«ÚSHTİLDİLİK» MÝTASIASYNAN BAS TARTÝDY TALAP ETEMİZ

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti

N.Á. Nazarbaevqa

Kóshirmesi: QR Premer-Mınıstri K.Q. Másimovke

QR Senatynyń Tóraǵasy Q.K. Toqaevqa

QR Májilisiniń Tóraǵasy N.Z. Nyǵmatýllınge

Vıse-premerlerge, Mınıstrlerge, Barlyq deńgeıdegi

ákimderge, Parlament jáne maslıhat depýtattaryna,

rektorlarǵa, oblystyq jáne qalalyq (aýdandyq)

oqý bólimderine, mektepter men bala-baqshalar

dırektorlaryna, Qazaqstan azamattaryna!

A Sh Y Q H A T

2012 jyldan bastap úsh tuǵyrly til Qazaqstannyń bilim men tárbıe júıesine engizilýde. Ol boıynsha bala-baqshanyń esigin ashqan úsh jasar búldirshinge birden úsh tildi úırený mindeti qoıylǵan. Osy ýaqytqa deıingi álemde balany on jasqa deıin ana tilinde tárbıelep, dúnıetanymy qalyptasqannan keıin, onyń oı-órisin damytý úshin aldymen qosymsha bir tildi, qajet bolsa 2-3 jyldan keıin ekinshi shet tilin úırete bastaıdy. Bul álemdegi qalyptasqan úrdis. Mysaly, Fransıada bala 1-synyptan bastap memlekettik tilden emtıhan tapsyrady. Olarda aǵylshyn tili 10-jastan bastap pán retinde ǵana ótiledi. Japonıada balaǵa 12-jasqa deıin basqa tildi oqytpaıdy. Al, Qytaıda ǵylym, tehnıka, tipten ınternet jelileri de qytaı tilinde saırap tur.

2016 — 2019 jylǵa arnalǵan bilim baǵdarlamasy boıynsha úsh tuǵyrly til 1-synyptan bastap pán retinde engizbekshi.

Ǵalamtordan Semeıde úshbasty balanyń dúnıege kelgenin kórsetip, onyń sol aımaqta 40 jyldan astam ýaqytta jarylǵan jarty myńdaı atom bombasynyń saldarynan paıda bolǵan mýtant ekeni jazylǵan. Al, Qazaqstan qoǵamyn «úshtildilik» mýtasıasynyń sebep-saldary men odan qalaı qutylamyz jáne odan paıda bolǵan klondarmen ne isteımiz degen suraqtar mazalaýda?!

Qazaqstandaǵy úshtildilik – ol ǵylym men pedagogıkaǵa emes, saıası etıketke negizdelgen anahraızm! Sebebi, saıası etıkettiń qaýiptiligi — onda «satýshy da, satyp alýshy da aldanady» ıaǵnı ony endirip otyrǵan bılik te, oqýshy da aldanady.

Joǵarydaǵy baǵdarlamada 10-11 synyptarda fızıka, hımıa, bıologıa, ınformatıka pánderi aǵylshyn tilinde, dúnıejúzi tarıhy páni orys tilinde oqytpaqshy.

Memlekettiń ekonomıkasy sol eldiń ǵylymy men tehnıkasyna tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, damyǵan elderdiń barlyǵynda ol pánder óz tilinde oqytylady. Sebebi, ol halyqty jappaı saýatsyzdandyryp, memleketik tildiń ıaǵnı sol memlekettiń óziniń damýyna kedergi bolyp, ony ondaǵan jyldarǵa keıin ketiredi. Ondaı sharalardy ózine senimsiz, basqalarǵa táýeldi, bolashaǵy bulyńǵyr elder ǵana amalsyzdan qabyldaıdy. Sebebi, álemdegi 9 ámbıbap tilderdiń qataryndaǵy, eń baı, ǵylym men tehnologıa tiline aınalǵan qazaq tilin keri ketirgisi keletin máńgúrtterdiń tirligin memleketke qarsy istelip otyrǵan qylmys dep qaralýy kerek.

Fransıanyń mádenıet mınıstrligimen Parıj janynda Attılaǵa (b.d. V ǵ.) mýzeı jáne eskertkish ashý (2012), BUU-da «Qazaqstan-Máńgi El» (Nú-Iork, 2014), IýNESKO-da (Parıj, 2015) «Qazaq handyǵynyń 550-jyldyǵyna» halyqaralyq konferensıa sıaqty eldiń ımıjdik jobalaryn, biz (Halyqaralyq Adam ınstıtýty, «Alash» tarıhı-zertteý Ortalyǵy) halqymyzdyń 5700 jyldyq baı tarıhyna súıenip ótkizdik jáne bolashaqta da ótkizemiz. Al,joǵarydaǵy bilim baǵdarlamasynan qazaq halqynyń tarıhyn múldem alyp tastaýdy, qoǵamda ortaǵasyrlyq ınkvızısıanyń bir túri dep túsinýde.

Qabyldanbaqshy bilim baǵdarlamasy pedagogıka men jaratylystaný ǵylymdarynyń metodologıalaryna súıenbegen, iske asyrý mehanızmderi zamanaýı bilim standarttaryna saı kelmeıtin, bireýlerge elikteýden paıda bolǵan qujat. Ondaǵy, memlekettik til, moral, ulttyń mentalıteti men dúnıetanymy, ǵylym men tehnologıa, tarıh pen etnologıaǵa kereǵar ustanymdar qoǵam men memleket damýyna kedergi keltiretindikten, ony qabyldaýdy toqtatý kerek.

Osy bilim baǵdarlamasyna baılanysty ortaq jumys tobyn qurý týraly Úkimetke buryn da usynys (hat № 1/628, 22.04.2016) jasalǵan.

Tili, tarıhy, jeri joq ult ta, memleket te bolmaıdy! Bul baǵdarlamanyń maqsaty ulttyq memlekettiń tamyryna balta shabý. Eger oǵan qol jetkizse, onyń artynda birjynysty otbastaryn zańdastyrý qalady. Búgingi eldegi lańkesterdiń ekstremıstik sektalary da osylaı zańdastyrylǵan.

Jalpy, totalıtarlyq Keńes Odaǵy da qazaqtyń tili men tarıhyna tap osyndaı qıanat jasamady. Óz halqyna osyndaı eksperımentterdi ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary «jańa násil» shyǵarmaqshy bolǵan Germanıada da istemepti. Sońǵy jarty ǵasyrda Lıvıada 30 jyldaı mektepterde osyǵan uqsas eksperımentter jasalǵan. Biraq, ol tájirıbe eldegi bılik aýysqasyn toqtady. Lıvıanyń «tájirıbesinen» sabaq alyp, qıalı urpaq ósirmes úshin bul eksperımentti toqtatý kerek!

Halyqaralyq Adam ınstıtýty, quramynda ǵylymnyń barlyq salasyn qamtyǵan álemniń 3500 ataqty ǵalymdary (onyń ishinde TOP-500 jáne 87 Nobel laýreattary) isteıtin Álemdik ınovasıalyq Qormen (WIF) jasalǵan, QR 30 jylǵa jan-jaqty damytýdyń kelisimsharty aıasynda, otandyq mamandardyń qatysýymen bilimdi jáne ınovasıalyq klasterdi (bilim-ǵylym-tehnologıa-ındýstrıa-ekonomıka) damytýdyń zamanaýı baǵdarlamasyn daıyndap, iske asyrýǵa kómek berýge daıyn ekenimizdi habarlaımyz.

Qurmetpen,

«Nur Otan», «Aq jol», «Azat», JSDP partıalary, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ, «Qazenerjı» qaýymdastyǵy, Qazaqstan Halyqtary Assambleıasy, QR Ulttyq Ǵylym akademıasy, Jazýshylar odaǵy, Halyqaralyq Adam ınstıtýty (Instıtýt), «Alash» ǴZO, qarjygerler, táýelsiz kisipkerler, rektorlar qaýymdastyǵy t.b. qoǵamdyq uıymdar qurǵan Memlekettik emes uıymnyń Uıymdastyrý alqasy atynan:

ÁKİM Januzaq – Halyqaralyq Adam ınstıtýtynyń prezıdenti, QR Ulttyq

Jaratylystaný ǵylymdary Akademıasynyń korr.-múshesi, Eýropa jaratylystaný

ǵylymdary Akademıasynyń múshesi;

SÁBDEN Orazaly – Qazaqstan ǵalymdar odaǵynyń Tóraǵasy, QR memlekettik

syılyǵynyń ıegeri, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, QR Ulttyq Injenerlik Akademıasynyń akademıgi;

ÁÝEZOV Murat – M.O.Áýezov atyndaǵy qordyń Tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi, ǵalym;

ELEÝSİZOV Mels – Qazaqstannyń ekologıalyq Odaǵy men kásiporyndary «Tabıǵat» qaýymdastyǵynyń Prezıdenti;

TUIAQBAI Jarmahan – JSDP Tóraǵasy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri;

TOQASHBAEV Marat — «Prezıdent jáne halyq» gazetiniń Bas redaktory, QR PǴA akademıgi, profesor;

BATTALOVA Záýresh – «Qazaqstanda parlamentarızmdi damytý qory» Qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, JSDP Prezıdıým múshesi;

QALYBAI Jarylqap — «Juldyzdar otbasy-Ańyz Adam» jýrnalynyń Bas redaktory;

JÁKEEV Ǵabıden – Ǵ.Músirepov atyndaǵy qordyń Tóraǵasy;

JUMALY Rasýl – saıasattanýshy, dıplomat; Qazaq Ulttyq Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary;

ABAǴAN Muqtarhan – Kenesary Han qoǵamdyq qorynyń Tóraǵasy;

Túrkıa, AQSH, Vengrıa, Fınlándıa, Qazaqstan, Ózbekistan, Estonıa, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Reseı, Fransıa, Túrkimenstan elderinen – barlyǵy 6207 memleket jáne óner qaıratkerleri, ǵylym doktorlary men profesorlarynan turatyn Túrik jáne ýgro-fın halyqtary Kongresi músheleri

Qazaqstan ǵalymdary, aqyn-jazýshylary, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri atynan:

NURPEISOV Ábdijámil – jazýshy, QSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

QAIDAROV Ábýǵalı — fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor, QR UǴA akademıgi;

AITBAEV Ómirzaq — fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor, QR UǴA

akademıgi, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń Tóraǵasy;

MYRZAHMETOV Mekemtas – QR UǴA akademıgi, QR Memlekettik syılyǵynyń

laýreaty;

ÓTELBAEV Muhtarbaı — fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, profesor, QUA akademıgi, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

ELEMESOV Kópmaǵambet – aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, profesor, akademık;

ELESHEV Rahymjan – aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, profesor, akademık;

ǴABBASOV Sovet-Han — medısına jáne pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, QR eńbek sińirgen qaıratkeri, Mahambet syılyǵynyń laýreaty;

QABYSHULY Ǵabbas — jazýshy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi;

RAQYSHEV Baıan – QR ǵalymdar Odaǵynyń vıse-prezıdenti, QR UǴAakademıgi,

QazUTÝ kafedra meńgerýshisi;

JUMADİLOV Qabdesh – Qazaqstan halyq jazýshysy, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

ISABEKOV Dýlat — «Mádenıet» jýrnalynyń bas redaktory, jazýshy-dramatýrg, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

SMATAEV Sofy — jazýshy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty;

MEDETBEK Temirhan – aqyn, QU Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

ESDAÝLET Ulyqbek – aqyn, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, «Juldyz» jornalynyń Bas redaktory;

ARALBAI Nuǵman – bıol. ǵylymdarynyń doktory, profesor, «Jaratylystaný ǵylymdary jáne ınovasıalyq tehnologıalar» ǴZI dırektory;

KAPEKOVA Gýlnar – Qazaqstan ǵalymdar Odaǵynyń Almaty oblysy boıynsha fılıala dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor;

NESIPBAEVA Kalıa – tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor;

BÝRBAEVA Galıa – ǵalym, qoǵam qaıratkeri;

QULKENOV Mereke – jazýshy, qoǵam qaıratkeri;

QOISHYBAEV Beıbit— tarıh ǵylymynyń kandıdaty, «Ádilet» tarıhı- aǵartý

qoǵamynyń prezıdenti;

SÁRSENBAI Rysbek — «Jas Alash» gazetiniń bas redaktory, qoǵam qaıratkeri;

BAPI Ermurat — «DAT» jobasynyń jetekshisi, qoǵam qaıratkeri;

KENEBAI Jumash — aqyn, qoǵam qaıratkeri, Halyqaralyq IýNESKO syılyǵynyń laýreaty;

AIǴALIULY E. — «Qazaqstan-Zaman» gazetiniń bas redaktory;

ISA Qazybek — «Qazaq úni» gazeti prezıdenti, aqyn, Halyqaralyq Alash syılyǵy laýreaty, Halyqaralyq Sergeı Esenın atyndaǵy syılyq — «Altyn kúz» ordeni ıegeri.

SARYM Aıdos — Altynbek Sársenbaıuly atyndaǵy qordyń jetekshisi, Qazaq

Ulttyq Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary;

SHYMSHYQOV Jankeldi — Astana qalalyq «Táýelsizdikti qorǵaý» HDQ

uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy;

JANDARBEK Zikirıa — tarıh ǵylymynyń kandıdaty, Ahmet Iassaýı atyndaǵy

Halyqaralyq Túrkistan ýnıversıtetiniń profesory;

ZEINÝLLIN Amanjol — aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, «Dala» ınstıtýtynyń dırektory;

QADYRBAEVA Aısulý – aqyn, qoǵam qaıratkeri;

QÝANYSHALIN Jasaral – qoǵam qaıratkeri;

ǴABDOLLA Qajymuqan – «Qazaq Eli» gazetiniń Bas redaktory;

QANATBAEV Serik — veterınarıa ǵylymynyń doktory;

AIYPULY Rahym – JSDP Prezıdıým múshesi, Qoǵam qaıratkeri;

QALYBAI Maqsot — Qazaqstan Respýblıkasyna erekshe eńbegi sińirgen zeınetker;

SAGIDÝLLAEVA Aıman – ustaz, qoǵam qaıratkeri;
BABAMURAT Dáýren — «Bolashaq» jastar qozǵalysynyń lıderi;

ERǴALIEVA Baretta — Qazaqstannyń «Demokratıa jáne quqyq» halyqaralyq tarıhı-quqyq ortalyǵynyń tóraıymy;

ERǴALIEVA Gúljan – jýrnalıs, qoǵam qaıratkeri;

QOSANOV Ámirjan – qoǵam qaıratkeri, táýelsiz saıasatker;
ALIBAEV Alık — ekonomıs, JSDP Prezıdıým múshesi;
KENJEBAI Myrzan – aqyn, QR mádenıet qaıratkeri
TÓREHANOV Ernst — jazýshy, qoǵam qaıratkeri;
MUQANǴALIEV Ermek – ǵalym, qoǵam qaıratkeri;

MAMAI Janbolat — jýrnalıs, qoǵam qaıratkeri;

QAPTAǴAI Q. — «Halyq dabyly» qozǵalysynyń tóraǵasy;

SÁDÝULY Bısenǵazy — «Jeltoqsan aqıqaty» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy;

QÝAT Dáýren — «Abaı.kz» aqparattyq portalynyń jetekshisi;

ÁZİMBAI Ǵalı — saıasattanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory;

BEISEBAI TEGİ Rýza – qoǵam qaıratkeri (Pavlodar);

MUQTAI Qýanysh – aqyn;

ZAITOV Rınat – aıtys aqyny;

MUQANOV Dáýren — aýdarmashy, ádebıettanýshy;

KÓSHİM Dos -«Ult taǵdyry» qozǵalysynyń tóraǵasy;

NUR-AHMET Dos -«Ult patrıottary»qozǵalysynyń tóraǵasy;

TAIJAN Muqtar — Bolathan Taıjan atyndaǵy qordyń prezıdenti;