Ósimdikterdi qorǵaý – naqtyraq aıtar bolsaq, adamzatty qorǵaý bop tabylady. Óıtkeni, ósimdik - bizdiń qoregimiz. Onsyz ómir joq. Sol ósimdikterdi biz túrli zıankesterden, aram shópter men aýrýlardan qalaı qorǵaımyz, hımıkattardy, bıopreparattardy, paıdaly nasekomdar men feromondy ustaǵyshtardy durys paıdalanyp júrmiz be? Bizdiń ultymyzdyń jáne elimizdiń qaýipsizdiginiń ózi, shyndap kelgende, osyǵan tirelip turǵan joq pa? Elimizde, bul salada qandaı ister atqarylyp jatyr?
Jaqynda Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym Akademıasynyń akademıgi, profesor, ataqty bıolog Abaı Saǵıtovtyń «Vıjıt ı prısposobıtsá. Bıologı v poıskah ıstıny» dep atalatyn kitabyn aqtaryp otyryp, jalpy, elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasyna zaman talabyna saı ınovasıalyq tásilderdi qoldanýda, ony damytý barysynda jiberip jatqan orny tolmas olqylyqtarymyzdy oqyp-bilip, jaǵamdy ustadym. Aýylsharýashylyǵy mınıstrligine qarasty agro óndiristik keshenniń memlekettik ınspeksıasy óz mindetin durys atqara almaı otyr. Akademık Abaı Orazuly Saǵıtovtyń aıtýynsha, «vedomstva eń arzan ýly hımıkattardy qoımalarǵa lyq toltyryp, arzan baǵaǵa satyp alýmen jáne ony paıdalanýmen ǵana aınalysady. Bul ýly hımıkattardyń tıimsizdigi óz aldyna, búgin, bolmasa, kúni erteń-aq olardy joıý úshin qyrýar qarajat kerek bolady. Mysaly, keshegi keńestik kezeńderde kolhozdar men sovhozdarda, olardyń árbir bólimshelerinde hımıalyq zattardy saqtaıtyn qoımalardyń bolǵanyn bilemiz. Bundaı qırap jatqan qoımalar aýyldarda áli kúnge deıin bar. Dýst DDT sekildi hlororganıkalyq preparattar topyraqqa sińbeıdi. Olardy joıý úshin 800-1000 gradýs temperatýradaǵy plazmalyq peshter kerek. Bul jumystar Aýylsharýashylyǵy mınıstrliginiń baǵdarlamasynda burynnan bar bolǵanymen qashan júzege asyratyny belgisiz. Qazirgi kezde bir Balhash kóliniń astynda ǵana ósimdikterdi óńdeý kezinde topyraq pen sý arqyly aǵyp jetken qanshama ýly hımıkattardyń tereń qatpary jatyr».
Tarıhta ýly hımıkattarmen óńdelgen ósimdikterdi paıdalaný arqyly adamdardyń densaýlyǵy qanshalyqty zardap shegetinine kóz salaıyqshy. 1970 jyldary Eýropańyzdyń ózinde osy ýly hımıkattardy belsendi túrde paıdalanǵan eken. Sonyń nátıjesinde, áıelderdiń 85 paıyzy bedeýlikke ushyrasa, er azamattardyń 80 paıyzynan astamynyń belsizdikke urynyp, Ú- hromosomy (jynystyq hromosom) jumys istemeıtini zertteý arqyly dáleldengen. Mine, búginderi Eýropa men batys elderindegi nekeniń azaıýy men turaqsyzdyǵynyń saldaryn osydan-aq baıqaı berińiz.
- Búginde Eýropa, Amerıka, Avstralıa elderi ýly hımıkatqa degen kózqarastaryn túbegeıli ózgertken, - deıdi akademık Abaı Orazuly Saǵıtov. - Ony aıtasyz, Afrıkanyń ózi bizden 50 jylǵa alǵa ketti desek te bolady. Olar óz terıtorıalarynyń 60 paıyzynda paıdaly nasekomdardyń bıologıalyq agentterin ósirip, ony jerdi óńdeýdiń organıkalyq baǵytyn tańdaǵan álemniń kóptegen elderine jóneltip otyrady. Qazir Qytaı da osyndaı organıkalyq óńdeýge kóshýde. Osy eldiń shyǵysynda úsh mıllıon gektar jerge júgeri alqaby egilgen. Bul jerdiń barlyǵy derlik, qazirgi kezde, ýly hımıkatsyz, tek, paıdaly nasekomdardy qoldaný – bıo tásili arqyly óńdeledi. Al, ózderindegi «qajetsiz bop qalǵan» ýly hımıkattardy Amerıka men Qytaı qazirgi kezde Qazaqstanǵa jóneltýde. Atap aıtar bolsaq, kadmıanyń normadan myńdaǵan ese artyq mólsheri Qytaıdan bizge Ertis pen İle ózeni arqyly da keledi. Kadmıı – ózderińiz bilesizder, qorǵasyn tobyna jatatyn aýyr metal.
Akademık, ataqty ǵalym, bıolog Abaı Orazuly Saǵıtovtyń bul jan aıqaıyn bizdiń halyq, týrasyn aıtqanda, bizdiń bılik basyndaǵylar túsine alar ma? Ony túsiný sonshalyqty qıyn da emes. Bazarǵa baryp, etten bastap, qyzanaq, qıar nemese qaýyn-qarbyz, tipti, alma men órik, shıe men shabdaly satyp alýdan da qorqamyz. Dál búgin, osy ýly hımıkattar degenińiz – biz úshin, ulttyq tragedıaǵa aınalyp tur. Bul – halqymyzdyń tamaqtanýy, iship-jemimen birge aralasyp ketti. Óıtkeni, taǵam men den saýlyq ındeksi tikeleı bir-birimen tyǵyz baılanysty desek qatelespeımiz. Ashyǵyn aıtqanda, bul ýly hımıkattar – pestısıdterdi – kózge kórinbeı jarylyp jatqan mınamen teńesek te bolady. Zıandy hımıkattar bizdiń organızmimizge tamaqpen qosa aýa arqyly da tarap jatyr. Onyń aıqyn bir dáleli – Ońtústik Qazaqstan oblysynyń maqta alqaptarynda mamyrdan tamyz aıyna deıin ıntensıvti túrde aýadan ushaq arqyly sebiletin ýly hımıkattardy aıtsaq ta jetkilikti. Topyraqqa túsken pestısıd ósimdikter arqyly, malǵa, odan jegen et arqyly adamdarǵa zıan keltiredi.
Ýly hımıkattarǵa memleket jyl saıyn mıllıardtaǵan qarjy bólinedi. Bıolog ǵalym Abaı Saǵıtovtyń aıtýynsha, búginde álemniń ozyq elderinde osynaý eski júıeden sanaly túrde bas tartýda eken. Álem jer óńdeýdiń organıkalyq- bıologıalyq tásiline birjola kóship jatqanda bizdiń atqaminerlerimiz ben bılik basyndaǵylar baıaǵy eski sarynynan aıyrylar emes. Ǵalymdarymyz usynyp otyrǵan tyń bastamalarǵa - bıologıalyq tásilderge shamalap qarjy bólgenshe, eski júıemen mıllıardtardy pestısıdterge jumsaǵandy oryndy sanaıdy eken. Óıtkeni, olardyń ony ózderiniń bıznesi men ońtaıly, jasyryn tabys kózine aınaldyrǵany kórinip tur.
Keleshek urpaq bizdiń elimizge osynshama ýly hımıkattardy aldyrtqan ata-babalaryna laǵnet aıtyp, kimderdiń ruhsat bergenin suraıtyn kún týa ma dep qatty alańdaımyn. Esime, Musa paıǵambardyń: «Adamdar kóre turyp kórmeıtin, tyńdap turyp estimeıtin ýaqyt keledi» degen sózi túsedi de, kóregendigine tań qalamyn. Qazir, kóp adam ózin ózi jaqsy kóretin, paıdany ǵana kózdeıtin zaman boldy. Ózinikin ǵana durys sanaıdy.
Alla Taǵalam, qazaǵyma jar bola gór! Onyń aspanyn ashyq etip, keń baıtaq jerin saqtaı gór!
Qudıarbek Aǵybaev
Almaty qalasy
