalǵa alǵan kásipker Quljaǵa alyp baryp, bes kún qydyrtsa, «bári tamasha» dep otyra beretin ákimder, ókinishke oraı, áli de jetkilikti. Uzyn sózdiń qysqasy, qazirgi bılik júıesimen, bıliktegi adamdarmen, óz basym, eshqandaı reforma júrgizbes edim.
Jer daýy taǵy bir máseleniń basyn ashyp berdi. «Bir el, bir múdde, bir taǵdyr» dep urandap júrgenimiz de baıaǵy keńestik ıdeologıanyń kóshirmesi eken. Jer máselesi qoǵamnyń kún tártibine shyqqanda, basqa ult ókilderi qasymyzdan tabylǵan joq... Bul álde, jerdiń – qazaq ultynyń tarıhı otany ekendigin moıyndaý ma álde, «bizdiń Qazaqstanǵa qatysymyz joq» dep, ózderin ózderi shekteý me. Buryn qazaqtyń ulttyq máseleleri ǵana qazaqqa qatysty (oralmandar, qazaq tili, qazaq mádenıeti, t.t.) deıtin bolsaq, osy kezeńnen bastap «Qazaqstannyń máselesi – tek qazaqtyń máselesi deýge» týra keletin shyǵar.
Jer máselesi men komısıanyń jumystary taǵy bir máseleni jaryqqa shyǵarady, synǵa túsiredi dep oılaımyn. Bul – jarıalylyq pen ashyqtyq máselesi. Aımaqtarda Prezıdent aıtqandaı «jerge jany ashyǵan adamdardyń» barlyǵynyń sózi, pikiri tyńdalady ma, álde barlyq kezdesýlerde bıliktiń kózqarasyn qoldaıtyn adamdar ǵana jınalady ma – meni osy da alańdataty. Meniń oıymsha, aımaqtarǵa shyqqan komısıa músheleri oblystyq buqaralyq aqparat quraldarynda (telekanaldar men oblystyq búdjettik gazetterde) jer máselesine baılanysty túrli kózqarastyń berilý máselesine de kóńil bólýi qajet.
1997 jyly Qazaqstannyń delegasıasyn Túrik halyqtarynyń Assambleıasyna bastap bardym. Uıymdastyrýshylar aldyn ala habarlasyp, qazaq jeriniń topyraǵy men sýyn alyp kelýimdi ótindi. Jospar boıynsha, Assambleıa jumysynyń sońǵy kúni 28 túrik elinen ákelingen jer bir qazanǵa salynyp, qanymyz da, janymyz da, jerimiz de, sýymyz da bir degen urandy kórsetýimiz kerek. Eger osyndaı talap jerimiz jekemenshikke ótkennen keıin túskende, ne isterimdi bilmeı, dal bolady ekenmin. Qazaqtyń jeri dep alyp barǵanym «Kýrakınniń jeri», nemese «Gerashenkonyń jeri», nemese «Amanbaıdyń» ne «Ómirzaqtyń» jeri bolýy ábden múmkin...
"Parasat" jýrnaly
