Búgin Peterborda Túrkıa Prezıdenti Erdoǵan men Reseı Prezıdenti Pýtın arasynda bolatyn kezdesýge álem nazaryn aýdarýda. Jalpy alǵanda bul kezdesý eki turǵydan mańyzdy. Birinshisi, bul 2015 jyly 24 qarasha kúni Túrkıa Reseı áskerı ushaǵyn atyp túsirgennen keıingi alǵashqy kezdesý. Ekinshisi bul kezdesý 15 shilde kúni tónkeristik áreketpen betpe-bet kelgen jáne munyń qoldaýshylary retinde keıbir batystyq elderinen kúdiktengen Túrkıa Prezıdenti Erdoǵannyń alǵashqy shetelge baǵyttalǵan sapary. Onyń ústine Erdoǵan óziniń NATO syndy batystyq odaqtas elder prezıdenterinen buryn Pýtınniń telefon soǵyp ózine qoldaý bildirgen basshy ekenin de alǵyspen aıtyp túrik-reseı baılanystarynda jańa bir kezeńnin bastalatynyn tilge tıek etýde. Mine sondyqtan keıbir batystyq saıası sarapshylar Pýtınniń Túrkıany ózine kóbirek tartý yqtımalyna alańdaýshylyq bildirýde.
Osy mańyzdy kezdesý aldynda búgin Húrrıet gazetinde derlik toǵyz aıǵa jalǵasqan túrik-orys baılanystaryndaǵy krızısti doǵarǵan dılomatıalyq is-qımyldarǵa toqtalǵan jáne ondaǵy Elbasy Nazarbaevtyń erekshe róline nazar aýdaǵan bir maqala jaryq kórdi. Murat Ietkınniń qalamynan shyqqan jáne “Túrik-orys krızısin aıaqtaǵan qupyıa dıplomatıanyń hıkaıasy” atty sol maqalada negizi eki adamnyń jumystary nátıjesinde máseleniń sheshilgeni aıtylýda.
Onyń biri Túrkıanyń alda kelgen isker azamattarynan jáne Reseı Federasıasymen saýda-sattyq baılanystary bolǵan Javıt Chaǵlar. Ol mamyr aıynda tanystary arqyly Pýtınnin syrty ister jáne qaýipsizdik máseleleri týraly keńesshisi Iýrı Ýshakovpen baılanysqa shyǵyp eki eldiń qarym-qatnastaryn jaqsartý jaıynda jumys júrgizdi. Aqyrynda Pýtın Túrkıa Prezıdentiniń keshirim surap aıyp pul tóleý týraly haty kelgen jaǵdaıda, baılanystardy jaqsartýǵa kelisimin berdi. Biraq buǵan Erdoǵan kelisim bermedi. Óıtkeni ondaı hat Túrkıanyń sheqarasyn qorǵaý barysynda emes, orynsyz túrde ushaqty atyp túsirgeni týraly túsinik qalyptastyrar edi.
Mine osyndaı jumystar júrip jatqanda, 22 maýsym kúni Qazaqstan Prezıdenti Nazarbaev, Anqaradaǵy Elshisi Janseıit Túımebaev arqyly, Erdoǵanǵa habar jiberip Pýtınmen kezdesip sóıleskenin, hat kelgen jaǵdaıda baılanystardy jaqsartýǵa daıyn ekenin málimdedi.
Biraq Erdoǵan Pýtın suraǵandaı mazmunda hat berýge yntaly emes edi. Bir kúnnen keıin ıaǵnı 23 maýsym kúni Nazarbaev Shanhaı Yntymaqtastyq uıymynyń jınasyly úshin Tashkenge kelgen Pýtınmen sóılesip Túrkıadan keletin hattyń mazmunyn jumsartýǵa kóndiredi. Muny elshi Túımebaev sol kúni túnde Anqaraǵa habarlap hatty erten saǵat 13.00-ge deıin Tashkenge jetkizýleriniń durys bolatynyn aıtady.
Sóıtip túni boıy Túrkıa prezıdenttik qyzmetkerleri men qazaq elshilik qyzmetkerleri jumys istep hattyń mazmuny eki jaqqa da ynǵaıly etilip jumsartyldy. Keshirim suraý ornyna “qatelik ketti”, aıyp pul ornyna qaza bolǵan ushqyshtardyń otbasyna Túrkıanyń qarjylaı kómek beretini aıtyldy.
Endi másele der kezinde hattyń Tashkenge jetkizilýinde edi. Biraq munda bir qatar bógetter kezdesedi. Olar da Elbasynyń aralasýymen retteledi. Tańǵa jaqyn Erdoǵannyń bas keńesshisi Ibrahım Qalyn men Chaǵlar otyrǵan arnaıy ushaq Ystambul áýejaıynan Tashkenge ushýǵa daıyndaldy. Biraq ushaq usha almaı kútip turdy. Óıtkeni, ushaqtyń ushýy úshin ústinen ótetin elderdiń ulyqsatyn kútý kerek boldy. Olar keshigip, ýaqyt ta zymyrap ótip jatty. Hat der kezinde Tashkenge barmaýy múmkin edi. Túrkıa syrty ister mınıstrligi qansha kúsh salsa da tıisti elderden ulyqsat kelmeı jatty. Aqyrynda bas keńesshi Qalyn ushýǵa buıryq berdi de “kelisimder jol ústinde keler” dedi. Sheqaraǵa jaqyndaǵanda Grýzıadan, Grýzıa aspanynda Ázirbaıjannan jáne Ázirbaıjan aspanynda Túrikmenstan ulyqsaty keldi. Biraq Túrikmenstan aspanynda Ózbekstannan ulyqsat kelmedi. Óıtkeni Shanhaı samıtine baılanysty áýe keńistigindegi búkil ushýlar toqtatylǵan edi.
Nazarbaev ushaqtyń Shymkentke qonýyna, sol jerden hatty tik ushaqpen Tashkenge ákelýge bolatynyn aıtty. Biraq eki saǵat boıy Túrikmenstanda Ózbekstan ulyqsatyn kútken ushaqtyń bir saǵattyq janarmaıy qalǵan edi. Sonda Nazarbaev Kárimovqa Túrkıadan qurmetti qonaqtarynyń kele jatqanyn aıtyp ulyqsat shyǵardy. Sóıtip hat der kezinde Tashkenge jetti. Elbasy hattyń mazumynymen tanysyp “bolǵan eken” dep kelisim berdi. Sonsoń Pýtınniń keńesshisi Ýshakovǵa berilýin nusqaǵannan keıin túrikterge “Meniń jumysym bitti. Haıyrly bolsyn” dep shyǵyp ketti.
Bul hatty, aldyn ala kelisilgenindeı, Reseı Prezıdenti Pýtın 29 maýsym kúni álemge jarıa etti. Biraq eshkim osydan onshaqty kúnnen keıin, ıaǵnı 15 shilde kúni Túrkıada tóńkeristik áreket bolady dep kútpegen edi. Osyndaı qıyn qystaý kezde batystyq elderden buryn Pýtın Erdoǵannyń qasynan tabylyp onymen telefon arqyly sóılesip qoldaý bildirdi. Elbasy Nazarbaev ta 5 tamyz kúni at basyn Anqaraǵa buryp tóńkeristik áreketten keıin Túrkıaǵa alǵash ret resmı saparmen kelgen predıdent retinde Erdoǵanǵa kúshti qoldaýyn bildirdi. Sonymen qatar árıne oǵan búgin, ıaǵnı 9 tamyz kúni Pýtınmen bolatyn kezdesýine de tabys tiledi.
Mine bul baýyrlas Túrkıa eliniń jaqyn kórshisi Reseı elimen daǵdarysqa ushyraǵan baılanystaryn qalpyna keltirýindegi Elbasy Nazarbaevtyń eren eńbeginin áńgimesi. Sondyqtan bolsa kerek, Erdoǵan 5 tamyz kúni Anqaradaǵy kezdesýde Elbasyǵa “Túrki dúnıesiniń aqsaqaly” dep qaıta qaıta súısine qaraı bergen edi. Túrik prezıdenti jáne halqy Elbasynyń bul eńbegin eshqashan umytpaq emes.
Ábdiýaqap Qara
Mımar Sınan Kórkem Óner Ýnıversıtetiniń profesory, tarıh ǵylymynyń doktory
